150-ge tarta tútini bar aýylǵa arnaıy burylǵanbyz. Aýdan ortalyǵy Kúrshimnen bar-joǵy 10 shaqyrym jerdegi Alǵabasqa jetýdiń ózi muń. Byltyr ǵana tóselgen asfalty jyl bolmaı ezilip ketken. Jolaı jolyqqan júrgizýshiler asfaltqa áneýgúni júk kóligi batyp qalǵanyn aıtyp kúledi. Kúlmeıdi, keketedi. Aýdan ákimdiginiń salǵyrttyǵyn, jaýapsyzdyǵyn aıtyp kúrsinedi. Aıtsa, aıtqandaı. 10 shaqyrymǵa jol sala almasa, tósegen asfalttyń astań-kesteńi shyǵyp jatsa, kim alaqaılaıdy?! Halyqtyń bılikke degen senimi osyndaıdan ketedi.
– Joldyń sıqy mine, kórip tursyzdar. Jas balanyń eńbegindeı bylqyldap jatyr. Byltyr tóselgen asfalt. Sapa joq. Qalyńdyǵyn qarańyz, 1,5 sm bolsa boldy, áıtpese ol da joq. Úgilip jatyr. Joldyń dál osy tusy oınamaly. Sondyqtan aldymen astyńǵy qabatyn bekitip alýy qajet. Kóktemde sý júretindeı jol astynan kópir salynýy kerek edi. Salynbaǵan. Ánsheıin aýaǵa shashylǵan aqsha, – deıdi júrgizýshi Toqtamys Tursynov.
Kórdik, asfalt jup-juqa. Saýsaqpen túrtseń, úgiledi. Jolshylar maı jaqqandaı, sıpaı salǵan. Onyń ústine, otyz tonnalyq júk kólikteri oıqastaǵanda ezbeı qoıa ma?! Salǵan soń salǵyrtsymaı salý kerek edi, ras. Resmı derekterge súıensek, bul jolǵa 100 mln teńgeden astam qarjy jumsalǵan eken. Iá, az qarajat emes.
– Kúrshim – Alǵabas arasyndaǵy joldyń 7 shaqyrymy jóndeldi. Al qalǵan 3 shaqyrymyna merdiger uıym demeýshilik kómek retinde asfalt tósep bergen. Oǵan da az qarajat jumsamady. Qabyldap almas buryn jan-jaqty tekserý júrgizildi. Bári normaǵa saı boldy. Alaıda asfalt tóselgen jerdiń úsh shaqyrymy oınamaly. Kóktemde oınap, asfalt qopsyp ketedi. Ony jóndeýdiń bir amaly sol, úsh shaqyrymdy qaıta qazyp, tas tósep, drenaj salyp baryp asfalttaý kerek. Jalpy joldyń kepildemesi bar. Qazirgi ýaqytta jobalyq-smetalyq qujattaryn ázirlep jatyrmyz, – deıdi Kúrshim aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynyń basshysy Maqsat Ákiramov.
Sengendeı boldyq. Bıyl jobalyq-smetalyq qujaty rettelse, keler jyly Alǵabasqa alshań basyp taqtaıdaı asfaltpen baratyn shyǵarmyz.
Alǵabastyń áýelgi ataýy «Zelenyı» edi. Demek, keńes ókimeti tusynda jasyl jelegi jaıqalyp turǵan soń solaı atasa kerek-ti. Búgin she, búgin ózgergen bári. Aýyl jurty alǵa basamyz ba dep ataýyn «Alǵabas» dep ózgertken shyǵar. Alaıda keri ketpese, alǵa basqan aýylǵa uqsamaıdy. Joq, aýyl halqynyń aýyzbirshiligine syzat túspegen. Bári uıymshyl. Esikterine qulyp salynbaıtyn aýyl desek te bolady. Alaıda... Sary dala. Ańyzaq jel. Irgesindegi Ertis te tartylyp ketken. Biz barǵanda turǵyndary óre túregelip, aýyldyń problemalaryn jipke tizgendeı aıtty.
«Aýylda 500-deı jan bar. Mektebimiz 11 jyldyq. Máselelerdi aıtar bolsaq, kóshelerde jaryq joq. Malǵa ne jaıylym, ne sýat tappaı sandalamyz. Dýadaqpyz. Shabyndyq ta problema. Qysqasy, eshkimge kerek joq bolyp otyrǵan jaıymyz bar» dep shýlasty el.
– Kolhozda 35 myń qoı bar-tuǵyn. Odan basqa qansha iri qara, jylqy boldy. Jaıylymy da, shabyndyǵy da jetip artylatyn. Sol jerdiń bárin tanys-tamyrlaryna taratty da jiberdi. Endi aýyl maly jaıylymnan taryǵyp otyr. Shabyndyq ta qıyn. Bir sharýanyń basynda myńdaǵan gektar jer bar da, bir aýyl on gektar jerge zar. Ádildik qane? Onyń ústine ol sharýa qalada tursa, jerdi paıdalanbasa, nege aýyldyń enshisine qaldyrmaıdy? – deıdi Alǵabas aýylynyń turǵyny Báıken Qalymov.
Aýyldyqtardyń aýyz sýǵa qol jetkize almaı otyrǵany jáne bar. Kanalǵa sý shyqpaǵan soń jerasty sýy tómen túsip ketken. Buryndary tórt metrden-aq aýyz sý shyǵyp tursa, qazir 8 metrge tereńdegen. Qaıta qudyq qazý da aýyldyqtardyń qaltasyna soǵady. Metri – 25 myń teńgeden.
– Aryqqa ıe joq. Ie bolmaǵan soń tazalanbaıdy. Jerimiz qandaı edi kezinde?! Shybyq shanshysań, orman bolatyn. «Aqbulaq» baǵdarlamasymen byltyr aýyz sý tartamyz degen. Sóz ǵana eken. Joldyń jaǵdaıy anaý, kórdińder. Biraq aýyldan adam kóship jatqan joq qazir. Endi osy aýylymyzǵa Úkimet jaǵdaı jasasa deımiz. Jaǵdaı dep otyrǵanymyz – aýyz sý, jaıylym men shabyndyq. Sodan keıin kanaldarǵa sý shyǵyp tursa, bolǵany. Adamnyń tirshiligine eń qajeti osy. Soǵan qol jetkize almaı otyrǵan joqpyz ba? – dep qosty zeınetker Báıken Qalymov.
Aýyldyqtardyń ár sózine qulaq túrdik. Aıtqan ýájderin túrtip aldyq. Oblys, aýdan ákimdigi aýyldyń zar qaqsap otyrǵan únine bir sát qulaq túrse, halyqtyń aıtqan problemalary sózsiz sheshiler me edi. Ol úshin álbette, ıgerilmeı jatqan egistik alqaptar qaıtarylyp, aýyldyqtardyń enshisine berilýge tıis.
– Aýyl syrtynda sıyrdy qoıyp, buzaý da jaıyla almaıdy. Jibergen sıyryń sharýanyń jerine baryp tússe, shý shyǵady. Jekeniń jeri aýyldyń irgesinde. Biz baý-baqsha sýǵara almasaq, shabyndyq bolmasa, jaıylymnan taryǵyp otyrsaq, qalaı jan saqtaımyz?! Balyq aýlaýǵa ruqsat bergenimen, aý qytaıdyń sıntetıkasy dep taǵy tarpa bas salady. Býrsellez ol, solqyldatyp tur, – deıdi aýyl turǵyny Zaǵıla Qarataeva.
Brýsellez demekshi, Kúrshim óńirinde indet dendep turǵan sekildi. Turǵyndardyń pikirine qaraǵanda, ash malǵa aýrý úıir. «Onyń ústine, aýylda mal dárigeri joq. Okrýgte 12 mal dárigeri bolýy kerek bolsa, 4 dáriger ǵana eńbek etip júr. Materıaldyq bazasy da aqsap jatyr. Qan alyp úlgirmeıdi. Eń basty máselesi – jalaqylary tómen. Tómen bolǵan soń qudaıdyń zorlyǵymen jumys istep júr. Al brýsellezge qarsy vaksınany halyq ózi satyp alady. Shtamptaryna qaraı baǵasy ártúrli. Soǵan memleketten qarjy qarastyrylýy kerek. Úkimet kóńil bólmeı, aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde veterınarııa ońalmaıdy», desedi Alǵabastyń turǵyndary. Sózderiniń jany bar. Aýylǵa kóńil bólinse, munshalyqty indet jaılar ma edi?!
– Kúzde «Bıznes-bastaý» baǵdarlamasymen 1 mln 600 myń teńgege alty bas buzaýly sıyr satyp aldym. Kóktemde brýsellez shyqty. Qorany aýystyrý kerek degen soń, jańa qora saldyq. Bolmady. 250 myń teńgeden satyp alǵan ár bas 50-60 myń teńge ǵana shyǵardy. Qazir mal joq, qora bos qaldy. Kredıtin tólep otyrmyz. Budan keıin mal alǵym da kelmeıdi. Meniń malymnan ǵana emes, aýyldan shyǵyp jatyr, – deıdi aýyl turǵyny, tórt balanyń ákesi Erik Qumarǵajın.
Alǵabas halqy aıtqan máseleniń barlyǵyn aýyldyq okrýgtiń ákimi Erlan Nursovetovke jetkizdik. Onyń sózine qaraǵanda, jalpy Kúrshim aýyldyq okrýginde 84 myń gektar jer bar. 26 myń gektary aýylsharýashylyq maqsatqa berilgen. Al Alǵabastyń mańaıynda jaıylym jerdiń jetkiliksizdigin okrýg ákimi de rastap otyr.
– Alǵabastyń mańaıy egistik jerler. Egin salynbaıdy. Sebebi sý jetispeıdi. 15 jyl boldy sý joq. Egistik jerdi jaıylymǵa ózgerteıik desek, ruqsat joq. Prezıdent kerisinshe, egistik jerdi kóbeıtsin degen. 800 gektar jer bar. Sony jaıylymǵa alaıyq dep usynys jasap otyrmyz. Al boıdaq malǵa jáne sanıtarlyq tabynǵa Zaısan kóliniń jaǵasynan jer aldyq. Sý máselesine keler bolsaq, «Qazsýshar» mekemesine tıisti qujattardy tapsyrdyq. Bir arnanyń ǵana qujattary bolmaı tur. Ol da retteledi. Oblys ákimdigi «Kúrshimniń teńgerimine berilsin» degen sheshim shyǵarsa boldy, biz jumys isteımiz. Taǵy bir kanaldy okrýgtiń teńgerimine alatyn boldyq. Ony jóndep alsaq, egistikke sý shyǵady, – deıdi Kúrshim aýyldyq okrýginiń ákimi Erlan Nursovetov.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» qurǵymyz kelse, Alǵabastyń turǵyndary aıtqan birqatar másele búgin-erteń sheshilýge tıis. Máseleni sheshe almaı saǵyzsha sozyp júrip alsaq, aýylda mal qalmaıdy, mal qalmaǵan soń jan qalmaıdy. Onsyz da shekaradaǵy aýdandarda quryp ketken aýyldar az emes...
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany,
Alǵabas aýyly
