– Bul joba Oral qalasy mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń 2021 jyldan bastap ótkizip kele jatqan sharasy. Byltyr karantın talaptaryna saı onlaın túrinde uıymdastyrylǵan bolatyn, bıyl ata-analardyń tikeleı qatysýymen keń kólemde ótýde. Qala boıynsha 21 mektep 24 balabaqshada osyndaı túsindirý jumysy júrgiziledi, – deıdi Oral qalasy mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Serik Qaıyrlıev.
Nasıhat tobynyń quramynda oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Erlan Ǵalıev, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Bolat Jeksenǵalıev, Oral qalalyq máslıhatynyń depýtattary Ázıma Ǵubasheva, Aıgúl Túrkına, Svetlana Bahısheva, Kenesary Nurshınovtar, «Til mura» qoǵamdyq qozǵalysy tóraıymynyń orynbasary Irına Sýetına, fılolog ǵalymdar Uldaı Erjanova, Altynbek Abdýlmanov syndy belgili tulǵalar bar.
Keńes ókimeti kezinde Oral qalasynda jalǵyz qazaq mektebi – Sáken Seıfýllın atyndaǵy №11 mektep-ınternaty jumys istedi. Onyń ózi shalǵaıdaǵy shopan balalaryna arnalyp, tórtinshi klastan bastap oqýshy qabyldaıtyn. Al Jaıyq jaǵasyndaǵy jasyl jelekke bólengen shahardyń ózi aýyldan kelgen qazaqty az jylda «tili bir, tilegi bir ultqa» – orystildi, keńestik mentalıtetti dúbaraǵa aınaldyratyn alyp mashına sekildi edi. Bul «zaýyttyń» ıleýinen aman qalý múmkin emes bolatyn. Qaladaǵy tam-tum qazaq balasyn qazaq mektebine berý týraly oı ata-ananyń basyna kirgen emes: «Qaraǵym qor bolmasyn, oryssha oqytaıyn...» degen oı ústem edi...
Al búgin she?
Búginde Oral qalasynda 25 mektep taza qazaq tilinde, 20 mektep aralas – qazaq jáne orys tilderinde bilim beredi. Tek qana orys tilinde oqytatyn mektep sany – beseý.
Qazaq tilinde bilim beretin mektepterdegi oqýshylar sany – 27 601 bolsa, orys tildi mektepterde 6 665 bala oqyp jatyr. Al aralas mektepterdegi oqýshylar sany – 21 001, onyń ishinde qazaq synyptaryndaǵy oqýshylar – 4 628 bolsa, orys synyptarynda – 16 373 oqýshy bar.
Kórip otyrǵanymyzdaı, aralas mektep degenimen, ol jerde arasalmaq orystildi synyptarǵa oıysyp tur.
Máselege myna qyrynan da qarap kóreıik: Oral qalasy boıynsha 2021-2022 oqý jylynda jalpy bilim beretin mektep oqýshylarynyń 58,31%-y qazaq synyptarynda oqıdy, sonyń ishinde 0,8 paıyzy – ózge ult ókilderi. Al orys tilinde bilim alyp jatqan oqýshylardyń 47 paıyzy, ıaǵnı 10 829-y – qazaqtar.
Qazaq balasyn orys mektebine berý úrdisi ásirese sońǵy jyldary kóbeıip ketken: 2021-2022 oqý jylynda Oral qalasynda 1 synypta oqıtyn balalar sany 6 465 bolsa, sonyń 3 096-sy, ıaǵnı 47,88 paıyzy ǵana qazaq mektebinde oqıdy. Bulardyń arasynda 27 bala (0,8%) ǵana – ózge ult ókilderi.
Al orys tilinde bilim alyp jatqan 2 744 oqýshynyń ishinde 1 483 balanyń ulty – qazaq.
Mektepke deıingi mekemelerde tárbıelenýshilerdiń jalpy sany 17 386 bolsa, sonyń ishinde 2 177 qazaq balasy orystildi toptarda tárbıelenip jatyr.
Nasıhat kerek!
Tarıhqa qarasaq, Oral qalasynda qazaq balalarynyń ana tilinde bilim alý máselesi ara-tura kóterilip, naýqandyq sıpat alǵan eken.
«Alǵash osyndaı jobany 2005 jyly qala ákiminiń orynbasary Amanjol Zeınýllın aǵamyz bastap, aralas oqytatyn qala mektepterin túgeldeı aralap nasıhat jumystaryn júrgizgenbiz. Osy jumystyń jalǵasyn tapqanyna qýanyshtymyn. Búgin ózim №21 jáne №45 mektepterge arnaıy bardym. Bastysy, ata-analar memlekettik til saıasatyn durys túsinip, balalarynyń oqý tilin tańdaýyna múmkindik berse bolǵany», deıdi joǵarydaǵy nasıhat tobynyń múshesi, «Máńgilik el» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Janat Tanabaeva.
Dál osyndaı nasıhat jumystary Oral qalasynda 2009-2010 oqý jylynda da júıeli júrgizilgen bolatyn. Sol kezdegi «Jaıyq Press» medıaholdınginiń basshysy Shyńǵys Muqan bul bastamany orystildi basylymdarda jıi kóterip, ol jaqsy nátıjege jetkizip edi.
Qazaq balalaryn orys mektebine bergen ata-analardyń jıi aıtatyn úsh ýáji bar. Onyń alǵashqysy – qazaq mektebinde bilim sapasy tómen-mys. Ekinshi mıf – memlekettik tilde bilim beretin mektepterde tárbıe jumystary da kem soǵyp jatatyn kórinedi. Ata-analar aıtatyn úshinshi ýáj – «biz ózimiz qazaqsha bilmeımiz, balamyzǵa qalaı kómektesemiz, qalaı oqytamyz?!»
Qazirgi tańda mektepterdegi bilim sapasyn UBT qorytyndylary, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha álemniń úzdik oqý oryndaryna attanyp jatqan jastar anyq kórsetedi. Al jergilikti oryndardyń málimetine qaraǵanda, jasóspirimder men kámeletke tolmaǵandar jasaǵan qylmystardyń 70 paıyzy orys tilinde bilim beretin mektepterge tıesili eken. Mine, bilim máselesinde de, tárbıe máselesinde de qazaqtildi mektepterdiń bási bıik tur.
– Buryn ata-analar alǵashqy eki ýájdi alǵa kóbirek tartatyn edi. Qazir olardyń oıy ózgergen. Degenmen otbasylyq úrdis, psıhologııalyq kedergi qazir alǵa shyǵyp tur. Sondyqtan orystildi otbasylardyń óz balasyn qazaq mektebine berýi úshin jan-jaqty qoldaý kerek, – deıdi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Bolat Jeksenǵalıev.
Shynynda da, ata-anasy, ósken ortasy orystildi bolyp qalyptasqan baldyrǵandy memlekettik tilde oqytatyn mektepke bergen jaǵdaıda ol balalar erekshe nazarǵa alynýy kerek. Ata-analar osyndaı balalaryna arnaıy daıyndyq toby bolsa degen ótinish aıtqan. Keıbir qazaq mektebinde tilge shorqaq balalardy synyptastary «orys» dep mazaqtaǵan oqıǵalar kezdesipti. Árıne, bul – jas balanyń sana-sezimine úlken soqqy. «Sondyqtan biz bastaýysh synyp muǵalimderi úshin de arnaıy semınar uıymdastyrý kerek degen oıǵa kelip otyrmyz», deıdi Bolat О́teǵalıuly.
Sońǵy jyldary balasyn orys tilinde oqytatyn qazaqtar nege kóbeıip ketti? Oılanatyn suraq osy. Pandemııaǵa baılanysty sońǵy jyl ata-analarmen tikeleı baılanys bolmaı qalǵany ras. Kóp shara onlaın túrde ótti. Onyń ústine, Reseı Federasııasynyń 5 oblysymen shektesetin Batys Qazaqstanda reseılik joǵary oqý oryndarynyń jarnamasy júrip-aq tur. Munyń da áserin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sosyn orys tilinde bilim beretin mektep muǵalimderi arasynda «bári qazaqsha bolyp ketse, qyzmetsiz qalamyz» degen úreı de bar sııaqty. Joǵaryda aıtylǵan nasıhat toby Oral qalasyndaǵy bir mektepke kezdesýge barǵan kezde, ata-analarǵa aldyn ala «azǵyrǵanǵa ermeńder, orys synybynda qala berińder» degen áńgime aıtylǵan. Árıne, munyń bári memlekettik tildiń «dóńgelegine taıaq tyǵý» ekeni kórinip tur. Jáne bul áreket memlekettik mektepte bolǵany ókinishti...
Aýyldaǵy aralas mektep
Bilim berý salasyndaǵy sarapshylardyń kóbi aralas tilde oqytatyn mektepterde negizinen qazaq tili qaǵajý kóretinin aıtady. Orystildi halqy kóp qalalyq jerde aralas mektepter ashý – amalsyzdan jasalatyn shara ǵoı. Al tap-taza qazaqy aýdandardaǵy aralas mektep, orys synyptarynyń jumysyn túsiný qıyn. Buǵan qandaı qajettilik bar?!
– 2000 jyldardyń basynda Qaztalov aýdany ortalyǵynda jańa mektep salynyp, qazaq tilinde bilim beretin bolyp kelisildi. Alaıda bir top ata-ana shaǵymdanyp, jańa mektepte orys synyptaryn ashýǵa tyrysty. Biz olardy der kezinde toıtaryp tastadyq. О́ıtkeni aýylda budan basqa bir aralas mektep bar edi, – deıdi sol kezde atalǵan aýdandy basqarǵan Násipqalı Imanǵalıuly.
Osyǵan uqsas oqıǵa Jánibek aýylynda da bolǵan. Temirjoldyń arǵy betindegi shaǵyn aýyldaǵy bilim ordasyn qostildi mektepke aınaldyrǵysy kelgen turǵyndardy toqtatyp, mán-jaıdy túsindirip, qazaq mektebin qorǵap qalǵan Násipqalı Imanǵalıuly kóp jaǵdaıda óńir basshylaryna tabandylyq, sheshim qabyldaý jetpeıtinin aıtady.
– Kezinde biz balamyzdy qazaqsha oqytý úshin saýsaqpen sanaýly mektepke izdep bardyq. Qalanyń ekinshi shetine avtobýspen sabyldyq. Ýaqyt, qarajat shyǵyndadyq. Qazir zaman basqa. Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde ekenin, keleshekte ultty uıystyratyn memlekettik til ekenin túsinetin ýaqyt keldi. Orys tilinde oqytatyn mektepterge suranys azaıyp jatyr. «Osynyń birine qaramaı balańyzdy oryssha oqytam deseńiz, sol úshin qurbandyqqa baryńyz, ýaqytyńyzdy, qarajatyńyzdy sarp etińiz» deý kerek. Kerek deseńiz, bilim berýdi jan basyna sáıkes qarjylandyrý kerek. Qazaq balasy orys synybyna barsa, onyń qarjysyn ata-anasy óz qaltasynan tólesin. Al memleket qarajaty memlekettik tildi mektepti damytýǵa jumsalsyn, – deıdi Imanǵalı aǵamyz.
Alaıda óńirde mundaı áreketshil basshylar az bolyp tur.
Taǵy da biraz sanǵa kezek bereıik: Batys Qazaqstan oblysynda jalpy orta bilim beretin mektepterdiń sany – 379. Sonyń ishinde 102 mektep aralas tilde oqytady. Máselen, turǵyndary túgelge jýyq jergilikti ulttan turatyn Aqjaıyq, Bókeı ordasy, Jańaqala, Jánibek, Qaztalov aýdandarynyń árqaısysynda aralas eki mektepten bar. Oblys boıynsha aralas mektepterdiń orys synyptarynda 28 908 oqýshy oqyp júr! Onyń teń jartysy, ıaǵnı 14 678-i – qazaq balalary! Al mektepke deıingi mekemelerde tárbıelenip jatqan 21 445 balanyń 2 695-i de qarakózder eken. Bul balalardyń bári – bolashaq Qazaqstannyń azamattary. Elimizde ulttyq ara salmaq, tildik orta tez ózgerip keledi. Qazirdiń ózinde memlekettik qyzmette, halyqqa qyzmet etý oryndarynda qazaqtildi mamandar suranysqa ıe. Sondyqtan balasynyń bolashaǵyn oılaǵan «qulynym qor bolmasyn» degen ata-ana balasyn memlekettik tilde oqytatyn mektepke berse kerek-ti.
