Tildiń kósegesi qaıtse kógeredi?

Táýelsizdik jyldarynda til má­se­lesine qatysty kóptegen zert­­teýler júrgizilip, monogra­fııa­­lar, oqýlyqtar jaryq kórdi. Tilshi-ǵalymdar tildiń márte­be­sine oraı ilkimdi jobalardy júzege asyrdy. Osy oraıda jıyn­­nyń moderatory, Ahmet Baı­­tursynuly atyndaǵy Til bi­li­mi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty Anar Fazyljan sońǵy eki jylda tiltanymdyq mek­tepter alańynyń iske qosy­lyp, lıngvıstıkada óz mek­tebin qa­ly­p­tastyrǵan ǵalym­dar­­dyń mu­­rasyn nasıhattaý jumys­ta­rynyń nátıjeli iske asyp otyr­ǵan­dyǵyn jetkizdi. Til máse­­le­sin qozǵaǵan aıtýly is-shara til­tanymdyq mektep aıasyn­da­ǵy ma­ńyzdy kezdesýdiń birine aınaldy.

Sala mamandary kúsh-jigerin salyp eńbek etkenmen, qoǵamda til tóńiregindegi túıtkildi máseleniń sheshýi tarqamaı keledi. Osy jıyn­da UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov «Adamdy taný úshin, birinshiden onyń tilin bilý kerek. Til – ulttyń basty kór­setkishi, ıdentıfıkasııasy», dep atap ótti. «Qazaq tilin kóne ári baı tilderdiń biri retinde zert­tegen V.Bartold, V.Radlov sııaq­ty shetel ǵalymdarynyń zertteýleri búginde qazaq tili ja­ıyndaǵy mazmundy derekter qoryn tolyqtyra túsedi. Al UǴA akademıkteri M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, N.Saýranbaev, Á.Qaı­darov, О́.Aıtbaev, t.b. basqa qa­zaq­tyń birtýar ǵa­lym­darynyń bul sa­ladaǵy eń­bekteri ushan-te­ńiz. Desek te, sa­lada kemshilik kóp. Egemendik alǵanymyzǵa otyz jyldan assa da, til tóńiregindegi ózekti máseleden aryla qoıma­dyq. KSRO ydyraǵannan keıin О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrki­men­stan, Baltyq jaǵalaýy, t.b. kóptegen elder týǵan tiline, tól mádenıetine den qoıdy. Alaıda osy kóshtiń sońynda turǵan Qa­zaqstan úshin óz tiline mán be­re­tin ýaqyt jetti. Prezıdent Q.Toqaev aıqyndap bergen jańa baǵytymyzda birinshiden, til­dik máselege mán bergen abzal. О́ıtkeni Jańa Qazaqstan qurý­dyń ózegi tildiń dárejesimen ty­ǵyz baılanysty», dep atap ótti M.Jurynov.

Qazaqstan Ulttyq ja­ra­ty­lys­­taný ǵylymdary akade­mııa­­sy­nyń vıse-prezıdenti, UǴA aka­demıgi, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Kárimbek Qurmanálıev «Qazaq tili sózjasamynyń qalyptasýy, damýy men jańa baǵyttary» ta­qy­rybynda jasaǵan baıandamasynda ózekti oılaryn ortaǵa salyp, ǵylymı tujyrymdarymen bólisti. Tildiń mártebesin kóterý tur­ǵysynda minberlerden qoǵam­ǵa oı salyp júrgen til janashy­ry qazaq tilin ǵylym tiline aı­nal­­dyrýdyń mańyzdylyǵyna toq­taldy. Ǵalym atap ótkendeı, kúni búginge deıin tom-tom monografııalar, oqý quraldary jazyldy. Úırený quraldarynyń barshylyǵyna qaramastan, kóp qazaq ana tilinde sóılemeı keledi. «UǴA Ulttyq baıandamasynda jyl saıyn Prezıdentke tildiń ózekti máse­le­­leri baıandalyp ke­le­di. Aq­pa­rat quraldarynda til týraly turaqty aıdarlar jaryq kó­rý­de. Alaıda til shubarlanyp, áleý­­mettik jelilerde kom­mý­nı­­­kasııa mádenıeti tómendep bara­dy. Bılikke baratyn, shetelderde oqıtyn jastardyń basym kóp­shiligi ana tilin úırengisi kel­meıdi. Ulttyq biryńǵaı testi­leý­de qazaq tili esepke alynbaıdy. Mundaı olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin bılik tili mem­le­ket­tik til bolýy kerek», deıdi K.Qurmanálıev.

Osy oraıda akademık K.Qur­ma­nálıev pen professor J.Bal­ta­baevanyń «Qazaq tilindegi sóz­jasamdyq uıa: teorııa jáne prak­tıka» oqý quralynyń qoǵam suranysyna oraı jaryq kórgenin aıta ketken abzal. Jıyn barysynda tanystyrylymy ótken monografııada ǵalymdar tilimizdegi túrli sózjasam tásilderi arqyly jasalǵan sózderdiń bári týyn­dy sózderge jatatyndyǵyn negiz­deı­di. Týyndy sóz termıniniń mánin ashýǵa tyrysady. Bir ne­giz­gi túbirden taraǵan týyndy tú­­birlerdiń jıyntyǵy – sóz­ja­samdyq uıanyń máni men ma­ńy­zyna mán beredi.

Otandyq termıntaný men ter­mınografııa salasyndaǵy zert­teýler barysyna toqtalǵan UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sherýbaı Qurmanbaıuly «Qazaq tilin ǵylym men qa­zirgi ozyq tehnologııanyń tili­ne aınal­dyr­ǵysy keletin ǵy­lymı qaýym, ult zııalylary ǵana ulttyq ter­mın­qordy je­tildirýge qyzmet etedi. HH ǵasyr basyndaǵy Alash zııa­ly­larynyń jankeshti eńbegi qazaq tiliniń ǵylym tili retinde qyzmet etýi­ne arnaldy. Búgingi ulttyq zııaly qaýymnyń, sala mamandary men túrli ǵylym salasynda eńbek etip júrgen ǵalymdardyń aldynda da osyndaı mindet tur», dep atap ótti.

«Otyz jyldan astam ýaqyt­ta til tóńiregindegi másele áli báseń­de­gen joq», dedi tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Hangeldi Ábjanov. Ǵalymnyń aıtýynsha, tildiń má­se­lesi Par­lament, Úkimet qa­zaq­sha sóı­le­gende ǵana she­shi­le­di. «Mı­nıs­trlerdiń, ákimderdiń qazaq tilinde óz dárejesinde sóı­leı almaıtyny qynjyltady. Bul az bolsa, aǵylshyn tilin bil­genine qarap, tájirıbesi joq, ana tilin bilmeıtin jas­tar­dy basshylyq qyzmetterge qoıý úrdisi beleń alyp barady. Til máselesi she­shil­megennen keıin qoǵamda nara­zylyq ahýal da jalǵasa be­re­tini anyq. Tarıhty túzetin ha­lyq, zııaly qaýym men bılik desek, tildiń kósegesin kógertýde bıliktiń ja­ýap­­kershiligi joǵary. Búginde Qa­zaqstandy álem orystildi mem­­leket retinde qabyl­daı­ty­ny ókinishti. Osyǵan mán bermeı kelemiz. Prezıdent óz Jol­da­ýyn­­da atap ótkendeı, Jańa Qa­zaqstan – ádiletti memleket. Al tilge ádiletti bolmaı, qo­ǵam ádi­­letti bolmaıdy», deıdi ta­rıh­­shy.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Anar Sal­qyn­baı ulttyq qundy­lyq­tar­dy zerdeleýdiń mańyzyna toqtaldy. «Qoǵamda kóp aıtylǵanmen, te­reń zerttele qoımaǵan gýma­nı­tarlyq ǵylymnyń qol jetkize almaı júrgen taqyryby – ult­tyq qundylyq. Sát saıyn ózge­rip, qubylyp turǵan álemde ózińdi tanyp, jeke basyńnyń tulǵa retindegi qadirin artty­ryp, qasıetińdi bilý basty qun­dy­lyq», dep atap ótti ǵalym.

Jeke adamdar arasynda qa­tynas, bilim, ǵylymnyń jetistigin kórsetetin qural retindegi tildiń róline toqtalǵan akademık Zeı­nep Bazarbaeva jahandaný dáýi­rin­de ǵylymnyń, bilimniń jáne memlekettik qyzmettiń barlyq salasynda sıfrly tehnolo­gııa­lardy keńinen qoldaný qa­jet­tigi týyndap otyrǵanyn jet­­kizdi. «Tildi súıemeldeıtin teh­n­olo­gııalar «lıngvotehnolo­gııa» degen jalpy ataýǵa birik­tiriledi. Sıfrlandyrý úr­di­si – jalpy ǵylymdy damy­typ, ońtaı­landyryp qana qoı­maıdy, al gýmanıtarlyq salalardy da­mytýdyń mańyzdy alǵy­shar­ty. Til – lıng­vıs­tıkanyń zertteý nysany, qo­ǵam­dyq qyzmetti úı­les­tiretin jáne júıeleıtin kom­mýnıkatıvti qu­ral. Tildi sıfrly tehnologııa dáýirine beıimdeý men damytý úshin onyń tehnıkalyq je­tis­tik­te­rin ke­ńi­nen paıdalaný ýaqyt talaby», dedi Z.Bazarbaeva.

«Teorııa men praktıkany ushtastyrý memlekettik tildi meń­­­gerýdiń kepili» ekendigin má­se­leni Abaı atyndaǵy Qaz­UPÝ professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory J.Bal­ta­baeva zerdelese, professor R.Avakova túrkitaný jáne til teo­rııa­syna, al PhD M.Imanǵazına tildi damytýdyń ǵylymı teo­rııa­­lyq negizderine toqtaldy. Ǵa­lym­­dar óz zertteýleri ar­qy­ly qazaq tiliniń baıyrǵy til ret­­indegi mańyzyna toqtalyp, kemshilikterdi saralady. Osy oraıda jıynda bas qosqan ǵa­lym­dar tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý úshin bılik tili qazaq tili bolýy qajet degen toqtamǵa keldi. Bılik qazaqsha sóılese, til­diń de kósegesi kógeretini anyq.