MADIIаR BIDIŃ MAZDAǴY

Tarıh úni óktem, alaýy máńgi­lik mazdaq. Onyń tylsymy shek­siz, sabaǵy jumbaq bolǵan saıyn, yntyzar ete túsedi ózine. Yntyq­tyq yrys eseleıdi, ómir qubyly­synyń qatparynan syr túıgizedi. Bir suraqtyń bir jaýaby bolary anyq. Máńgilikke tuıyqtalǵan dáneńe joq. Tek, qybyn tapsa, kiltin ashsa, bári alaqandaǵydaı anyq. Eshteńe de sebepsiz, saldar­syz sanaǵa salmaq salmaıdy. Sar­sytqan oı tarıhtyń bir eleýsiz mezetinde aqyldyń bilte shamyn tutatary kámil. Ýaqyt kerek dersiz bárine. Quba-qup. Biraq jadtyq ólshem tek ýaqytpen ǵana bezbendelmeıdi eken. Urpaq aýysqan saıyn rýhtyq erik-jiger, silkinis pen talpynys, izdenis pen izet, taýqymet pen taýpıyqty tyr­baný – bári-bári ǵasyrlar boıy sheshimin tappaǵan bir kúdikti sátimen seıiltip jibererine adam­zat balasy ımandaı senedi. Sáttik seziný, oımen túısiný, soǵan negiz­delgen saraptama “bir joqty bir joqqa” tapqyzǵandaı etedi. Ǵyly­mı, ápsanalyq tujyrymdar da osyndaı “qas-qaǵymdyq” jańalyq ashý sıpatyn dittep beretindeı. Mazdaq! Rýh mazdaǵy. Kóneden, HVII ǵasyrdyń orta sheninen bas­taý alyp, kelesi ǵasyrdyń oty­zyn­shy jyldary, ıaǵnı Qarataý boıynda 1655 jyly dúnıege kelip, 1735 jyly qartaıyp, óz ajalynan qaıtys bolǵan Madııar Jaýǵashty­uly­nyń denesin qasıetti Túrki­stan­ǵa inisiniń balasy Qarabalýan Aldııar­uly aparyp jerlegeni birqydyrý tarıhı derekterden kórinis berip, naqtylanǵanyn  táýelsizdik jyldarynyń jemisine jatqyzýǵa ábden bolady. Madııar Jaýǵashtyuly alash ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatulynyń jetinshi atasy. Qazaq halqynyń jońǵar basqynshylyǵyna qarsy qyrǵyn soǵysy osy Madııar babamyzdyń at jalyn tartyp mingen kezeńine saıma-saı keledi. Júreginiń túgi bar ol 1712 jylǵa deıin-aq ini­leri­niń batyr balalary Qara­­balýan (Januzaq) Aldııaruly, Jánibek Qoshqaruly, óz balalary Aqbaı, Aıtqul, Abyz, Bozdy sońyna ertip, basqa da qazaq qosyn­dary qa­tarynda jońǵarlar­dy el shekara­sy­nan asyra qýyp, elin-jerin qorǵaǵan erleriniń, dýaly aýyz bıleriniń biri bolǵany tarıhtan ámbege aıan. Áriden qozǵasaq, I. Esenberlınniń “Kósh­pendiler” trılogııasynda baıan­dalatyn Qara­balýannyń kózsiz erlikterinen-aq Madııar bıdiń yq­pa­lyn ańǵarý qıyn emes. Tarıh­tyń sáttilik arnasy degende osy derekterge de den qoıylǵany anyq. Byltyrǵy jyldyń aıaǵyna taman qazaq halqynyń birtýar per­­zenti Madııar bı Jaýǵashty­ulynyń “Áziret Sultan” memle­ket­tik tarı­hı-mádenı qoryq mura­jaıyna qarasty Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesine jerlengen tulǵa­lardyń tizi­mi­­ne engizilgeni týraly jaǵymdy jańa­lyqqa kenelgen edik. Jýyrda osy oqıǵaǵa baıla­nys­ty bı urpaq­tary Qostanaı oblysynan Túrki­stanǵa arnaıy baryp, atalary­nyń basyna zııarat etip, as berip qurmet kórsetip qaıtty. Qamysty aýdany­nyń ákimi Baqbergen О́teýlın bas­ta­ǵan ımandylyqty tý etkender qata­rynda Torǵaı meshitiniń bas ıma­­my Shoqan Ǵazızuly, arqa­lyq­tyq kásipkerler Qurmanǵazy Jan­dil­dın men Ramazan Qusa­ıynov, dári­ger Báıgereı Balǵauly, asta­nalyq Tóleýhan Qasymbekov, t.b. boldy. Olar jınalǵandar aldynda el qorǵany, batyr ári bı Madııar babalarynyń erligi, ol týyp-ósken eldiń búgingi tynys-tirshiligi haqynda tereńnen áńgime órbitti. Murajaıǵa Qostanaı oblysy­na, onyń ishinde Torǵaı ólkesine qatysty tarıhı-tanymdyq kitap­tarmen qatar urpaqtary atynan eskertkish hat tapsyryldy. Onda: “Ornyqty Otan úshin orasan syı, Tutamdaı jeriń úshin janyńdy qı! Kıeli Túrkistanda jaı taýypty, Qaharynan jaý yqqan – Madııar bı!”– dep tereń mándi bir shýmaq órilgen eken. О́z kezeginde túrkistandyqtar da qonaqtaryna ystyq iltıpat kórsetip, táýelsizdiktiń arqasynda múmkin etilip otyrǵan mundaı ımandylyq is-sharasynyń mol taǵylymdy, zor tárbıelik máni baryn basa nasıhattap, tarıh mazdaǵynyń urpaq júreginiń jalynyna ulasyp, máńgilikke alaý­laı bererine masattanyp, maqtanysh sezimine jan balqytty. Iá, Madııar bıdiń rýhanı maz­daǵy jalyndasyn, shalqysyn, beıbit ómirdiń aspanynda jasam­pazdyq jalaýy qalqysyn! Onyń Mirjaqyptaı tóte urpaq­tary jıyrmasynshy ǵasyrdyń ulttyq múdde joqtaýshysy bolsa, qanǵa bitken sondaı órlik, keıingi jańa býynnyń da óristi kúresine, qazaq taǵdyryna qatysty qarymdy­lyǵyna qýat, dem bersinshi. Qaısar ÁLIM.