Jalpy, bılik tarmaqtary bir-birimen bite qaınasyp, birin-biri tolyqtyryp turýy kerek. Máselen, zań shyǵarýshy jáne atqarýshy organdardyń arasynda ózara kelisimniń bolǵany mańyzdy. Iаǵnı sheshimdi bir ǵana adam qabyldamaýy kerek. Qandaı jaǵdaı bolsyn ózge organdarmen birlese otyryp, ortaq kelisim shyǵarylýǵa tıis. Sonda memlekettik mehanızm jaqsy jumys isteıdi. Eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy da jaqsarady. Álbette, oń ózgerister birden baıqalmaýy múmkin. Biraq aldaǵy jarty jyl, bir jyl kóleminde oń ózgeristerdiń ózi kórinis bere bastaıdy. Memlekettik organdardyń jumysy durys jolǵa qoıylsa, buqaranyń bılikke degen senimi de kúsheıedi.
Qazir osy baǵytta Konstıtýsııaǵa ózgerister ázirlenip jatyr. Máselen, Prezıdenttiń eshqandaı partııada bolmaýy, onyń jaqyn týystarynyń joǵary laýazymdy saıası qyzmetterge alynbaýy sekildi normalar engiziledi. Jalpy, kez kelgen norma elimizdiń táýelsizdigine, tutastyǵyna, prınsıpterine qarsy kelmeýi kerek. Prezıdent jobany Konstıtýsııalyq keńeske osyny anyqtap, oń qorytyndy alý úshin joldaıdy.
Sosyn adam quqyǵyn qorǵaý degen úlken júıe bar. Elimizde Konstıtýsııalyq sot paıda bolady. Bul Konstıtýsııalyq keńestiń ornyn basady. Konstıtýsııalyq keńes – saıası organ, sot emes. Buǵan qarapaıym azamattar júgine almaıdy. Konstıtýsııalyq keńeske Senat pen Májilistiń tóraǵalary, depýtattar, Úkimet basshysy sekildi úrkerdeı top qana júginedi. Endigi jerde bulaı bolmaıdy. Konstıtýsııalyq sotqa konstıtýsııalyq quqyǵy buzylǵan adamdardyń bári júgine alady. Ol Joǵarǵy sot ınstansııasy emes, is júrgizýdiń joǵary formasy. Onyń erekshelikteri kóp. Oǵan júginetin sýbektiler de kóbeıdi.
Usynylyp otyrǵan jańashyldyqtarǵa sáıkes Parlamenttiń róli kúsheıedi. Bizde osy kúnge deıin proporsıonaldy saılaý júıesi ǵana jumys istedi. Iаǵnı depýtattar partııalyq tizim boıynsha saılandy. Saılaýshylar daýysty tıisti kandıdattarǵa emes, partııaǵa beredi. Endi buǵan majorıtarlyq saılaý júıesi de qosylmaq. Iаǵnı partııada joq adamdar da saılaýǵa túse alady. Bul óte durys. Halyqtyń bári partııalardyń ustanymyn ustana bermeıdi. Sondyqtan majorıtarlyq júıe kez kelgen adamnyń Májilisten oryn alýyna múmkindik beredi. Sondaı-aq Prezıdenttiń partııa basshysy bolmaýy da oryndy.
Qazaqstan halqy Assambleıasynan 9 depýtat taǵaıyndalatyn. Onyń kvotasy Senatqa aýysady ári qysqardy. Senat depýtattary tikeleı emes, janama júıeler arqyly irikteledi. Sondaı-aq buryn zańdy eki palata qabyldaıtyn. Endi bul quzyret Májiliske berilip otyr. Al Senat maquldap, kelisimin beredi. Kelisimin bermeýi de múmkin. Munyń bári birin-biri tolyqtyratyn tetik.
Buryn Prezıdent eshkimmen kelispeı Konstıtýsııalyq keńestiń tóraǵasyn, Joǵarǵy sot keńesiniń tóraǵasyn taǵaıyndaıtyn. Endi Konstıtýsııaǵa ózgerister engizilgennen keıin Prezıdent ózdiginen taǵaıyndaı almaıdy. Mindetti túrde Senattyń kelisimin alýy kerek. Sonda kandıdatty tańdarda Prezıdent qana emes, Senat depýtattary da jaýapkershilik júgin arqalaıdy.
Referendým týraly birer sóz. Bizdiń elde referendým kóp bolǵan joq. Sońǵy ret 1995 jyly ótipti. Soǵan qaramastan bizdiń qoǵam referendým ótkizýge daıyn dep esepteımin. Prezıdent referendým ótkizý týraly bastamany tekten-tek kóterip otyrǵan joq qoı. Ol da qoǵamda aıtylǵan pikirlerdi eskerip otyr.
Ermek ABDRASÝLOV,
zań ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
Konstıtýsııalyq reforma jónindegi jumys tobynyń múshesi
