Saılaý 5 mamyr kúni ótken edi. Daýys sanaý nátıjesi boıynsha Sinn Féin 27 mandat ıelendi. Salystyrmaly túrde qarasaq, 2017 jylǵy saıası básekede de partııa osynshalyqty nátıje kórsetken edi. Biraq bul joly olardyń basty qarsylasy – DUP (Demokratııalyq odaqtas partııasy) burynǵydaı qoldaýǵa ıe bolǵan joq. DUP-qa nebári 24 oryn ǵana buıyrdy.
Nátıjesinde, Sinn Féin-niń vıse-prezıdenti, birinshi mınıstrdiń orynbasary qyzmetin atqaryp kelgen Mıshel O’Nıl birinshi mınıstr atanbaq. Ultshyldar partııasy buryn-sońdy mundaı mártebege qol jetkizgen joq-tuǵyn. Tipti, Assambleıadaǵy eń úlken partııa atalǵan da emes.
Saıası báseke aldynda O’Nıl hanym saılaýdy «naǵyz ózgerister kezeńi», dep málimdep, «saıasatymyz ben halqymyz úshin aıqyndaýshy sát jetkenin» málimdegen edi. «Búgin bárimiz úshin jańa dáýir bastaldy. Qoǵamdaǵy qarym-qatynastardy ádildik, teńdik jáne áleýmettik ádilet negizinde qaıta qurýǵa múmkindik beretin sát kelip jetkenine senimdimin», dedi M.O’Nıl.
Onyń aıtýynsha, partııanyń basty mindeti – bólý emes, seriktestikte jumys isteý. Sondaı-aq basqa da kózqaras ustanatyn partııalarǵa qurmetpen qaraıtynyn, tize qosyp eńbek etetinin alǵa tartty.
Bıylǵy aqpanda DUP múshesi Pol Gıvan birinshi mınıstr qyzmetinen ketkennen soń atqarýshy bılik ydyraǵan-dy. Birinshi jáne birinshi mınıstrdiń orynbasary rólderi birlesken keńse sanalatyndyqtan, Mıshel O’Nıl de qyzmetinen ketken-di. Endi, araǵa eki aı salyp Mıshel hanym jańa qyzmetine kirispek.
Budan bólek, Alliance partııasy – 17, Olster odaqshylar partııasy (UUP) – 9, Sosıal demokrattar jáne leıborıster partııasy (SDLP) 7 mandat ıelendi. Sonymen qatar eki orynnyń kimge beriletini bıýlletender tolyq sanalyp bitkennen keıin belgili bolmaq.
Soltústik Irlandııanyń memlekettik hatshysy Brendon Lıýıs Stormonttyń qaıtadan qalypty jumys isteýi maqsatynda partııa jetekshilerimen kezdesetinin habarlady. «Men partııalardy múmkindiginshe tezirek atqarýshy bılikti qurýǵa shaqyramyn. Soltústik Irlandııa halqy mańyzdy máselelerdi jetkizetin turaqty jáne esep beretin jergilikti úkimetke laıyq», dep málimdedi.
Irlandııanyń premer-mınıstri Mıshel Martın de kórshiles eldegi saıası básekege qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, jańa basqarýshy úkimet Soltústik Irlandııany órkendetý úshin óte mańyzdy.
«Endi saıası partııa men saılanǵan ókildiń bári birinshi jáne birinshi mınıstrdiń orynbasaryn usynady. Soltústik Irlandııa halqynyń múddesine qyzmet etetin jańa atqarýshy bılikti qurý maqsatynda depýtattar óz mandatyn jańartýǵa mindetti», dedi M.Martın.
Jalpy, Soltústik Irlandııa qurylǵan 1921 jyldan beri ultshyldar partııasy alǵash ret Stormontta kóp mandat ıelenip otyr. Bir qyzyǵy sol, Sinn Féin Soltústik Irlandııadaǵy «Daǵdarys jyldarynda» atyshýly IRA (Irland respýblıkasy armııasy) uıymymen baılanysy bolǵany aıtylady. Onyń ústine, Soltústik Irlandııanyń basqarýshy organdarynyń qurylymy erekshe. Derbes memleket sanalǵanymen, Soltústik Irlandııa Ulybrıtanııanyń qaramaǵyna kiredi jáne patshaıym Elızaveta ekinshige baǵynady. Ulybrıtanııa úkimeti quramynda «Soltústik Irlandııa keńsesi» bar. Ony memlekettik hatshy basqarady. Mindeti – «Belfast kelisiminiń» saqtalýyn qamtamasyz etý.
Al Assambleıa, ıaǵnı parlament eldegi zań shyǵarýshy, basqarýshy qyzmetpen aınalysady. Saılaý nátıjesi boıynsha jeńiske jetken partııa mınıstrler kabınetin jasaqtap, birinshi mınıstr men onyń orynbasaryn taǵaıyndaıdy. Osyndaı kúrdeli júıede ultshyl partııa – Sinn Féin-niń jeńiske jetýi eldegi saıası tektonıkalyq taqtanyń jyljı bastaǵanyn kórsetedi.
Esterińizde bolsa, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Irlandııa aralynda qaqtyǵys órti órshigeni belgili. Tarazynyń bir basynda Irland respýblıkalyq armııasy (IRA) Irlandııanyń birigýi jáne brıtanııalyq basqarýdy toqtatý úshin kúresse, kelesi jaǵynda Ulybrıtanııa qarýly kúshteri men loıalıster turdy. Qaqtyǵystyń órshigeni sonshalyq, adam urlaý, partızandyq soǵys, kek qaıtarý kúndelikti jaǵdaıǵa aınalyp ketken-di. Shıelenisti retteý úshin 1998 jyly «Belfast kelisimine» qol qoıyldy. Soǵan sáıkes eki tarap ta qarýly qaqtyǵystardy toqtatyp, 30 jylǵa sozylǵan teketireske núkte qoıdy.
Nátıjesinde, Soltústik Irlandııa Ulybrıtanııa quramynda qalǵanymen, derbestigin saqtap qaldy. Bul «bılikti bólisý prınsıpi» arqyly jumys isteıdi. Sondyqtan da Soltústik Irlandııa úkimeti Ulybrıtanııanyń basqa elderinen erekshe. Iаǵnı úkimet quramynda Irlandııamen birigýdi qoldaıtyn ultshyldar da, Ulybrıtanııanyń quramynda qalýdy jaqtaıtyn odaqshylar da bolýy mindetti. Osylaısha tarıhı aıyrmashylyǵyna qaramastan, eki tarap ta yntymaqtasa áreket etýge talpynady.
Assambleıada 90 múshe bar. Ony saılaý bes jylda bir ret ótedi. Birinshi mınıstr men onyń orynbasarynyń biri odaqshyl, ekinshisi ultshyl bolýy tıis. 2006 jyldan bastap birinshi mınıstrdi Assambleıadaǵy eń úlken partııa taǵaıyndaıdy. Eger saılaýda odaqshyl partııa jeńiske jetse, onda mınıstrdiń orynbasary eń iri ultshyl partııadan taǵaıyndalady. Nemese kerisinshe. Eki mınıstrdiń de ókilettigi teń. Biri qyzmetten ketse, ekinshisi de kreslosyn bosatady.
Atqarýshy bılik nemese mınıstrler kabınetine búkil partııanyń ókilderi kire alady. Saılaýda qansha oryn alǵanyna qaraı ár partııa óz úmitkerin usynady. Tipti, az qoldaý ıelengen partııalardyń saıasatkerleri mınıstr qyzmetine kirisýi yqtımal. Assambleıa ekonomıka, bilim berý, densaýlyq saqtaý sekildi máselelermen aınalysady. Al keı salada, sonyń ishinde halyqaralyq qatynastar jáne qorǵanys máselesi Ulybrıtanııa úkimetine baǵynyshty.
Sinn Féin-niń jeńiske jetýi kelesi bir áńgimeniń ushyn shyǵaryp otyr. Ultshyldar Irlandııamen qosylýdy kókseıtini belgili. Partııanyń parlamentte kóp mandat ıelenýi osy baǵytta jumys júrgizile bastaıtynyn ańǵartady. О́ıtkeni Sinn Féin-niń túpki maqsaty – Soltústik Irlandııanyń Ulybrıtanııadan shyǵyp, Irlandııamen bir el atanýy.
Biraq bul saılaýdaǵy jeńis Irlandııanyń jaqyn arada birige qoıady degendi bildirmeıdi. «Belfast kelisiminde» eki el qaıta qosylýy úshin Soltústik Irlandııa halqynyń kópshiligi qoldaýy tıis delingen. Ázirge turǵyndar buǵan asyǵar emes. Sáýirde júrgizilgen saýaldama nátıjesi halyqtyń úshten biri ǵana bul bastamany qoldaıtynyn kórsetti.
Partııanyń prezıdenti Merı Lý Makdonald aldaǵy ýaqytta birinshi mınıstrdi taǵaıyndaýǵa ázirlik júrip jatqanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, birigý jónindegi referendým aldaǵy bes jylda ótýi múmkin ekenin atap ótti. Bul merzim turǵyndardyń pikirin ózgertýge jetkilikti dep aıtsaq qatelespeımiz. О́ıtkeni keıingi kezderdegi oqıǵalar Soltústik Irlandııadaǵy qoǵamdy dúr silkintti.
Máselen, «Breksıt» Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaqqa ǵana emes, Soltústik Irlandııaǵa da bas aýrý bolǵany belgili. «Breksıtte» jıi talqylanyp, ortaq mámilege kelý qıynǵa soqqan túıtkil – Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasyndaǵy shekara. Bul túıinniń kúrdeli bolǵany sonshalyq, áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. О́ıtkeni olardyń biri – Odaq quramyndaǵy táýelsiz memleket, taǵy biri Ulybrıtanııanyń ákimshilik aımaǵy. Biraq eki eldiń arasyndaǵy shekara qujat júzinde ǵana. Áıtpese, halyqtyń aýyly aralas, qoıy qoralas bolyp ketkeli qashan?!
«Breksıt» aıasynda «Soltústik Irlandııa protokolyna» qol qoıyldy. Atalǵan kelisimge sáıkes, Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasynda shekara bolmaıdy, qujat tekserý, kameralyq baqylaý ornatylmaıdy. Iаǵnı Soltústik Irlandııa turǵyny (Ulybrıtanııa azamaty) Irlandııaǵa (Eýropalyq odaq quramynda) óte qalsa, eshqandaı kedergi kórmeýi tıis.
Sondaı-aq taýarlarǵa da salyq salynbaıdy. Biraq Ulybrıtanııadan keletin ónimder Soltústik Irlandııa aýmaǵyna ótkende tekserilýi tıis. О́ıtkeni Eýropalyq odaq erejesine sáıkes, qart qurlyqqa uıymǵa múshe emes memleketten keletin sút, jumyrtqa sekildi birneshe taýar shekaralyq tekserýden ótýi tıis. Demek, Ulybrıtanııanyń óz taýary bir aımaǵynan ekinshi aımaǵyna ótkende tekseriledi. Bul qosymsha kedergi týyndatatyny aıtpasa da túsinikti.
