Krıptovalıýta: Qaýip pe, múmkindik pe?

Jaqynda Almatyda krıptovalıýta taqyrybynda ótken jıynda sarapshylar halyqtyń krıptosaýatyn kóterý máselesin talqylady. Jıynǵa qatysýshylar blokcheın alypsatarlyq óndiris emes ekenin, bolashaqqa salynǵan ınvestısııa ekenin alǵa tartty. Krıptoaktıvter – sıfrly valıýta, qolǵa ustaýǵa bolmaıtyn, aınalymda júrgen qarjy. Onyń tabıǵaty – birer mezette búkil álemde tranzaksııalanyp úlgeredi. «Bıtkoın tóńkerisi» nemese krıptovalıýtalar fenomeni álemdik qarjy júıesindegi ekonomıkalyq qatynastardy túbegeıli ózgertti. Kez kelgen bıznes sııaqty, ony bastaý úshin de aınalymda qar­jy bolýy qajet. Bitcoin Revolution arqyly paıda tabýdy bastaý úshin kemi 250 dollar nemese odan da kóp mólsherde ınvestısııa kerek», deıdi sarapshylar.

Krıptoındýstrııany quqyq­tyq retteý salasy boıynsha qazaq­standyq sarapshy Ilıa Shelo­mensevtyń aıtýynsha, 2021 jyl­­dyń sońyna deıin maınıng bız­nesin memlekettik retteý tetigi zańdyq turǵydan bekitilmegen. Tek 2022 jyldyń 1 qańtarynan bastap Salyq kodeksine sıfrly aktıvterdi óndirýmen aınalysatyn tulǵalarǵa salyq salý tártibin bel­gileıtin normany engizdi. Biraq onyń nátı­jesi jyldyń aıaǵynda ǵana belgili bolady.

Krıptoaktıv salasynda álem­dik qarjy júıesine ózgerister alyp kelgen fak­torlar kóp. Al Úki­met onyń sıfr­ly valıýta táriz­di qamtylmaǵanyn, esep aıyry­sý kezindegi belgisizdikti alǵa tartyp, máseleni zańmen retteýdi kesheýil­detip keledi. Sondyqtan táýekelge bel býǵan kásipker óz qyzmetin jeke táýekeli sheńberinde ǵana júr­gizip keldi. Al memleketke kásip­kerdiń táýekeli emes, paıdasy ma­ńyzdy. «Ázirge Úkimettiń usta­nymy belgisiz. Kásipker krıptoaktıvke satyp alǵan taýaryna qarap, salyq tóleıdi», deıdi sarapshy.

Krıptosaýattylyqty zańdastyrýǵa áli erte

Krıptoaktıvter ulttyq nemese shet­eldik valıýtamen salys­tyrǵanda biraz parametr boıyn­sha erekshelenedi. Naryqta krıp­tosaýattylyq deńgeıin kótermeı jatyp, ony jarııaly túrde zańdas­tyrý erte. Onyń keri áserin qarjy pıramıdalarymen salystyrýǵa bolady: Mysaly, krıptoındýs­trııa aǵymynan habary joq salymshy ony aqshaǵa satyp alyp, aldanyp qalsa, úlken problemaǵa aınalýy yqtımal. Aldanǵandardyń qatary kóbeıgen kezde Úkimetten qoldaý kútedi. Sol sebepti Ulttyq bank naryqtyń osy segmentine bettemeı otyr.

I.Shelomensevtyń túsindi­rýin­she, aktıvtiń mundaı túri­men aınalysatyn Ulttyq bank tá­rizdi emıssııa ortalyǵy bolmaǵan­dyqtan ol tólem quraly retinde qabyldanbaıdy. Biraq sońǵy jetistikter onyń ınvestısııalyq tabıǵaty dástúrli valıýtalarmen ashyq básekege túse ala­ty­­nyn dáleldep otyr. Sebebi krıp­toaktıvterdiń ınflıasııaǵa beıim­diligi dástúrli valıýtamen salystyrǵanda qýatty. «Qa­zaq­­standa krıptoaktıvterdi damy­týdyń, ony ınvestısııa quraly retinde paıdalanýǵa múmkindik beretin 17 blokcheın-platforma bar. 2019 jyly elimizde maınıng jobalaryna 82,6 mln teńge ınvestısııa quıylǵan. 2020 jyly bul iske salynǵan soma taǵy 80 mln-ǵa ósti. Al 2021 jylǵy kór­setkish 250 mln teńgeden asyp ketti. Bul – ashyq naryqta kózin tap­qanǵa mol múmkindik. Biraq onyń baǵdarlamalaryn, kiltin biletin mamandar az. Sebebi mem­leket bul aktıv túrine asa qyzy­ǵýshylyq tanytyp otyrǵan joq. Ishki naryqta ózderin krıptooıynshylar dep tanystyryp júr­genderdiń kásibıligi tómen. Krıptovalıýtalardy shyǵarý bo­ıyn­sha álemdegi ekinshi el bola tura, qarjy qaıtarymyn kórmeı otyrmyz», dedi I.Shelomensev.

Qazir el ishinde krıptoaktıvter baǵa­synyń qubylmalylyǵyna baılanysty pikir kóp. Sarapshy­nyń túsindirýinshe, krıptoaktıvter baǵasynyń qubylmalyǵy naryqtyń betalysyna emes, osy seg­menttiń kapıtaldanýyna ǵana táýeldi. Qarjylandyrý deń­geıi artyp, naryqta jańa oıynshylar paıda bolǵan kezde krıptoaktıvterdiń baǵasy da tu­raqtalady. Al krıptovalıýta baǵamyn ustap turý nemese baǵ­darlama arqyly qubyl­malylyqty jasandy túrde azaı­týǵa bolady. Sebebi krıptoaktıvter – sıfr­­lyq revolıýsııanyń bir ǵana bóligi. Álemdik sıfrly teh­­no­lo­gııa qarqyndy damyp jat­­qanda krıptonaryq barysyn bir ortalyqtan baqylaý múm­kin emes, tek naryqtyń betalysyn soǵan qarap beıimdep úlger­gender ǵana utady. «Biraq krıptoaktıvter baǵasyn qoldan turaq­tandyrý degenge qarsymyn. My­saly, kúni erteń qoldanysqa eneıin dep otyrǵan sıfrly valıýtanyń baǵasy turaqty bolmaıdy. Qubylmalylyqqa baǵa belgileýdiń túbegeıli negizderiniń bolmaýy soǵan ákelip otyr. Keı kezde baǵaǵa ınvestorlar da yqpal etedi. Investorlardyń kiris­tiligi joǵary basqa da balama tásil­derdi izdestirýi bıtkoındy qy­ryq qubyltyp jiberedi. Onyń ereksheligi de sol – qubyl­maly­lyǵynda. Mysaly, sońǵy bes jylda onyń baǵasy 5 myń dollardan 30 myń dollarǵa deıin ósti. Bul – táýekelden qoryqpaıtyn ınves­torlar úshin úlken múmkindik», deıdi sarapshy.

Krıptoaktıvterge kózqaras naqtylanady

Krıptovalıýtany qarjy qu­raly retinde paıdalanýǵa tyıy­m salynǵan, bir­aq ınvestısııa re­tinde salyp, paıda tabýǵa múm­kindik bar. Ulttyq bank krıptoak­tıvter aınalymyna ruqsat bermese de maınıngti qoldanýǵa zań tyıym salmaıdy. Byltyr 22 maýsymda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanda krıp­tomaınıngti resmı túrde zańdas­tyrý týraly zańǵa qol qoıdy. 1 kVt/saǵ úshin bir teńge mólsherinde tólemdi belgileıtin túzetý 2022 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine endi.

«Astana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵy krıptovalıýtany qup­tasa da Ulttyq bank oǵan qyryn qarap kelgen edi. Biraq osydan birer jyl buryn elde krıptovalıýtalardy saqtaý jáne aınalymǵa jiberý tujyrymdamasy ázirlenip, vırtýaldy valıýtalardy saqtaý jáne «Astana» qarjy ortalyǵy sekildi mamandandyrylǵan alań­dar arqyly satý isin retteýge den qoıyldy. Memleket osy arqy­ly krıptovalıýta salasyn zań­das­­tyrýǵa bet bura bastaǵanǵa uq­saıdy.

Táýelsiz fınteh sarapshysy Ǵım­ran Abdrahmanov Qazaq­standa krıp­to­aktıvterdi qolma-qol aqshaǵa aınal­dyrýdyń múm­kindikteri bar ekenin aıtady. Bul «Astana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵynda zań sheńberinde ret­telgen. «Qazaqstandyqtardyń krıp­toaktıvter týraly saýat­tylyq deńgeıi damyp kele jatyr. Biraq joǵary deńgeıge jetkenshe kóp jumys isteý kerek», dedi Ǵ.Abdrahmanov.

Osy rette sarapshy sıfrly aktıv­terdiń arajigin ajyrata bilý mańyzdy ekenin eskertti. Aıtalyq, 2020 jyly Azamattyq kodekske «sıfrly aktıvter» degen uǵym engizilip, «qamtamasyz etilgen», «qamtamasyz etilme­gen» dep ekige bólinip, múlik túri retinde qarastyryldy. Qamta­masyz etilgen aktıvter taýarmen ne qyzmetpen qamtasyz etilýi mindetti jáne olardyń aınalymyna elimizde ruqsat etilgen, bir­aq tokenızasııany bastamas buryn Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligin habardar etý qajet. Mysal retinde syıǵa beriletin sertıfkattardy aıtýǵa bolady, tek fızıkalyq formada emes (kýpon) sıfrly aktıvke aýysyp shyǵarylǵandary (tokender) «qamtamasyz etilgen aktıvter» retinde tanylady. Iаǵnı ol to­kendi kez kelgen ýaqytta taýarǵa ne qyzmet túrine almastyrýǵa bo­lady. Qamtamasyz etilmegen sıfrly aktıvter tek «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda retteledi jáne ınvestısııa túri bolyp sanalady, oǵan bıtkoın, efırıým jáne taǵy da basqa alt­koındar jatady (alternatıvti koındar). Onyń baǵasyna sura­nys pen usynysqa, geosaıası jaǵ­daılar, negatıvti nemese pozı­tıvti jańalyqtar, kıtterdiń qoz­ǵalysy (krıptovalıýtanyń iri ustaý­shysy), trendter, qor naryǵy jáne taǵy da basqa faktorlar áser etedi. «Krıptonaryqtyń táýe­keli joǵary. Onyń baǵasy aýyt­qymaly, keıde tehnıkalyq, fýndamentaldy jáne basqa da tal­daýlarǵa baǵynbaıdy. Bir táý­liktiń ishinde 10-15 paıyzǵa, tipti 50%-ǵa deıin tómendep nemese joǵarylaýy múmkin. Táýekelderdi tómendeý maqsatynda naryqty únemi qadaǵalap, emosııalarǵa berilmeı, aldyn ala daıyndalǵan ınvestorlyq strategııany us­taný óte mańyzdy», dedi Ǵ.Abdrahmanov.

Iаǵnı qorqynysh pen ashkózdik ındeksin umytpaý qajet (fear and greed index). Ol ındeks 0-100-ge deıingi kórsetkishpen belgilenedi. 0-40 deıingisi – naryqta qor­qynysh oryn alǵanyn, 30-60 deıin neıtraldy jáne 60-100-ge deıin naryqta ashkózdik oryn alǵanyn kórsetedi.

«Ashkózdik kezinde krıpto­valıýtalarǵa ınvestısııa salý óte qaýipti. Qarapaıym tilmen aıtsaq, bıtkoın jaıly tek syn pikir aıtylǵan kezde ınvestısııalaý durys, tipti bıtkoındy santehnıkke deıin talqylap ketken kezde krıptovalıýtany satý kerek degen sóz. Alaıda muny ınvestısııalyq ne qarjy keńesi retinde qarastyrmaǵan jón. Ár­bir ınvestor óz qarajatyna ózi ǵana jaýapty. Bastapqy kezde krıptovalıýtalarǵa salynatyn kapı­taldyń proporsııasy 10-20%-dan aspaǵany jón», deıdi sarap­shy.

Ulttyq bank krıpto satyp alýǵa asyqpaýǵa keńes beredi. Se­be­­­bi onyń táýekeline memleket ke­pildik bermeıdi. Naryqtyń tilin biletinder qaı sátte qandaı sheshim qabyldaryn biledi. Sondyqtan óz-ózderine kepil bola alady. Bizdiń elde krıptoaktıvterdi qolma-qol aqshaǵa aınaldyryp beretin resmı jáne resmı emes kompanııalar bar. Resmı kompanııalardyń (krıptobroker jáne krıptobırjalar) jumysyn «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AFSA) retteıdi. Qarjy ortalyǵynda osyndaı operasııalardy júrgizýge múmkindik bar, biraq onyń da belgili bir shegi bar. «Qazir naryqtyń osy segmentine kóptegen ınvestorlar kelip jatyr. Qozǵalys bar. Osyǵan deıin tek bizde emes, shetelde de krıptoaktıvterge degen kózqaras selqos boldy. Senimsizdikke basymdyq berildi. Al qazir birqatar eldiń alpaýyt bankteri krıptoaktıvtermen aınalysatyn krıptotreıdıng depar­tamentterin ashyp jatyr. Baıqap otyrǵanymyzdaı, alǵashqy jyldary synasa, qazir qabyldaı bastady. Eýropa men AQSh-tyń zeınetaqy qorlary salymdarynyń 3 paıyzyn krıptoaktıvtermen ustaıdy. Al Azııada bul kórsetkish – 15 paıyz. Demek Azııa qurlyǵyndaǵy memleketterdiń krıp­toaktıvterdi qabyldaý deńgeıi Eýropamen salystyrǵanda joǵary. Al biz­diń el bul máselege qatysty usta­nymyn memlekettik deńgeıde naqtylaǵan joq. Biraq meniń oıym­­sha, arada bir ózgeris bolyp qalýy múmkin», dep túıindedi Ǵ.Abdrah­manov.

ALMATY