Quramynda qazaq barlaýshysy Jáńgirov bar bul toptyń erligi keıin maıdandyq «Otan jaýyngeri» gazetinde «12 42-ge qarsy» degen taqyryppen jarııalanyp, 10 gıtlershildiń kózi joıylyp, qalǵany tutqyndalyp, keńestik 2 barlaýshy qaza taýyp, ekeýi jaralanǵany baıandalady.
Jalpy barlaýshy, Reseı Jazýshylar odaǵynyń múshesi N.Slavınniń osyndaı kitaby baryn, onyń mán-jaıyn jarsýattyq marqum Izbaı Temirǵalıev, taǵy basqa tilshi-avtorlarymyzdyń jazýynan jaqsy biletin edik. Degenmen osy joly Talǵat aǵamyzdyń arqasynda shytyrman oqıǵaly sol kitap qolǵa tıip bir demde oqyp shyqtyq.
Eń bastysy 1919 jyly 5 aqpanda Mahambet aýdanyndaǵy Karmanov selosynda týyp, jastaıynan jetim qalyp, aǵasy Esqalı Qarabalınniń qamqorlyǵynda júrip, 7-synypty bitirgen soń 1938 jyly japon, fın, odan sońǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta san shaıqasqa qatysyp, Berlınnen oralǵan jerlesimiz Qýan Jáńgirov týraly biraz jaıǵa qanyqtyq.
Týǵan jerden balań jasynda ketip, 7 jyldan soń 28 jasynda qaıta oralǵan barlaýshy Q.Jáńgirovtiń keýdesinde sonda jerlesterin tań-tamasha qaldyrǵan jaýyngerlik Qyzyl Juldyz, II dárejeli «Otan soǵysy», III dárejeli «Dańq» ordenderi men «Erligi úshin», «Berlındi alǵany úshin» medaldary jarqyrap turǵan edi.
Sol marapattardyń arasynan tek «Erligi úshin» medaliniń ne sebepti berilgenin oqysaq: «Joldas Jáńgirov batyl da sheshimdi barlaýshy. Ol 1944 jyly shildeniń 2-sinen 3-ne qaraǵan túni leıtenant Iýrovskıı tobymen birge shabýyldyń oń baǵytyndaǵy urystarǵa qatysty.
«Til» alýshy top jaýǵa granatalar laqtyrǵanda joldas Jáńgirov sol arada 4 birdeı gıtlershildi avtomatpen jaıratyp saldy. Sodan soń shabýylǵa belgi berilgende, joldas Jáńgirov aýyr jaraly aǵa serjant Lomovskııdi arqalap, óz shebimizge jetkizdi.
Joldas Jáńgirov batyl da jaýapkershiligi óte joǵary barlaýshy, ol «Erligi úshin» medaline laıyqty» dep qolyn qoıady 150-atqyshtar dıvızııasynyń 175-derbes barlaýshylar rotasynyń komandıri, kapıtan Tarasenko.
Qýan Jáńgirov qyzmet etken 175-derbes barlaýshylar rotasy tikeleı 150-atqyshtar dıvızııasyna baǵynyshty bolǵan. Al bul dıvızııanyń Ilmen kólinen bastap, Pskov, Latvııa, Polsha jáne Shyǵys Pomeranııany jaýdan tazartqany bir bólek, jaý ordasy Berlındegi de qııan-keski shaıqastarǵa qatysqan.
Sózge sarań Qýan aǵamyzdyń maıdanda barlaýshy bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Al onyń erligi týraly qarýlasy, Reseı Jazýshylar odaǵynyń múshesi Naým Slavın «V razvedke» atty kitabynda jaqsy jazyp, onyń bir danasyn aǵaıǵa jibergen edi. О́zimiz ony dereý oqyp, kóp jaıǵa qanyqtyq. Kitapty kezinde marqum Izbaı Temirǵalıev aǵamyz qazaqshalap, aýdandyq gazette jarııalady.
Esteliginde Talǵat aǵamyz da, odan buryn jazǵandar da kishi serjant Qýan Jáńgirovtiń ónerpaz bolǵandyǵyn, tipti onyń ánin keńes áskerimen qatar nemister de án tyńdaǵanyn aıtady.
1944 jyly 6 maýsymda odaqtastar, aǵylshyn-amerıka áskerleri Soltústik Fransııaǵa teńiz arqyly desant túsirip, áıgili Normandııa operasııasy bastalǵany belgili. Árıne, búkil soǵystyń aýyrtpalyǵyn kóterip kelgen keńestikter bul oqıǵany jyly qabyldaǵan. Jerlesimizdiń alǵy shepte eki tilde óleń aıtýy da osy oqıǵaǵa tikeleı baılanysty bolǵan eken.
Kapıtan Tarasenkonyń Iýrovskııge bergen buıryǵyna saı, barlaýshylar Morozov pen Jáńgirov alǵy shepke leıtenant Strjıjovskııdiń qaraýyna kelse, olardy janynda aýyr jáshikterdegi akkýmýlıatorlar men daýys kúsheıtkishterdi arqalanǵan eki serjant qarsy alady. Qastarynda aýdarmashysy bar, ózderi kóńildi:
«Búgin odaqtastar ekinshi maıdandy ashty, joldastar. Sonymen ózimizben birge nemisterdi de quttyqtaýymyz kerek. Túsindińder me, odan ári soǵys ta bitip qalar múmkin», degen leıtenant bulardy asyqtyra alǵy shepke bastaı jóneledi.
Komandırdiń aıtýynsha, oıǵa alǵan isterin túnniń ortasyna taman oryndaýlary kerek. Alǵy sheptegi beıtarap zonaǵa kelip, olar snarıadtan qalǵan shuńqyrǵa jaıǵasyp, daýys kúsheıtkishterdiń árqaısysyn 300 metrdeı qashyqtyqta jaý estıtindeı tusqa ornatýǵa kirisedi. Sodan aýdarmashy odaqtastardyń soǵys ashýyna baılanysty nemis jaýyngerleri men ofıserlerine úndeýin oqıdy. Árıne, munyń bárin qarsy jaq qaıdan typ-tynysh otyryp tyńdasyn, barlyq qarýdan atqylaý bastalady.
Sol arada daýystyń shyqqan oryny da dál anyqtalyp, snarıadtar birtindep, bular jatqan tusqa jaqyndaı túskende, komandır oryn aýystyrýǵa buıryq beredi. Dereý kelesi jerge aýysyp, odan da sol úndeýdi oqyp, nemisterdiń ábden mazasyn alady. Sóıtip, turǵanda jerlesimiz Jáńgirov: «Komandır, bular seniń «mýzykańdy» tyńdaǵysy kelmeıdi ǵoı, ákel, men kóreıinshi», dep án aıtýǵa ruqsat suraıdy da mıkrofondy aýzyna taqap, «Nachınaem konsert dlıa ýsheı ız nemeskıh transheı» dep habarlap, keń daýysta shyrqalatyn qazaqsha bir ándi shyrqaı jóneledi.
Áýeli túngi aspanǵa jańǵyryqqan únge, onyń ústine qazaqsha áýenderdi tosyrqaǵandaı, jaý oq atýyn saıabyrsytyp, beıne bir abyrjyǵandaı tosyn kúı tanytady. Bul abyrjýdy barlaýshy tıimdi paıdalanyp, ataqty «Mahorochka», «Valenkı», «Saratovskıe stradanııa», taǵy basqa da ánderdi shyrqap beredi.
Taǵy bir aıtarymyz Talǵat Tasqarınniń málimetinshe, 1980 jyldyń basynda N.Slavın Qýan aǵamyzdy Máskeý qalasynda ótetin maıdandastardyń saltanatty jıynyna qatystyrý úshin Gýrev oblystyq áskerı komıssarıaty arqyly taýyp, shaqyrý joldaǵan. Biraq mezgilsiz kelgen ajal bul tilektiń oryndalýyna jazbaıdy.
«Ákem soǵystan 1946 jyly oralǵan soń 1947 jyly anamyz Márishpen shańyraq kóteredi. О́mirge 10 bala ákeledi. Onyń úsheýi jastaı shetinese, 7 balasy túrli jumysta júrmiz. Ákemiz orman sharýashylyǵynda, kolhozda, mektepte eńbek etti. Zeınetkerlikke sol ormanshylyqtan shyqty. 1980 jyly soǵysta alǵan jaraqattarynyń áserinen qaıtys boldy», deıdi uly Amanqos.
Uly О́tep, Amanqos, Amantaı, Kenjetaıy ásker qatarynda bolǵan. Kenjesi Aýǵanstanda azamattyq boryshyn ótegen. Kezinde ákesiniń qarýlasyna hat joldaǵan Laıyǵy, О́tep, Amanbaıy da búginde ómirde joq. Al qara shańyraqty eńbekteriniń zeınetin kórip otyrǵan Amanqosy men kelini Toqsulý ustasa, Ajary men Kenjetaıy da aýyldastary úlgi tutatyn baqytty otbasy.
О́mirden ótken dosy týraly KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi Naým Slavın «Soldaty ego lıýbılı» degen ocherk jazyp, ol «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 1980 jylǵy 9 mamyrdaǵy sanynda jarııalandy. Artynsha 1980 jyly 5 maýsymda oblystyq tarıhı ólketaný mýzeıiniń bólim meńgerýshisi T.Sımbırkınadan Qýan Jáńgirov týraly qujattar men hattar, marapattary, sýretteri, jeke zattaryn suraǵan hat keledi.
Búginde Jarsýat aýylynda batyr barlaýshy atynda kóshe bar. Mahambet atyndaǵy mektep oqýshylary ár mereke saıyn atalarynyń erlikterin maqtan etip keledi. Shaǵyn aýyl bolsa da 332 azamatyn maıdanǵa shyǵaryp salǵan jarsýattyqtar óz ardaqtylaryn esh umytpaıtyndyqtaryn osy bir qadamdarymen taǵy bir dáleldep otyr.
«Soǵysqa qatysqandardyń barlyǵy biz úshin erlik jasaǵandar. Biz Qalý Qalbaǵaev, Járdem Qazıev, Qulynjan Tólepov, Dáýlet Iztaev, Qubash Qashqynov, Begali Izmaǵambetov, Qapar Esqalıev, Hamza Nysanǵalıv, Bıseǵalı Erǵalıev, Satysh Kádirǵojın, Oraq Nuraqanov, Qýan Jáńgirov jáne basqalardyń esimderin esh umytpaımyz», degen aýyl ardagerleri alqasynyń tóraǵasy Talǵat Tasqarınniń tilegine tolyq qosylamyz. Al erjúrek barlaýshy, halqyna ǵana emes dushpanyna da qasqaıa qarsy qarap turyp án shyrqaǵan qazaq, serjant Qýan Jáńgirovtiń erlikke toly ómir joly osyndaı.
Súıeý HALYQOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Atyraý oblysy,
Inderbor kenti
