EL ERTEŃINE SENIMDILIK

Qazaq eli táýelsizdik alǵan tusta Beı­neý aýdany Qazaq KSR Mı­nıstrler Keńe­si­­niń 1989 jyl­ǵy 10 sáýirdegi №124 qaýly­syna saı res­pýblıkadaǵy áleý­mettik damýy artta qalǵan 30 aýdannyń sanatyna engizilgen, negizinen mal sharýa­shy­lyǵy­men aınalysatyn, 24,4 myń turǵyny bar, oblys ortalyǵynan 500 km. shalǵaıda jatqan shaǵyn aýdan bolatyn. Ol kezde aýdannyń óz tabysy qajeti­niń úshten biri­ne ǵana jetetin. Halqynyń 87%-y “Astra­han-Mańǵysh­laq” sý quby­ry­nyń bo­ıyn­daǵy aýyz sý túgili mal sýara­tyn sý da shyqpaıtyn shóleıt aımaqta orna­lasqan. Táýelsizdik jyldarynda aýdan halqy eki ese ósip, 48,3 myńǵa jet­ti. О́tken jyly týǵan bala sany elimiz egemendik alǵan 1991 jylmen salystyrǵanda 1,8 esege kóbeıdi, shetinegeni 2,5 ese azaıdy. Jańadan 5 aýyldyq okrýg qu­ryl­dy. Aýyldardaǵy mektep, bala­baqsha, dári­gerlik qyzmet kórsetý oryndary qalpy­na keltirilip, teledıdar men tele­fon baıla­nysy ornatyldy, sý rezervýar­lary sa­ly­­­nyp, sý tazartatyn qondyr­ǵy­lar qoıyl­dy. “Beıneý-Syńǵyr­laý”, “Syń­ǵyr­laý-Aq­jigit”, “Qa­ra­ǵaıly-Sam”, “Sam-Turysh”, “Qa­ra­ǵaıly-Noǵaıty” sý qubyr­lary tartyldy. “Beıneý bógeti” turǵy­­zylyp, orta­lyqqa deıin 8,4 km. qubyr júrgizi­lip, mal sýara­tyn arnaıy sýat salyndy. El byl­tyrdan beri quty­ǵa quıylǵan “Qaraǵaıly” shıpaly sýyn tutyna bastady. 1991 jyly aýdan ortalyǵy gaz­dan­dyryla bastasa, 2001 jyl­dyń kúzinde ortalyqtan 72 km. qa­shyq­tyqtaǵy Turysh eldi mekenine ta­bıǵı gaz keldi. Sóıtip, kezeń qıyn­­dyǵy men qarjy tapshyly­ǵyna qaramastan, negizinen halyq pen demeýshilerdiń qarajatyna jańa ǵasyr basynda aýdan, oblysta al­ǵash­qy bolyp tolyqtaı gazdan­dy­ryldy. Bul basqasyn aıtpaǵan­­da, otyn problemasyn túbegeıli shesh­ti, burynǵy jylýy joq, shyǵyny kóp ortalyq qazandyqtar men ózi qymbat, tasymaly qıyn kómirden qutqardy. Jańadan 6 orta, 1 bastaýysh mek­­tep ashyl­dy, 4 ortalaý mektep orta mektep bo­lyp qaıta quryldy, 11 mektepke sport zaly, 12 mek­tepke 138 synyptyq qosym­sha qury­­lys salyndy. Qazir aýdan­daǵy 22 bilim berý mekemesinde 12005 bala oqıdy. Lıseı men gımnazııa­nyń úzdik oqıtyn 22 oqýshysyna aýdan ákiminiń arnaıy stıpendııasy taǵaıyndaldy. 2007 jyly Beıneýde múmkin­digi shek­teýli balalar úshin “Psı­holo­gııa­lyq-peda­go­gıkalyq ońaltý ka­bı­neti” ashylyp, oǵan lıseıdiń jańa­dan salynǵan ǵyly­mı-ádis­te­melik ortalaǵynyń ǵımaraty ýa­qyt­sha berildi. Bul mekemege ká­sip­tik mek­­tep­tiń qazirgi ǵımara­tyn berý jos­par­lanǵan. О́kinishke qa­raı, byltyr bas­talýǵa tıisti quny 744,5 mln. teńge bola­tyn kásiptik lıseı­diń 200 oryndyq ja­taq­hana­sy bar jańa oqý kor­pýsyn salý qarjy daǵ­darysyna baılanysty Úki­mettiń sheshimimen keıinge qaldy­ryldy. Aýdan turǵyndaryna 84 dáriger men 283 arnaýly orta bilimdi ma­man 32 ma­man­dyq boıynsha qyz­­met kórsetedi, mem­lekettik 3 aýrý­hana, 5 emhana, 4 dári­ger­lik ambý­latorııa, 5 medpýnkt, jeke­menshik 4 dárihana men 11 dárihana­lyq pýnkt, 10 tis em­deıtin kabınet, úsh dez­ınfek­sııa­lyq mekeme, 10 tósek­tik emdeý orny bar nevrolo­gııalyq kabınet jumys isteıdi. Turysh, Sam, Tólep aýyl­da­ryn­da tıp­tik jobadaǵy emdeý oryn­dary turǵy­zylyp, Noǵaıty­daǵy med­pýnkt jańa ǵı­maratqa kóshiril­di. Aýdan ortalyǵynda 40 oryndyq perzent­hananyń qury­lysy bastaldy. Oblys ortalyǵynan 600 km. qashyq­tyqta ornalasqan Boran­qul­daǵy aýyl­dyq aýrýhana 2005 jyly jedel járdem bólimshesi bar aýdan­dyq aýrýhana bolyp qaıta quryl­dy. О́tken jyly oblys boıynsha “Jyldyń úzdik aýrýhanasy” ataǵyn jeńip alǵan bul emdeý ornyna byltyr demeý­shi­ler qarjysyna 20 tósek­tik jańa ǵımarat salynyp, paıda­lanýǵa berildi. Aýrýhananyń burynǵy ǵıma­ratyn emhana etip qaıta jaraqtan­dyrý ústimiz­degi jyldyń josparyna engizildi. Beıneýde 100 oryndyq “Saýyq­­tyrý balabaqshasy” jumys isteıdi, Boranqul balabaqshasynda 25 balalyq “Saýyqtyrý toby” bar. Aýdanda 3 mádenıet úıi, 8 aýyl­­dyq klýb, 12 kitaphana, 5 mura­jaı, 2 stadıon, 20 sportzal, 19 sport alańy jumys isteıdi. “Altybaqan” etnografııalyq án-bı ansambli, “Araı” vokaldy-aspapty ansambli men “Jaý­qa­zyn” bı ansambli, Aq­jigit drama ujymy turǵyndarǵa mádenı qyz­met kórsetedi, 6 sport she­beri men 23 sport sheberligine úmitker bar. Investorlar qarjysyna Bo­ran­qulda 200 oryndyq klýb, Beı­neýde 60 oryndyq “Teleteatr” salyndy. Beıneýdegi orta­lyq ki­tap­hana jańa ǵımaratqa kóshirildi. Qazir bul kitaphananyń elektron­dyq baılanys júıesi arqyly res­pýb­l­ıka aýmaǵyndaǵy kitap­hana­lardan qajetti materıaldar alyp, paıdalanýǵa múmkin­digi bar. Qazirgi tańda qolda 3861 bas sıyr, 152564 bas qoı men eshki, 6954 bas jyl­qy, 12991 bas túıe bar. Bul jekeshelen­dirý bas­talǵan 1994 jylǵy esepke alyn­ǵan mal­dan kóp. Sharýashylyqtarǵa qyz­met kór­setetin eki “Aýyldyq tutyný koo­­pe­ratıvi” men “Servıs­tik da­ıyn­daý orta­lyǵy”, 220 fermer qojalyǵy jumys isteıdi. Qazir aýdandaǵy 1835 kásipker­lik nysanynda 7 myńǵa jýyq adam eńbek etedi. Bul – eńbekke jaram­dy halyqtyń tórtten biri. Kásip­kerlik nysandary óndirgen ónim 2,8 mlrd. teńgege jetip, bar­lyq ón­dirilgen ónim men qyzmet­tiń 56%-yn, tólengen salyq kóle­mi 1 mlrd. teńgege jetip, aýdan bıýd­jetiniń 54%-yn qurady. Syıymdylyǵy 100 myń tonna bıdaı saqtaıtyn elevatory jáne qýattylyǵy 90 myń tonna un men 30 myń tonna jem shyǵaratyn sehy bar jobalyq quny 6,9 mlrd. teńge bolatyn “Beıneý astyq ter­mınalynyń” qurylysy bastaldy. Bul termınal ústimizdegi jyly iske qosylyp, onda 300-ge jýyq ju­mys orny ashylady dep jos­par­lanǵan. Beıneýde kúnine 1,5 tonna 6 túrli nan ónimderin shyǵaratyn naýbaıhana iske qosyldy. Jaqyn kúnderi “Raýshan” sharýa qojaly­ǵynyń Beıneýdegi 20 ton­nalyq muzdatqyshy bar mal soıý pýnkti paıda­lanýǵa beriledi. “Beıneý sút zaýy­tyna” qajetti qural-jabdyq­tar saty­lyp alynyp, kommýnal­dyq menshik­ten ǵı­marat berildi. Ústimiz­degi jyly zaýyt ónim shyǵara bastaýǵa tıis. Aýdandyq sot pen Ulttyq qaýip­sizdik komıtetiniń aýdandyq bólim­shesi, salyq komıteti men ishki ister bólimi, halyqqa qyzmet kór­­setý ortalyǵy men Ádilet bóli­­mi ýaqyt talabyna saı keletin qo­laı­­ly ǵı­marattarǵa kóshirildi. Mal­dárigerlik ınspeksııasy men áleýmettik qorǵaý bólimine, Beıneý aýyldyq ákimdigi men bıznes orta­ly­ǵyna jańadan ǵımarattar salyndy. О́tken jyly 39984 sharshy metr bola­tyn 319 jekemenshik tur­ǵyn úı paıdala­nýǵa berildi. Bul bar­lyq kúsh “Turǵyn úı-91” baǵ­dar­lamasyn oryndaýǵa jumyl­dy­rylǵan 1989 jylǵydan 6,6 ese kóp. Bıyl “Beıneý-Bozaı-Aqbulaq” ma­gıstral­dy gaz qubyryn salý ju­mys­taryna respýblıkalyq bıýd­jet­­ten 7,6 mlrd. teńge bólindi. Jy­ly­­na 5 mıl­lıard tekshe metr gaz tasy­maldanatyn birinshi kezeginiń qury­lysy 2011 jyly aıaqta­la­tyn bul gaz qubyrynyń 122,5 kılo­metri bizdiń aýdan aımaǵy arqyly ótedi. Quny 7,6 mlrd. teńge bolatyn 122 km. “Boranqul-Beıneý” as­falt joly saly­nyp, paıdalanýǵa be­rildi. “Beıneý-Aqtaý” avtojo­lyn qaı­­­ta jańǵyrtý jumys­taryn res­pýb­lıka­lyq bıýdjet pen Azııa Damý banki­niń qarjysy esebinen 2013 jylǵa deıin bitirý jospar­lanyp otyr. “Bul aýdan kezinde erteli-kesh tapy­­raqtap, ókpesi óshkenshe júgi­rip sosıa­lıstik degen jarystyń qyzyl týly jeńimpazy atansa da qıyn­dyq­tan, qyp-qyzyl qurmet gramo­ta­sy­nyń ıegeri bolsa da qy­sy­lyp-qym­ty­rylýdan aryla alma­dy. О́ıtkeni, qyzyl tý qansha­ma jelpinip jelbire­genimen, betine sor­tańy shyǵyp, aq tozań bolyp jat­qan áleý­mettik másele­lerdi, shańy­raǵy shaıqalyp turǵan sharýa­shylyq problemalaryn kó­le­geılep, kór­set­peı qala almady”, – dep jazǵan edi 1992 jyly “Egemen Qazaqstan” gazetinde belgili aqyn Temirhan Medetbekov. Táýelsizdigimizdiń arqasynda respýb­lıkadaǵy áleýmettik-eko­nomı­kalyq damýy kenje qalǵan 30 aýdan­nyń sana­tynan shy­ǵyp, óz tabysy óz qajetin óteýge jetetin, ekonomı­kasy saýyqqan, áleýmet­tik salasy ońalǵan aýdandar qa­taryna qosyl­dyq. Barlyq jerde menshik ıesi qalyptasyp, eldi mekender kó­rik­tenip, kóz aldy­myzda qaıta jańǵy­ryp, órkenıet­tiń úrdisimen boı túzep keledi. Eń bastysy, ke­she­gi eki ókpe­mizdi qoly­myzǵa ustap júgirgende je­t­kiz­begen “kom­­mýnızm elesinen” kúderi­mizdi bir­jol­ata úzip, “árkim­niń qajetine qaraı ...” dep bas­ta­latyn ortaq kósemder­diń ósıeti­­nen bezinip, “eńbek etseń erin­­beı...” dep aıty­la­tyn óz aqsa­qal­­dary­myzdyń aqylyna birjola­ta qulaq qoıdyq. Degenmen, qalaı aıtsaq ta, aýdan­­da ázir qoı ústine boztorǵaı jumyr­­tqalaı­tyndaı zaman orna­ǵan joq. Biraq sonaý otyzyn­shy jyl­­dar­dyń ashtyǵy men jala­ńashty­­ǵyn, qýǵyny men súrginin basqa aımaqtarǵa qaraǵanda kóbi­rek kór­gen Beı­neý óńiriniń búgingi urpaǵy sary ýaıymǵa salynyp, eńsesin túsirmeıdi, qıyn­dyqty qalaıda jeńip shyǵýdy maq­sat tutyp, mań­daı terletip eńbek etýde. Elbasy­myz usynǵan “2020 Stra­tegııalyq jospary” olardyń qajyryna qaı­rat qo­syp, namy­syn qaırap, erteń­gi kúnine de­gen úmitin ulǵaıta tústi. El erteńine se­nimdi, bárin de túsi­ne­di, tek biz­der, bı­lik basyndaǵy­lar, aldar­qatyp júrip ýaqyt ozdy­ramyz dep oılamaýymyz kerek. Elbasy pármenimen jasaqta­lyp, batys aımaqtardy aralaǵan, qura­mynda Bıbigúl Tólegenova bas­taǵan óner sańlaq­tary bar “Meniń Qazaqstanym” arnaıy poıy­zynyń músheleri aýdan hal­qy­na tańdaı qaǵyp tańǵalyp, “ıilmeıtin emen­der” dep atap, onysyn (2001 jylǵy 9 maý­symdaǵy №116) “Egemen Qa­zaq­stan” gazeti arqyly respýblı­kaǵa pash etti. Shyn­dyǵynda da, keshegi ata-baba san ǵasyrlar boıyna syn­baı ıilip, urpaǵyn saqtap qaldy. Búgin biz egemendigimizdi alyp, el men jerdiń ıesin qalyp­tastyrdyq. Táýelsizdiktiń tól perzenti, erteńgi urpaq eshkimniń aldynda endi ıilmese bolǵany. Basshy ÁZIRHANOV, Beıneý aýdanynyń ákimi, saıası ǵylymdar kandıdaty. Mańǵystaý oblysy.