«Asyn iship, aıaǵyn teýip ketti» degendeı, altyn izdegen kompanııalar keregin alyp, gektar-gektar jerdi qoparyp kete bergen. Sherhan Murtazanyń «altyn sandyqtyń ústinde jalańbut otyrmyz» degeni dál osy Maraldy aýylynyń turǵyndaryna qarata aıtylǵandaı...
О́tken aptada aýyl azamattarynyń shaqyrýymen Kúrshimnen 100 shaqyrym jerdegi Maraldyǵa at shaldyrǵanbyz. Shaqyrǵanda da nendeı másele ekenin aýyl azamattary naqty aıtqan. Qysqasy, qazba jumystary júrip jatqan jerge jónelip bara jatqan on shaqty aýyr júk kóligin aýyldyń kireberisinde narazylyq bildirgen halyq qańtartyp qoıypty. Júk kóligi dep otyrǵanymyz, karerlerde júretin kádimgi «Belazdar».
Sonymen qatar olar Maraldynyń jelke tusyndaǵy fabrıka qurylysyna da qarsylyq tanytyp otyr.
Júıtkigennen júıtkip, Maraldyǵa tús aýa ilindik. Aýyldyń kireberisinde qazdaı tizilip, taýdaı-taýdaı kólikter tur. Saılybaı ýchaskesiniń tusyndaǵy kúre joldy ezip ketken de osylar. Qoıtas aýylyndaǵy apattyq jaǵdaıdaǵy kópirden qalaı óte shyqqany túsiniksiz. Bilýimizshe, mundaı kólikterge jalpyǵa ortaq jolmen júrýge ruqsat joq.
BAQ ókilderiniń kele jatqanynan habardar bolyp otyrǵan Maraldynyń jurty klýbtyń aldyna jınalypty. Aýyl dep alańdaǵan azamattar áńgimeniń álqıssasyn «kompanııalar eldi mekenniń tóńireginen altyn qazýdy toqtatsyn!» dep bastady. Ony toqtatýǵa jergilikti bıliktiń qaýqarsyz ekenin de búkpesiz jetkizdi. Úmiti Úkimette de emes, tek Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevta. Maraldyǵa Memleket basshysy nazaryn aýdarmaı, másele sheshilmeıdi desti.
– Maraldyda týyp-óstim. Aýylymyz shybyq shanshysań, tal shyǵatyn, gúlin tartsań, bal shyǵatyn jer edi. Endi kelip, baılyqqa qunyqqandar oıranyn shyǵaryp jatyr. Aýyldan bir jarym shaqyrym jerge fabrıka salmaqshy. Sóıtip, jylyna 250 myń tonna topyraqtan altyn óndirmek. О́tken jınalysta solaı dedi. Oılap kórińiz, fabrıka iske qosylsa, taý ishindegi aýylymyz shań jutady. Osy ýaqytqa deıin malmen jan baǵyp otyrǵan eldiń shabyndyǵyn, jaıylymyn qurtty. Bizdi tyńdap turǵan eshkim joq. Aıtpaqshy, KSRO kezinde de altyn qazyp, aýrý kóbeıe bastaǵan soń jaýyp tastaǵan. Al mynalar ashyq qazyp jatyr, – deıdi ashyna sóılegen aýyl turǵyny Nurbol Beksultan.
Aýrý degendeı, aýylda kembaǵal balalar az emes sekildi. Al obyr dertine Maraldy okrýgi boıynsha bes adam shaldyqqan. Onyń ekeýi Qystaý-Kúrshimde, ekeýi Úshbulaqta, bireýi Maraldyda turady. Aýyl adamdary altyn qazý toqtamasa, aýrý kóbeıe túsedi dep taǵy alańdaıdy.
– Úreımen ómir súrip jatyrmyz. Eger sıanıd pen kalıı arqyly altyn jýsa, hımııalyq zattar ózenge túsedi. О́zen Ertiske quıady... Baıaǵyda Keńes ókimeti kezinde altyndy úńgip qazǵan. Sonyń ózinde turǵyndar arasynda qaterli isik kóbeıgen. Endi mine, qaıta bastaldy. Aýyr kólikter áne, aýylǵa entelep tur. Olar búldirgen joldy eshkim qaıta jóndemeıdi, – dep aýylǵa qaýip tónip turǵanyn jetkizdi tarıh pániniń muǵalimi Qaını Qabylqaıyrova.
Aýyldyqtardyń munshalyqty qarsylyq bildirgenderiniń sebebi, fabrıka aýyldyń dál irgesindegi jotaǵa salynbaq eken. Myń ret estigenshe, bir kóreıik dep, taýǵa da kóterildik. Qaıran tabıǵat! Asty-ústine túsip jatyr. Beı-bereket qaza bergen. Fabrıka ornyna deıin elektr baǵanalaryn tartyp qoıypty. Alaıda jumys istep jatqan tiri pende baıqamadyq. Bel-belesti asyp, quryp ketken Altaı aýylyna deıin bardyq. Bul jaqty da altyn izdegender jabaıy qabandaı qoparypty. Qoparǵan jerlerin qaıta qalpyna keltirmegen, sol kúıi jatyr. Shuńqyrlarǵa eldiń maly túsip ketken kezder de bolǵan eken. Maldy qoıyp, erterekte atty bala qulap, mert bolypty.
– Buryn altyndy shahta ádisi arqyly alatyn. Sol ýaqytta meniń 3-synyp oqıtyn inim atpen kele jatyp, altyn alǵan orynǵa túsip ketip qaıtys bolǵan. Qazirdiń ózinde ondaı qaýip bar. Altyn qazýshylar alǵash kelgende jol jóndep beremiz dep ýádeni úıip-tókti. Ony qoıyp, qazǵan jerlerin qaıta qalpyna keltirgen joq. Qalaı qazdy, solaı qaldy. Úmitimiz – Prezıdentte, – deıdi aýyl azamaty Erlan Qaspaqov.
Altyn qazýshylardyń qarqyndy jumysyna qarasaq, aýyldyqtardyń qarsylyǵyna bola búgin-erteń toqtata qoımaıtyn sekildi. Onyń ústine aýdan ákimi esep berý jınalysynda fabrıkanyń qalaı da boı kóteretinin aıtypty.
– Aýdan ákimi «Fabrıka báribir salynady. Altyn – úkimettiki, jer – úkimettiki, sender qaıda barasyńdar. Bosqa shýlap júrsińder» dep ketken. Biz bolsaq, biraýyzdan qarsylyq bildirip otyrmyz. Iаǵnı aýyldyń bosaǵasynda turǵan «Belazdardyń» kirýine, fabrıka qurylysynyń jalǵasýyna, jalpy, altynnyń qazylýyna qarsymyz, – dedi qaıta sýyryla shyǵyp, pikir bildirgen Nurbol Beksultan.
Shyntýaıtyna kelgende, halyq alańdasa, alańdaıtyndaı eken. 125 úıli Maraldyda 11 jyldyq mektep bar. Aýyldyń ál-aýqaty jaman emes sııaqty. Halqynyń negizgi sharýashylyǵy – mal, ara. Iá, mundaǵy asyl tuqymdy ara oblystyń basqa aýdandarynda joq. Sondyqtan da Maraldynyń baly erekshe. О́kinishtisi sol, ásemsal óńirdiń munshalyqty kúıge túskenine qarap, janyń ashıdy. Qoldan keler qaıran bar ma?! Áıteýir, Maraldyda bolyp jatqan jaǵdaıdy Kúrshim aýdanynyń basshysy Dýlat Qajanovqa jetkizbek nıette ákimdikke burylǵanbyz. (Jergilikti jerde sheshiletin másele emes sekildi...). Aýdan ákimi ornynda joq eken. Orynbasary Erlan Shoraıaqov tartynshaqtaı kelip, pikir bildirdi.
– Fabrıka qurylysy áli júrip jatqan joq. Kompanııa qujattaryn jınastyrýda. Bul aýdan úshin tıimdi. Jumys orny ashylady, aýdan bıýdjetine qarjy quıylady. Al joldardy buzyp ketkeni ras. Ol boıynsha quzyrly organdar qandaı jumystar istelip jatqanyn aýylǵa baryp, halyqqa túsindirdi. Aýylǵa kireberiste tehnıkalardy toqtatty. Polısııa, prokýratýra qyzmetkerleri kólik ınspeksııasyna hat jazdy. Joldy qaıta qalpyna keltirý úshin quqyq buzýshylar aıyppul tóleıdi, – dedi Kúrshim aýdany ákiminiń orynbasary Erlan Shoraıaqov.
О́z tarapymyzdan fabrıka qurylysyn júrgizetin «VSAM prodakshn» JShS ókilderine de habarlastyq. Olar qandaı da pikir bildirýden bas tartty. «Turǵyndar tarapynan kelispeýshilikteri bolsa, sotqa bersin. Jaýap beremiz» dep qysqa qaıyrdy. Al altyn qazýshy «Maralikha» taý-ken kompanııasy» JShS basshylyǵymen tildesý múmkin bolmady. Byltyr basshysy Ánýar Rahımov «Kompanııamyz Maraldy aýylynda tirkelgendikten, jol salý, dári-dármek, otyn-kómir jetkizý boıynsha kómektesip otyramyz. Salyqty ýaqtyly tóleımiz» degen-tuǵyn. Salyqty tólese, tólep otyrǵan shyǵar. Biraq halyqty otyn-kómirmen qamtyǵany týraly turǵyndar bizge aıtpady. Salynǵan jol da kózge túspedi. Kerisinshe, kúre joldy búldirgen. Ekologııaǵa tıgizip otyrǵan kesiri de az emesteı kórindi. Biraq oblystyq ekologııa departamenti basshylyǵy bergen málimetke sensek, fabrıkanyń qorshaǵan ortaǵa bálendeı zııany bolmaıdy eken.
– Qoǵamdyq tyńdaý ótti. Soǵan sáıkes totyqqan kennen altyn alý úshin Maraldy mańynda jylyna 250 myń tonna ken óndiretin fabrıka salynady. Ony paıdalaný merzimi – 7 jyl. Fabrıka qurylysyna arnalǵan ýchaske Maraldy aýylynan soltústik-batys baǵyttaǵy 2,8 km jerde ornalasqan. О́zennen qashyqta ornalasqan. Jer bederi de eskerildi, – dep málimet berdi oblystyq ekologııa departamentiniń bastyǵy Danııar Álıev.
Altyndy fabrıkada qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizbeı shaıý júıesin de túsindirdi. Uqqanymyzdaı, kendi arnaıy alańdarda úgitip, altyndy jabyq kolonnalarda shaıyp alady. Syrtqa eshqandaı zııandy qaldyqtar shyqpaıdy. Alańnyń perımetrinde eni 4 metr, bıiktigi 3,4 metrge deıin jergilikti topyraqtan bóget salynady. Tyǵyzdalǵan platformaǵa, sondaı-aq syrtqy bógetterdiń betine qalyńdyǵy 0,6 metr saz qabaty tóseledi. Sazǵa qalyńdyǵy 1,5 mm bir qabat plenka salynady. Ol geomembrana turaqtandyrýshy qospalary bar joǵary sapaly polıetılennen daıyndalady. Bul jabyn – 70 gradýs aıazǵa deıin shydaıdy, jyrtylýǵa, soqqyǵa, tozýǵa, ýltrakúlginge, qyshqylǵa tózimdi desedi. Budan soń plenkaǵa qalyńdyǵy 0,3 m qumnyń qorǵanysh qabaty tóseledi. Qorǵanysh qabatyna perforasııalanǵan qubyrlar júıesi tartylady. Bul eritindilerdi jınaýdy jáne olardy kollektor arqyly zaýytqa tasymaldaýdy qamtamasyz etedi. Altyndy shaıý tehnologııasynda aınalmaly sýmen jabdyqtaý qarastyrylǵan. Aınalyp kelgende, ekologterdiń aıtýynsha, zaýyt salý jumystary sý betine áser etpeıdi. Tehnologııalyq proseste sýdy birneshe ret paıdalanýǵa múmkindik beretin jáne qorshaǵan ortaǵa sarqyndy sýlar men tehnologııalyq eritindilerdiń aǵyzylýyn boldyrmaıtyn sý resýrstaryn paıdalaný jónindegi tuıyq sıkl (aınalymdyq sýmen jabdyqtaý) kózdelgen. Jumys jáne ónimdilik eritindileriniń aǵýyn baqylaý jáne jerasty sýlarynyń lastanýyn boldyrmaý úshin monıtorıngtik uńǵymalar jelisi uıymdastyrylatyn bolady. Altyn shyǵarý fabrıkasyn paıdalanýdyń sońǵy jylynda, ıaǵnı 2029 jyly zalalsyzdandyrý jumystary júrgiziledi.
Jobaǵa sáıkes ýchaskedegi qurylys-qurastyrý jumystaryn 2022 jyldyń tamyz-qarasha aralyǵyndaǵy 4 aı boıy júrgizý josparlanyp otyr. Fabrıka 2022 jyldyń jeltoqsanynda paıdalanýǵa berilmek.
Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıteti 2022 jyldyń 18 sáýirinde «Belgilengen qyzmettiń áserin baǵalaý esebin» qarap, №KZ53VVX00105271 memlekettik ekologııalyq saraptamanyń oń qorytyndysyn beripti. Kelesi kezeńde ekologııalyq ruqsat berýge ótinim materıaldary boıynsha qoǵamdyq tyńdaýlar ótkiziledi.
Mine, jan-jaqtyń pikirin tyńdadyq. Qalaı bolǵanda da, quzyrly organdar, quqyq qorǵaý organdary bul máseleni jiti nazarda ustaýǵa tıis. Nege degende, álimsaqtan «altynnyń býy» degen túsinik bar. «Altyn kórse, perishte joldan taıady» degen maqaldy jáne esten shyǵarmaýymyz kerek. Aıtpaǵymyz, jyltyr tasqa qyzyǵyp, kórkem tabıǵatymyzdy qurtyp almaıyq. Al aýyldaǵy aǵaıynnyń pikirimen mindetti túrde sanasqan jón.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany,
Maraldy aýyly
