Eldi jańartý men jańǵyrtý kepili

Mundaǵy negizgi maqsat – memleket­tik ınstıtýttardyń rólin nyǵaıtý, azamat­tardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý edi. О́ıtkeni órkendeýdiń birden-bir joly saıası júıeni tek qana jańǵyrtý turǵysynda emes, demokratııa negizin­de trans­formasııalaý ekendigi túsinikti bola bastady. Prezıdent turaqty damý qaǵı­dattaryn engizbeıinshe, eldiń, tip­ten jalpy adamzattyń, tabysty alǵa basýynyń múmkin emestigin túsin­di. Onyń obektıvti sebepteriniń qatary­na Táýelsizdiktiń otyz jylynda mem­leket­tiń negizi jalpy qalanýyn, bizdi qor­­shaǵan álemniń ǵalamdaný zamanynda jedel ózgerip, kóptegen geosaıası jáne geo­eko­nomıkalyq qaýip-qaterdiń paı­da bolýyn jáne qazaqstandyq qoǵam­daǵy osy úderisterdiń urpaq almasý kezeńine dál kelgendigin jatqyzýǵa bolar edi. Sondyqtan beıbitshilik, ıgi­lik, órkendeý, ədildik jəne barshaǵa or­taq teń múmkindikter sııaqty bizdi birik­tiretin ortaq qundylyqtarǵa erekshe kóńil bólindi. Bul – memleketimizdiń əleýe­tin, onyń təýelsizdigi men ulttyq qaýips­iz­digin nyǵaıtýdyń birden-bir joly bolatyn.

Prezıdent Q.Toqaev Qazaqstan hal­qyna arnaǵan birinshi Joldaýynda zama­naýı tıimdi memleket qalyptastyrý sheń­berinde saıası ózgerister júrgizýge basym­dyq berdi. Bul saıası baǵyttyń negizgi qaǵıdattary retinde sabaqtastyq, birizdilik, ədildik jəne órleýdiń alynýy da zańdylyq. Reformalardy júıeli túrde, popýlızmge urynbaı, tereń jəne jan-jaqty oılastyra otyryp júrgizýge de erekshe kóńil bólinýde. Jańa saıası baǵyttyń iske asyrylý prosesiniń úzdik­sizdigi qamtamasyz etilip otyr. Saıası reformalar paketterine engen tap­syr­malar is júzinde oryndalyp jatyr. Iаǵnı Memleket basshysy Q.Toqaev saılaýaldy ýədeleri men aıtqan sózderin eki etken joq. Bul saıası saladaǵy refor­malardyń bastaýy bolyp, búgingi tańda qazaqstandyq saıası júıeni qaıta qurý úrdisi óz jalǵasyn taýyp keledi. О́ıtkeni Prezıdenttiń aıtqandarynyń barlyǵy zań júzinde  naqtylana tústi. Máselen, alǵashynda qabyldanǵan 10 zańnyń ishinde konstıtýsııalyq zańdar da bar.

Aqyrynda bul úderis keń kólemdi, keshendi jáne júıeli saıası reformalarǵa ulasty. Prezıdent Q.Toqaev jańa memle­kettik modeldi qalyptastyrýdyń júıe­li iske asyrylýy men tıimdi memleket qurýǵa kóp kóńil aýdara bastady. Mun­daǵy basty məselelerdiń biri azamattar men qazaqstandyq azamattyq qoǵam ıns­tı­týt­taryn reformalaý jəne olardy mem­le­ketti basqarý prosesine tartý boldy. On­daǵy maqsat, birinshiden, memleket pen onyń organdarynyń jumysynyń tıim­diligin kóterý bolsa, ekinshiden, halyq­tyń turmys deńgeıin jaqsartý. Sol sııaq­ty bul jerde jergilikti ózin-ózi bas­qa­rý men onyń jergilikti memlekettik bas­qarý júıesimen arajigin shekteý de eskerildi.

Qazaqstanda saıası reformalar qur sóz júzinde emes, naqty iske asyrylyp jatqandyǵy eshbir kúmán keltirýge kelmeıtin shyndyqqa aınalyp keledi. Eń bastysy – bul kózqarastar men ıdeıalar qur aıtylǵan kúıinde qalyp qoımaı, zań júzinde oryndalatyn ustanymdar men naqty memlekettik saıasatqa aınala bas­tady. Onyń naqty kórinisi Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bıyl­ǵy «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jań­ǵyrý joly» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýy. Usynylyp otyrǵan naqty saıası reformalardyń kesheni táýelsiz Qazaq­stannyń demokratııaly, ashyq jáne teńger­meli saıası júıesin qalyptastyryp jáne ony túbegeıli ornyqtyrýdyń negizi bolmaq.

Memleket basshysynyń osyndaı batyl qadamdary elimizdegi qoǵamdyq-saıası qatynastardy azamattardyń ustanym­dary men qundylyqtaryn ózgertý ne­gizinde ony jańasha qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan. Munda memlekettik bılik­tiń barlyq ınstıtýttaryn reformalaý negizinde búkil memlekettiń jumys isteýiniń tıimdiligin kóterýdi maqsat etedi. Endeshe atalǵan saıası reformalardy júıeli túrde, popýlızmge urynbaı, tereń jəne jan-jaqty oılastyra otyryp júrgizýge de erekshe mán berý kerek. О́ıtkeni bul úderis júıeli túrde iske asyrylyp, Konstıtýsııa baptarynyń shamamen úshten birinen astamyn qamtıtyn bolady. Buryn-sońdy bolmaǵan mundaı kúrdeli de keshendi ózgeristerdi batyl ári jańashyl qadamdardyń qataryna jatqyzǵan jón. Sondyqtan Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qurylymyn júıeli transformasııalaýdyń róli men mańyzy zor ekenine kúmán keltirýdiń qısyny joq. Bul jerde onyń jaýapkershiliginiń salmaǵyn da esten shyǵarmaǵan abzal. Atalǵan úderis barysynda Prezıdent, Parlament, ortalyq jáne jergilikti bılik ýákilettikterin qaıta bólisý arqyly Parlament palatalarynyń róli men mártebesin kúsheıtý máseleleri sheshilýi qajet. Jalpy alǵanda, prezıdenttik óki­lettikti shekteý Parlament pen jer­gilikti ózin-ózi basqarýdy nyǵaıtý maqsatyn­da jasalyp otyrǵanyn eskergen jón. Sonymen qatar saılaý júıesin aralas proporsıonaldy-majorıtarlyq modelge kóshirý negizinde jetildirý, partııalyq júıeni damytý, Məjilis depýtattaryn bir mandatty okrýg júıesi boıynsha saılaý, depýtat mandatyn qaıtaryp alý, oblys əkimderin balamaly negizde məs­lıhat depýtattarynyń kelisimimen taǵa­ıyn­daý tetikteri engizilmek. Halyqtyń memle­ket­ti basqarý áleýetin keńeıtý prob­lemalary sheshilmek. Al azamat­tar­­dyń kons­tıtýsııalyq quqyqtaryn qor­ǵaý máse­lesi Konstıtýsııalyq sot qurý, Adam quqyqtary jónindegi ýəkilge konstıtýsııalyq kepildikter men ımmýnıtet berý, ólim jazasyna konstıtýsııalyq deńgeıde tyıym salý arqyly óz sheshimin tabatyn bolady. Qoǵamdy dəıekti túrde demokratııalandyrý baǵytynda iske asyrylyp jatqan osy is-sharalar mem­lekettiń ornyqty əri basqarýǵa ıkemdi bolýyn qamtamasyz eteri anyq.

Prezıdenttiń jańa saıası reformalar jónindegi baǵdarlamasynyń tujyrymdamalyq negizderine sýperpre­zıdenttik basqarý formasynan Parla­menti myqty prezıdenttik respýblıka tásiline túbegeıli ótý, «Myqty Prezı­dent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn is júzin­de oryndaý jatady. Olar júıeli ári keshen­di túrde iske asyrylyp, negizgi saıa­sı ıns­­tıtýttardyń barlyǵyn qamtyp, bar­­lyq deńgeıdegi bılik ókilderine de, qo­ǵam­ǵa da jańa rýhanı jáne moraldyq-etı­kalyq ustanymdar usynýy qajet. Saıası reformalardyń mańyzdy tustary­na jer men onyń tabıǵı resýrstary ha­lyq­qa tıesili degen ustanymnyń ústem­dikke ıe bolýyn, prezıdenttiń týystaryna basshylyq qyzmette bolýlaryna tyıymnyń salynýyn, prezıdenttiń par­tııasyz mártebesin jatqyzý kerek. Sony­men qatar onyń erekshelikteri men baǵyttary retinde prezıdenttik ókilet­tikke shamadan tys ústemdik berýden bas tartýdy, máslıhattardyń rólin kúsheı­týdi, saıası partııalardy tirkeý prosedýrasyn jeńildetý men saılaý prosesin jańǵyrtýdy, sot jáne quqyq qorǵaý júıesin jetildirýdi, azamattardyń ne­gizgi quqyqtaryn qorǵaýdy, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jáne BAQ-tyń rólin kúsheıtýdi, jergilikti atqarý­shy jáne ókiletti bılik organdary­nyń jumysyn retteýdi atap ótken jón. Demek bul saıası reformalar aýqymdy demo­kratııalyq úrdiske aınala bastady degendi ańǵartsa kerek.

Osynshama aýyr júk pen jaýap­ker­shilikti moınyna ala otyryp, Kons­tıtýsııalyq reformalardyń təýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy jańa taraýdy ashatyndyǵyn eskere kele, Memle­ket basshysy Q.Toqaev osy saıası ózgeris­terge degen halyqtyń pikiriniń mańyz­dylyǵyna úlken mán berip otyr. Konstı­týsııalyq Keńes Prezıdenttiń usy­nyp otyrǵan «Qazaqstan Respýblı­kasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasyn Konstıtýsııada belgilengen talaptarǵa səıkes dep tapty. Sondyqtan ót­kizilgeli otyrǵan referendýmda aza­mat­tardyń belsendilik kórsetip, oǵan shy­ǵarylyp otyrǵan ózekti máseleler­di jan-jaqty talqyǵa salyp, árbir azamat reformaǵa degen óz pikirin qalyp­tastyryp, daýys bergen kezde sanaly jáne jaýapty sheshim qabyldasa, sonda odan qazaqstandyq qoǵam tek qana utqan bolar edi. Nátıjesinde, azamattardyń Qazaqstannyń taǵdyryn aıqyndaýǵa tikeleı aralasýy qoǵamda áleýmettik serpilis týdyratyny sózsiz. Endeshe halyqtyń óziniń kesimdi sózin aıtar kezi keldi. О́ıtkeni bul jańa saıası ózgeristerdi reforma arqyly qabyldaý, ol biz qatysyp, daýys berip júrgen ádettegi saılaý emes ekenin túsingen jón. Bul – táýelsiz Qazaqstannyń jańa damý baǵytyn aıqyndaý, eldiń bola­shaǵyn jarqyn etýdi kózdeıtin keshendi jáne batyl qadam.

Sonymen saıası reformalar qazirdiń ózinde naqty jáne túsinikti qadamdar jasaýǵa múmkindik berip, myna aýmaly-tókpeli zamanda áleýmettik shıelenisti báseńdetýge jáne jańa saıası úlgige kóshý­ge jol ashary aqıqat. Demek eli­mizdiń damýyndaǵy jańa beles bolyp otyrǵan aýqymdy jáne irgeli Kons­tıtýsııalyq reforma barysynda bılik tarmaqtarynyń ózara teńgerimdiligi qaǵıdaty negizinde sýperprezıdenttik kezeńinde oryn alǵan olqylyqtar joıy­lyp, memleket pen qoǵam arasyndaǵy tıimdi dıalog ornyǵatyny anyq.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri