Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Derttiń dendep engen jeri – Ereımentaý aýdanyna qarasty Erkinshilik aýyly. Bul aýyl – maldy, jandy eldi meken. Taratyp aıtatuǵyn bolsaq, 5 myń halyq meken etetin ataqonysta 10 myń qara mal, 15 myńǵa jýyq jylqy, 11-12 myń bas qoı-eshki baǵylady. Jergilikti jurttyń aıtýyna qaraǵanda, beleń alǵan belgisiz aýrý búgin ǵana paıda bolyp otyrǵan joq, jańa jyl óte osyndaı bir náýbettiń kelip qalǵandyǵy týraly jamanat habardan jalpaq el qulaǵdar bolǵan. Aıaqtary jetetin jerge deıin baryp, sózderi jetetin jerge deıin aıtyp, janaıqaıyn jetkizip, dabyralap dabyl qaqqanymen, aýyl turǵyndarynyń ýájine eleń etetin eshkim tabylmady. Áýeli qara mal aýyrypty. Alǵashqy belgisi silekeıiniń toqtaýsyz kópirip aǵýy eken. Jyldaǵydaı úırenshikti jemshóbin jep tursa da, nege ekenin kim bilsin, ishteri ótken. Ábden álsiregen soń birinen keıin biri óle bergen. Mal qystatý maýsymynda 200-ge jýyq qara mal ólgen. Árqaısysynyń quny orta eseppen 300 myń teńgeniń kóleminde degen kúnniń ózinde bir otbasynyń úsh-tórt maly ólip jatsa, qanshama shyǵyn emes pe?! Qara mal qyrǵyn tartqannan keıin qoı-eshkini shyǵyn dep esepteýge de shamalary jetpegen. Qysta qorada qamalyp turǵan aýrý mal jaıylymǵa shyqqan kezde saý malǵa juqtyryp, dert deńgeıi dúmep sala bergen. Jalǵyz Erkinshilikte ǵana emes, belgisiz aýrýdyń qaýpi oblystyń biraz jerinde bar. О́tken eki jyl ishinde 139 bas mal ólgen.
Malsaq qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, mal aýrýynyń belgileri aýsylǵa uqsaıdy. Veterınarlyq qyzmet 2021 jyly Nur-Sultan qalasyndaǵy zerthanaǵa 170 márte synama jiberse, osy jyldyń alǵashqy bes aıynda 38 synama jóneltken. Osylaısha, 209 márte synamany zerthanadan ótkizgenimen, bul aýrýdyń quramynda aýsyldyń belgileri joq degen qorytyndy shyǵarylyp otyr.
Mamandardyń aıtýynsha, belgisiz aýrýdan maldy emdeý, aldyn alý jumystary júrgizilip jatqanǵa uqsaıdy. Máselen, ótken jyly oblysta 16 163 bas qara mal emdelip, jazylǵan. Bıyl bes aıda 1 520 bas qara mal, 320 qoı-eshki aıtpaı kelgen apattyń tyrnaǵynan aman qalǵan. Bir ǵajaby, aýrý belgisiz delingenimen, emi belgili. Dert tym kóp taralǵan jerdiń biri – Selınograd aýdany. О́tken jyly bul aýdanda mal dárigerleri 5 177 maldy emdep, jazǵan. Sondaı-aq Qorǵaljyn, Arshaly, Ereımentaý aýdandarynda da belgisiz aýrýdyń alǵashqy belgileri baıqalyp, qara mal men qoı-eshki aýyrǵan soń emdelgen. Mine, osy kezde dabyl qaǵyp, qoldaǵy maldy aman alyp qalý úshin ekpe egilý kerek edi.
– Ekpe egilmegennen keıin belgisiz mal aýrýy etek alyp ketti. Aýrýdan ólgen maldyń ólimtigin aýyl turǵyndary qoqysqa aparyp úıip tastady. Keıin aýyldyq okrýg ákimdiginiń ókilderi ólimtikterdi kúıdirip jiberdi. Negizi ol da aýrýǵa jol ashýy múmkin. О́lgen maldy sadaqa der ediń, tól de joq. Qara maldyń da, usaq maldyń da tóli týa salyp ólip jatty. О́li týǵandary da bar, – deıdi Erkinshilik aýylynyń turǵyny Serikbol Kenjebekuly.
Serikbol Kenjebekulynyń aıtýyna qaraǵanda, jappaı aýrý kóktem shyǵa bastalǵan. Ýaqytynda ekpe egip, belgisiz aýrýdyń aldyn alǵanda mundaı bolmas pa edi.
– Endi nesıege mal alyp, sharýamyzdy alǵa súıreımiz dep umtylǵandar qaryzdaryn qaıtara almaı dal. Aýyl turǵyndarynyń 90 paıyzǵa jýyǵy osy maldyń súmesimen kún kórip otyrǵan adamdar ǵoı. Tórt túligin tegis qyryp alyp, júgen ustap qalsa, qaıtyp kún kórmek? Áıteýir, kúndiz-túni ýaıymǵa batqan jurttyń ishkeni iriń, jegeni jelim bolyp otyr, – deıdi Serikbol Kenjebekuly.
О́tken qysta oblystaǵy baǵymdaǵy mal azyqtan tarylmaǵanymen, áldebir sebepterge baılanysty iri qaranyń birshama azaıyp ketkeni týraly aqparat aıtylǵan edi. El ishindegi malsaq qaýymnyń paıymdaýynsha, ilgeri basqan qadamdy keri ketirip turǵan jaı belgisiz mal aýrýy bolyp tur. Osy arada belgisiz degen boljam týraly kúdikti oıdyń qylań beretini bar. Yqylym zamannan beri tórt túlik mal baǵyp kele jatqan malsaq qaýym úshin aq súıek jutpen para-par mal aýrýynyń qaı-qaısysy bolsyn belgili-tuǵyn. Al belgisiz dep kúlbilteleýdiń astarynda qandaı saıasat jatyr?! Bálkim, tabynǵa kelgen topalań týraly támam el qulaqtansa, mal etiniń ótpeı qalýy múmkin be? Jaýyrdy jaba toqyp, bul ózi buryn-sońdy bolmaǵan belgisiz aýrý dep jasyratyn bolsaq, etin jep, sútin ishken halyq jappaı aýrýǵa shaldyqpaı ma? Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, álgi aýrý óte jyldam taraıtyn túri bar. Qazirgi kúni oblystyń Astrahan, Arshaly, Býrabaı, Bulandy, Birjan sal, Ereımentaý, Zerendi, Qorǵaljyn, Selınograd aýdandary dert oshaǵyna aınalǵan. Dabyl qaǵatyn-aq jaı. Myńdaǵan iri qara aýyrǵan soń aıaqty mal juqpaly aýrýdy juqtyrmaı tura ma? Belgisiz aýrý meńdegen myń san mal jaıylǵan jaıylym demikken derttiń oshaǵy emes pe?! Mal silekeıi jaıylymdaǵy shalǵynǵa juǵyp, saý mal da álgi oshaqtyń oqpanynda aıdyń-kúnniń amanynda jutylyp jatsa, tigerge tuıaq qala ma?
Dert oshaǵy Ereımentaý aýdanynda dendep turǵanyn joǵaryda aıttyq. Aýdandaǵy Ereımentaý qalasy Aqmyrza, Erkinshilik, Verenka jáne Eńbek eldi mekenderiniń jaıylymdary men 14 jaılaýda baǵylǵan mal aýrýǵa ushyrap otyr. Oblystyq veterınarııa basqarmasy basshysynyń orynbasary Ibragım Baltabaıdyń aıtýyna qaraǵanda, mal dárigerleri aýrý alǵash belgili bolǵan kúnnen bastap jumys júrgizýde. Áıtse de, ekpe ýaqtyly egilmegendikten, qaýiptiń betin qaıtarý múmkin bolmaı tur.
Kúni búginge deıin aýrý belgileri baıqalǵan 698 bas iri qara mal men 300-ge jýyq qoı-eshki saýyqqan. Al 19 basy aram ólipti. Osy arada salmaqtyń mal ıesine túsip otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, mal aýrýynyń naqty túri belgisiz bolǵandyqtan karantın jarııalanbaǵan. Osy arasy múlde túsiniksiz. Qyrýar maldyń qynadaı qyrylyp jatqanyn kóz kórip otyr. Synamaǵa jiberilgenimen, aýsyl aýrýynyń belgisi joq degen qorytyndy jasalýda. Karantın jarııalanbaǵan soń mal ıesine ótemaqy tólenbeıdi. Al jarııalaı qalsa, mal aýrýy etek alǵan jerden mal etin kim satyp alsyn?! Bizdińshe, máseleniń mánisi osy túıinge kelip tirelip tur.
Ereımentaý aýdanynyń veterınarlyq stansasy aýrýǵa shaldyqqan maldardy emdeý úshin 5 mln teńge kólemindegi qaıtarymdy qarjyǵa dári-dármek satyp alǵan. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes bul oraıdaǵy shyǵyndy mal ıeleriniń ózderi óteıdi. Al aýrý belgisiz bolsa, onda qalaı emdemek? Aınalyp kelgende shoqpardyń jýan basy tórt túlik maldyń basyn tóliniń esebinen kóbeıtemiz dep nesıe alyp, jatpaı-turmaı jumys istep, jantalasyp jatqan elge tıgeli tur. Eń durysy, aqıqatyn aıtý, karantın jarııalaý, tıisti sharalardy qoldaný. Sonda ǵana etek alyp bara jatqan belgisiz aýrý birden sap tyıylmasa da, jaıylý kólemi tarylar edi. Dál qazir qalǵan maldy aman saqtaý basty ýaıym bolyp tur.
Erkinshilik aýylyndaǵy asa qaýipti mal aýrýy belgili bolǵannan keıin sáýir aıynyń 11-29 kúnderi synamaǵa jiberilgen. Kelgen jaýap belgili. Aýsyldan aman. Ondaı belgi baıqalmady degen syńaıly. Ázirge mal ıelerine saqtaný qajettigi eskertilýde.
Aqmola oblysy
