Qara barqyt egistik alqaptyń beti sál-pál kebińkirep, tobarsyp turǵan tárizdi bolyp kóringenimen, tuqym túser tereńdikte ylǵal bar. Kóktem boıy kókten ıimeı turǵan kezde sonyń ózi dıqandar úshin dátke qýat. «Sandyqtaý agro» seriktestiginiń agronomy Alekseı Sýmenkonyń aıtýyna qaraǵanda, qystygúni qar toqtatý tyńǵylyqty júrgizilgen, sodan soń ylǵal jabý da yjdahatty atqarylypty. Dıqandar ázirge 3 myń gektarǵa jýyq alqapqa dán sińirip úlgergen. Onyń 1 myń gektary jumsaq bıdaı tuqymy bolsa, qalǵany – maıly daqyldar.
Kóktemgi egisti ýaqtyly atqaryp shyǵý úshin dala jumystary eki aýysymmen uıymdastyrylǵan. Qazir alqap ústinde ónimdiligi joǵary úsh keshen tynymsyz jumys isteýde. Tún qatyp, tús qashyp júrse de, dıqandardyń qabaǵy jadyrańqy. Bir jaqsysy, seriktestik mashına-traktor parkin jańalaýǵa muqııat mán berip otyr. Byltyr ǵana kanadalyq «Býgro» kesheni alynypty. Agronomnyń aıtýyna qaraǵanda, ónimdiligi ózge tehnıkaǵa qaraǵanda oq boıy ozyq.
A.Sýmenko ekeýimiz alqap ústinde ylǵal ólshep kórdik. Agronomnyń qolyndaǵy qural bir metrge deıingi tereńdikte ylǵaldyń bar ekendigin aıǵaqtaıdy. Qunarly topyraqtyń tuqym sebiler tereńdigi talapqa saı jylynypty.
– О́tken jyly egin sharýashylyǵymen aınalysatyn qaýym úshin óte aýyr jyl boldy, – deıdi agronom, – jaz boıy jaýyn jaýmady. Bes mılımetrge deıin ǵana ylǵal tústi. Qaıta qys boıy tynym almaı qar toqtatyp, kóktemde muqııat ylǵal jabýymyzdyń nátıjesinde qyrmandy qyzylǵa toltyrdyq. Aldaǵy ýaqytta sýarmaly alqaptarǵa ıek artamyz ba degen josparymyz bar. Qazir tabıǵattyń ózgerýi osyndaı qadamdy talap etip otyr.
Agronomnyń paıymdaýynsha, ǵalymdardyń usynysyn basshylyqqa alǵan jón. Biraq ókinishke qaraı jazdyń qanshalyqty jaıly bolatyndyǵyn eshkim tap basyp, boljap aıta almaıdy. Sol sebepti keshegi keńes zamanyndaǵy jınaqtalǵan tájirıbe de aıtaryqtaı nátıje bere qoımaýy ábden múmkin. Ras, keı jyldary erte ekkender utady, al keıbir jyldary kesh ekkenderdiń yrysy molaımaq. Onyń ústine alqaptyń óngishtik qasıetin saqtaý da mańyzdy máselege aınalǵan. Aıtalyq, oblystyń kóptegen egistik alqaptarynda qara shirindiniń mólsheri tym azaıyp ketken. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, qorektik zattar quramynyń mólsherin azotty tyńaıtqyshtardy engizbeı-aq molyqtyrýǵa bolady eken. Ol úshin aýyspaly egis júıesin tártipke keltirý kerek. Qara shirindisi óte az alqap úshin sıderaldy daqyldardy ósirip, paıdalanýǵa ábden bolady. Túsinikti bolý úshin sál taratyp aıtatyn bolsaq, biz sóz etip otyrǵan jasyl tyńaıtqysh retinde kóbinese birjyldyq, áıtpese kópjyldyq burshaq tuqymdastar arasynan asburshaq, túıejońyshqa, jońyshqa tárizdi ósimdikter ekken jón. Tipti, jazdyq raps, qysha ósimdikterin de paıdalanýǵa bolady. Endigi bir másele, topyraq erozııasy. Seriktestik agronomynyń aıtýyna qaraǵanda, Sandyqtaý ólkesi nýly jer bolǵanymen, bul aýdannyń egistik alqaptarynda da atalǵan másele ótkir kúıinde.
– Sońǵy eki kún boıy qatty jel turyp, topyraqtyń betindegi qunarly qabatty ushyryp áketti, – deıdi Alekseı Sýmenko, – ádette topyraq erozııasy jazyq jerlerge ǵana qaýip tóndirgenimen, qazir ormandy alqaptardyń ózi osy keseldiń qıyndyǵyn kórip otyr. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta eginshilik mádenıetin jetildirip, qunarly topyraqty saqtap qalý amaldaryn qarastyrýymyz qajet.
Ǵalymdar topyraqty erozııadan qorǵaý úshin burynǵydaı qaıyrmaly soqamen jyrtýdyń ornyna qaıyrmasyz etip jyrtyp, tereńirek qopsytýdy usynyp otyr. Sonda daqyl sabaqtary topyraqtyń ústińgi betinde qalyp, jeldiń ekpinin tómendetýge septigin tıgizbek. Eń utymdysy, bos topyraq jerdiń betine shyqpaı, synyqsúıem tereńdikte jatady.
Bıyl aýdan dıqandary 324 795 gektar alqapqa aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń tuqymyn sińirmek. О́tken jylmen salystyrǵanda 790,3 gektarǵa kóbirek. Kóktemgi egiske qajetti tuqym kúni buryn daıyndalǵan. 50,9 myń tonna kóleminde. Qolda bar tuqymnyń sapasy tekserilip, óngishtik qasıeti anyqtalǵan. Sóz arasynda birinshi jáne ekinshi surypty tuqymnyń 80,8 paıyzy nemese 43,6 myń tonnasy osyndaı qasıetke ıe ekendigin aıta ketetin bolsaq, yryzdyqtyń molaıatynyna degen senim ulǵaıa túser edi. Bıylǵy jyldyń qabaǵynan kúdiktengen dıqandar tyńaıtqyshtarǵa ıek artyp otyr. Bıylǵy jyly aýdan sharýashylyqtary jetkilikti mólsherde tyńaıtqysh alyp, alqapqa sińirip úlgeripti. Onyń ishinde 1 900 tonna ammofosa jáne dánniń ósýi men qalyptasýyna áser etetin 33 myń lıtr lıngogýmata, 896 tonna karbamıd, 1 142 tonna qunarly tyńaıtqysh alynǵan.
Eń bastysy, aýdannyń aýyl sharýashylyǵyna salynǵan ınvestısııa kólemi 2020 jylmen salystyrǵanda, 2,1 ósip, 12,3 mlrd teńgege jetken. Mashına-traktor parkin jańǵyrtýda da aıtarlyqtaı jetistik bar. Máselen, jańadan 52 traktor, 57 kombaın, 17 egis kesheni alynǵan. Qazir astyqty aýdannyń alqaptarynda dıqandar 829 traktordy, 131 egistik keshenin utymdy paıdalanýda.
Memleket tarapynan da yryzdyq joryǵyndaǵy eńbekkerlerge qoltyqtarynan demeıtin qoldaý kórsetilýde. Aýdanǵa 4 455 tonna arzandatylǵan dızel otyny bólingen. Bólingen otyn ýaqtyly jetkizilgen.
Mine, osylaısha ótken jyly qýańshylyqqa qaramastan, táp-táýir ónimge qol jetkizip, qambalary qyzyl dánge tolǵan, oblystaǵy ozattardyń aldyńǵy qatarynan kóringen aýdannyń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri yryzdyq jolynda yntymaqty eńbek etýde.
– Ujym tutas organızm ispetti, – deıdi seriktestik agronomy, – eger esh jerinde múltik bolmaı, bir kisideı jumylyp jumys isteıtin bolsaq, seriktestiktiń 12 myń gektar egistik alqabyna ýaqtyly tuqym seýip, adal eńbegimizdiń arqasynda el ıgiligi eselene túser edi. Ol úshin shaǵyn bolsa da ujymnyń berekesi, birligi bolǵany jón.
Iá, birlik bolsa, egin de jaqsy kóktemek, el ishi de berekeli bolmaq.
Aqmola oblysy,
Sandyqtaý aýdany
