Oblystyq arhıvte 1920 jyly 17 mamyr kúni bastalyp, 10 kúnge sozylǵan Bókeı oblystyq Keńesi 4-seziniń hattamasy saqtalǵan. Ordada ótkizilgen aldyńǵy úsh sezge qaraǵanda, bul sezdiń ereksheligi Bókeı dalasyndaǵy Azamat soǵysy órtiniń báseńdegen tusynda ótýi. Arhıv qorynda saqtalǵan sez hattamasy boıynsha 4-sezdiń kún tártibine halyq aǵartý, ult máselesi, densaýlyq saqtaý, qarjy, azyq-túlik, el ishindegi juqpaly aýrýlarǵa qarsy kúres, sezdiń qurmetti tóralqasyn saılaý t.b. mańyzdy máseleler engizilgen.
Alǵashqy májilis jumysyn ashqan sez tóraǵasy S.Meńdeshevten keıin sóz alǵan Bókeı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy S.Mılıýtın sezdiń qurmetti tóralqasyna revolıýsıoner tulǵalar V.I. Lenın, G.E. Zınovev, L.D.Troskıı, N.Narımanovty qalasa, delegat Jumaǵalıev qurmetti tóralqaǵa Ahmet Baıtursynulyn usynǵan.
Atalǵan adamdardyń ishinde A.Baıtursynulyn usyný jóninde delegattar arasynda daý bolady. Delegat Jumaǵalıevtiń: «A.Baıtursynov kommýnıst bolmasa da, qyrǵyz halqy úshin kóp eńbek sińirgen, kóp zardap shekken qart revolıýsıoner», − degen usynysyn delegat A.Azerbaev qoldady. Al Ataıans pen Tomosov: «Zardap shekken revolıýsıonerler kóp, biraq Lenın, Troskıı t.b. sııaqty bizdi Qazan tóńkerisine jetkizgender az», − dep qarsy shyqty. Olardyń bul pikirine Azerbaev: «Baıtursynov qyrǵyz halqynan shyqqan jalǵyz revolıýsıoner», − dep jaýap bergen. Qaıtadan sóz alǵan Ataıans: «Baıtursynovty jaqsy bilemin, ol bizdi búgingi jetistikke jetkizgender qatarynan emes», − degen oıyn aıtady.
Osy tusta sezd tóraǵasy S.Meńdeshev delegattardyń ekijaqty aıtysyn toqtatyp, Ahmet Baıtursynulyn daýysqa salýdy usynady. Tóraǵanyń bul usynysyn qoldap, daýysqa salǵan kezde delegattardyń 89-y qoldaıdy, 37-si qarsy, 2-ýi qalys qalady. Sóıtip, kópshilik daýyspen alash ardaqtysy Bókeı dalasynda ótken sezdiń qurmetti tóralqasyna saılanady.
Delegattar budan keıin de únsiz qalmaǵan. 1908 jyldan kommýnıstik partııanyń múshesi, 1918 jyldyń sáýir aıynan Bókeı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, delegat S.Mılıýtın: «Shyǵys halyqtarynyń keń peıili, keshirimpazdyǵy búgin de dáleldendi. Keshegi jaýymyz Alashordanyń ókili, búgin Keńes ókimeti jaǵyna shyǵyp otyrǵan A.Baıtursynovty sezdiń qurmetti tóralqasyna saılady», − dep ishki yzasyn jasyrmaıdy.
Ahmet Baıtursynuly 1919 jyly kóktemde Alashorda úkimetiniń atynan Keńes ókimetiniń basshylarymen kelissóz júrgizý úshin Máskeýge keldi. Sol jyldyń shildesinen Máskeýde Qazaq Áskerı Revolıýsııalyq Komıteti tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna taǵaıyndalady. 1920 jyldyń sáýir aıynda kommýnıstik partııa qataryna qabyldaý týraly ótinishinde: «Qanshama jyl qınalyp kelgen qazaq halqynyń bostandyǵyn alý jolyn uzaq ýaqyt izdegennen keıin meniń mynaǵan kózim jetti: ...RKP baǵdarlamasynda aımaqtaǵy ulttyq qarym-qatynas jóninde ulttyń ózin-ózi anyqtaýdaǵy ... Lenın joldastyń kózqarasynda ... qanalýshy ult retinde qyrǵyz halqynyń múddesin tolyq qamtamasyz etýge múmkinshilik jasaıtyndary aıtylǵan. Osyndaı baǵdarlamadaǵy aıtylǵan isterdi ásirese Shyǵys isterin júzege asyrýǵa kómektesý úshin Reseı kommýnıstik partııasynyń quramyna kirýge sheshim qabyldadym», − degen bolatyn.
Sezdiń 21 mamyr kúni keshki saǵat 18:00-de bastalǵan májilisinde sezdiń qurmetti tóralqalaryna jiberiletin jedelhatqa baılanysty taǵy da daý shyǵady. Májilis tóraǵasy S. Meńdeshev qurmetti tóralqaǵa saılanǵan adamdarǵa 4-sezdiń atynan jiberiletin jedelhattyń mazmunymen tanystyrǵan kezde, ońshyl delegat A.Azerbaev: «Qyrǵyz halqyna N.Narımanovtyń esimi tanymal emes, ol qyrǵyzdar úshin eńbek sińirgen joq, sondyqtan sezdiń atynan Narımanovqa jiberiletin jedelhat qyrǵyzdarǵa aty áıgili A. Baıtursynovqa da jiberilsin», − dedi. Al delegat Mustafa Kókebaev: «Baıtursynovtyń aq gvardııashyldar jaǵynda bolǵany da shyndyq. Biraq ol qyrǵyz halqynyń birden-bir kórnekti kósemi. Qyrǵyz ólkesiniń Qazaq Áskerı Revolıýsııalyq Komıtetiniń múshesi. Sondyqtan sezdiń barlyq delegattarynyń atynan A.Baıtursynovqa jedelhat joldansyn» dep naqty aıtqan pikirin delegat Ivanov ta qoldady. Osylaısha, jaqtap sóıleýshilerdiń pikirlerinen soń sezdiń ózge qurmetti tóralqalary V.I. Lenın, G.E.Zınovev, L.D.Troskıı, N.Narımanov, sondaı-aq A.Baıtursynulynyń atyna tómendegideı mazmunda:
«Adres Moskva
ýl. Trýbnıkovskaıa 10
Kırpredstavıtelstvo
Kırrevkom Baıtýrsınový
Sizdiń Keńes ókimeti tusyndaǵy qyrǵyz halqy úshin sińirgen eńbegińizdi baǵalap, Bókeı oblystyq keńesteriniń 4-sezi Sizdi kópshilik daýyspen sezdiń qurmetti tóralqasyna saılady. Ezilýshi qyrǵyz halqynyń jarqyn keleshegi úshin Sizdiń kúsh-qýatyńyzdy jumsap qyzmet etetindigińizge sezd senim bildiredi. Sezd Prezıdıýmy», − dep jazylǵan jedelhat jóneltedi. Ordadan jedelhatty áýeli Orynborǵa jazyp, keıin A.Baıtursynuly Máskeýde ekenin anyqtap, mekenjaıdy túzetedi.
Arhıv derekterine qaraǵanda, sezdiń qurmetti tóralqalarynyń árqaısysyna túrlishe mazmunda jazylǵan jedelhattar jóneltilgen. Sondaı-aq ázerbaıjan halqynyń aǵartýshysy, dramatýrg, dáriger, 1911 jyly Bókeılik qazaq zııalylaryn qoldap «Qazaqstan» gazetiniń baspadan shyǵýyna qolushyn bergen, musylman halyqtarynyń teńdigi úshin kúresken qaıratker Narıman-bek Narımanovqa da jedelhat jóneltken.
Al RSFSR-diń tuńǵysh halyq aǵartý komıssary A.V. Lýnacharskııdi tóralqaǵa saılaý jónindegi usynysty kópshilik daýyspen delegattar qabyldamady.
Ult ustazy ómirindegi taǵy bir tarıhı sáıkestikti aıta keteıik. 1920 jyly 17 mamyrda Ordada ótken sezdiń qurmetti tóralqasyna saılanǵan Ahmet Baıtursynuly dál sol kúni Qazaq Áskerı Revolıýsııalyq Komıteti tóraǵasynyń orynbasary retinde V.I.Lenınge hat joldaǵan. Belgili alashtanýshy ǵalym M.Qoıgeldıev bul hat jóninde: «Keńes úkimetiniń ult máselesinde baǵdarlamalyq ustanymynyń joq ekenin syrttaı emes, Qazaq revolıýsııalyq komıtetiniń qyzmetine tikeleı aralasa júrip baıqaǵan A.Baıtursynuly: «...Ulttyq qanaý men kemsitý kórgen qazaqtardan asqan buratana halyq bolmaǵan shyǵar. Ulttyq qanaý ultshyldyq sezim týdyrmaı qoımaıdy», − dep Keńes ókimetiniń qazaq qoǵamyna qatysty jiberip otyrǵan prınsıptik kemshilikterine toqtaldy. Ortalyq bılikke onyń qazaq saıasatyna baılanysty kemshiligin kórsetip, synaýmen shektelmeı, bul kúrdeli jaǵdaıdan shyǵýǵa múmkindik beretin óziniń usynysyn da bildirdi», − degen tujyrym jasaıdy.
Qoryta aıtqanda, «A.Baıtursynulynyń qazaq balasyna istegen eńbegi, óner-bilim, saıasat jolyndaǵy qaıraty, biz umytsaq ta tarıh umytpaıtyn bolady»,− dep zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov beker aıtpaǵan. Ult múddesi jolynda jan aıamaı qyzmet etken uly tulǵanyń esimi halqymen birge máńgi jasaıdy.
Baqtyly BORANBAEVA,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń dosenti,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
