Jas urpaq keńestik kezeńde Pavlodar oblysynda Ermak atynda qala bolǵandyǵynan beıhabar bolar. Otarlyq júıeniń qolshoqpary bolǵan atamannyń esimin sanadan óshirý ońaı bolǵan joq. Sanadan qalaı óshirersiń, qala ortasynda qasqaıyp qaraqshynyń eskertkishi tursa. Ermakty tuǵyrdan taıdyrmaı, otarshyldyq sanadan arylý da qıyn ǵoı. Sol sebepti de Ermak qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qýat Esimhanuly, eń aldymen, Ermakty tuǵyrynan alyp tastaý kerek dep sheshken. Aldymen Ermaktyń qazaq jurtyna jasaǵan qııanatyn, zulymdyǵyn tarıhtan beıhabar jurtqa keńinen túsindirý kerek. «Qazaq ádebıeti» gazetine áýeli akademık Manash Qozybaevtyń zertteý maqalasy jarııalandy. Qoǵamdyq pikir bir arnaǵa oıysyp, jurtshylyq qaraqshynyń qazaqqa jasaǵan zorlyq-zombylyǵynan jan-jaqty qulaǵdar boldy. Patshalyq Reseıge qyzmet etken qaraqshy Ermaktyń eskertkishi azat eldiń azamattarynyń qoldaýymen tuǵyrdan alynyp tastaldy.
Imperııalyq pıǵyldaǵy tulǵalar tuǵyrdan taısa, Alashtyń azattyǵy úshin kúresken erler tórden oryn alýy kerek emes pe? Qýat Esimhanulyn endi osy oı mazalady. Ulttyń tarıhı tulǵalarynyń eńbegin baǵalamaı, eldiń damýy múmkin emes qoı. Endeshe eldiń búgingi bolmysy, erteńgi órisi keshegi babalarǵa taǵzym jasaýmen aıshyqtala túspekshi.
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Qoıshyǵara Salǵaraulynyń Qýat Esimhanuly týraly tómendegishe aıtqany bar-dy: «Qýattyń memlekettik qyzmet atqara júrip, óziniń júrek qalaýymen arýaqtar atyn tiriltip, burynyraqta ómirden ótip ketken qazaqtyń ardaqty azamattarynyń basyna mazar salyp, eskertkish ornatyp júrgenin sonda bildim. Keıin osyndaı tirliginiń birazyna ózim de kýáger boldym».
Qoıshyǵara aǵamyzdyń «ózim de kýáger boldym» degenindeı, Qýat aǵanyń saýapty mıssııasyna bizdiń de kýá bolǵanymyz bar. Reseıdiń Altaı ólkesinde máńgilikke tynystaǵan, Estaıǵa «án saldyrǵan» Qorlannyń zıratyna eskertkish tastyń ornatylý rásimine qatystyq. Bul «Darıǵa, ólmeıtuǵyn ánge aınalǵan, Dúnıege qaıta kelmes qaıran Qorlan!» degen Sultanqyzyna (Aıyp kelini) qoıylǵan belgi ǵana emes, asqaq ónerdiń ólmes mýzasyna aınalǵan qazaq qyzyna qoıylǵan eskertkish-tuǵyn ol. Qýat Esimhanuly bastaǵan ultjandy azamattar Qorlan anamyzǵa taǵzym etý arqyly, alashtyń ómirden ótken uly tulǵalaryna qurmet kórsetti. Eń bastysy, osy belginiń qoıylýy Altaı ólkesi qazaq jurtynyń ejelgi ataqonysy ekenin áıgileı tústi emes pe?
Qýat aǵanyń uıytqy bolýymen qazaqtyń jaqsy men jaısańdaryn, ardaqtylaryn máńgilikke el esinde qaldyrý úshin qyrýar sharýa atqarylǵan-dy. Ol ózine tileýles, pikirles joldastarynyń qoldaýymen tarıhı tulǵalardy azat eldegi urpaǵymen qaıta qaýyshtyrǵan. Malaısary batyr, aǵa sultan Qazanǵap, Kamarıdden haziret, halyq kompozıtory Estaı, Kempirbaı aqyn, Baıan batyr jáne taǵy da basqa tulǵalarǵa eskertkish-tas ornatylyp, olardyń tarıhtaǵy orny da tulǵalana tústi. Memlekettiń qatysýynsyz, qazynanyń qarjysynsyz bitken is boldy bul.
Tarıhı tulǵalardyń jóni bólek, al tulǵadan qalǵan urpaqtyń taǵdyry she? Zulmat jyldary alashtyń arqa tutar azamattary ǵana emes, olardyń kindiginen taraǵan urpaqtary da qýǵyn-súrginge ushyrady, ajal qushty. Sáken Seıfýllınniń kishkentaı uly jary Gúlbahramnyń qolynda túrme-vagonda qaıtys bolyp, áldekimniń janashyrlyǵymen Kókshetaý jerinde jerlengen-di. Osy náreste Aıannyń basyna qoıylǵan belgi – zulmat jyldardyń qurbandaryna arnalǵan taǵzym-belgi. Alashtyń qyrshynynan qıylǵan, dúnıege kelmeı jatyp dúrbeleńge ilikken, esi kirmeı jatyp esalań qoǵamnyń jendet-baltasynyń qurbany bolǵan baldyrǵandarǵa qoıylǵan eskertkish bul. Aıanǵa qoıylǵan belgi 1920-1930 jyldary kókteı solǵan kók órim perishtelerge baǵyshtalǵan duǵa. О́tkenin umytqan halyqtyń bolashaǵy da bulyńǵyr. Esimhanuly qoıǵan tas-belgi eliniń ótken tarıhyn umyttyrmaýǵa arnalǵan eskertkish!
Adamdy aralasqan ortasy ósiretini belgili. Buryn-sońdy tabıǵatynda, tuqymynda bar tektilik qasıet elge tanymal tulǵalardyń, eldiń múddesi úshin eńbek etip júrgen jandardyń ónegesin boıyna sińirýimen azamattyń tanymdyq kókjıegin, ultshyldyq ustanymyn bekite túsetini sózsiz. Qýat Esimhanulynyń ómir jolynan osyny ańǵarýǵa bolady. Jigit jasynda bılikke aralasyp, keńshardyń tizginin ustasa, orda buzar otyzynda eldiń ataqty zııalylarymen emen-jarqyn aralasyp, syrlasar inisine aınaldy. Ǵabıt Músirepov bastaǵan jazýshylar armııasynan bastap, Manash Qozybaevtyń ǵalymdar gvardııasy, Erkeǵalı Rahmadıevtiń óner qaıratkerleri qaýymynyń qaı-qaısysy da ádebıetten, tarıhtan, ónerden jan-jaqty habary bar Qýatty baýyryna tartyp, ult zııalylarynyń úrkerdeı shoǵyrynyń beldi bir múshesine aınaldy. Bylaı qaraǵanda, mamandyǵy jaǵynan shyǵarmashylyqtyń aýylynan alys qonǵan qurylysshy Qýat aǵalaryn qandaı qasıetimen baýrap aldy degen zańdy saýal týatyny anyq. Árıne, aldymen sheshendigi der edik. Ol tereńnen tolǵap, aıtar sózimen á degende alqaly jurtty ózine qaratyp, tyńdaýshysynyń qulaǵynyń quryshyn qandyratyn sheshendik sheberligi aldyńǵy býyn aǵalaryn razy etkeni anyq. Ánshiligi de, ańshylyǵy da naǵyz jigitke «jeti ónerdiń az ekeni-
niń» dáleli. Aǵalary da izin basqan shoǵyrdyń arasynan ulttyń asyl qasıetin boıyna sińirgen azamattyń kóringenine «bárekeldi» desken.
Qýat Esimhanuly dese, ol týraly aǵasy, senimdi serigi, alashqa áıgili tulǵa Qajymurat Naǵmanovtyń aıtqany eske oralatyny bar. Qajekeń Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵannan keıin ádettegideı jýrnalıstermen baspasóz máslıhatyn ótkizedi. Sol jıynda aqmyltyq jýrnalıst, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oblystaǵy menshikti tilshisi Málik Muqanov aǵamyz endi ǵana taǵaıyndalǵan ákimge tómendegishe suraq qoıady.
– Sizdiń aldyńyzdaǵy ákim ózimen birge bir vagon kadrlaryn alyp kelip edi. Siz de solaı jasaısyz ba?
– Jo-oq, – degen Qajekeń birden, sosyn ári qaraı jaýabyn naqtylaı tústi. – Bir vagon kadr ákelmeımin. Biraq bir vagon kadrǵa turarlyq bir azamatty ákelemin.
Teriskeı óńiriniń jýrnalıster qaýymy «bir vagonǵa turarlyq azamatty» asyǵa kútsin osy sózden keıin. Ol Qýat Esimhanuly bolatyn. Qajekeń sonshalyqty qurmetteıtin, erekshe baǵalaıtyn azamattyń iskerligine tutas oblys halqy keıinnen tolyqqandy kóz jetkizgen. Aty ańyzǵa aınalǵan Qýat Esimhanulyn soltústik jurty áli kúnge deıin saǵynyshpen eske alady. Eske almaı qaıtsin, Qýat aǵamyz oblys ákiminiń orynbasary retinde ıdeologııanyń tizginin ustaǵan tusta qýaty kemigen ulttyq dástúrdiń boıyna qan júgirtti.
Alash jurtynyń áıgili jyraýy, batyr, «Elim-aı» shyǵarmasynyń avtory Qojabergen Tolybaıulyna arnalǵan eldiń ataqty ǵalymdarynyń qatysýymen alqaly jıyn ótkizip, demeýshilerdiń kómegimen kitabyn shyǵardy. Jyraýdyń máńgilik qonys tapqan zıratynda kesene boı kóterdi. Klassık jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń ǵasyrlyq mereıtoıy qarsańynda qalyń oqyrmanǵa «Ulpan» romany arqyly jaqsy tanys Eseneı men Músirepke belgi qoıdyrdy. Qazaqtyń ataqty aqyny Maǵjan Jumabaevtyń Petropavldaǵy turǵan úıine eskertkish taqta ornatyldy. Ulylarǵa arnalǵan osyndaı ıgi is-sharanyń basy-qasynda uıytqy bolyp Qýat Esimhanuly júrdi.
Al «Abylaıdyń aq úıi» týraly áńgime tipti erek. Ol týraly Qýat Esimhanuly óz esteligin tómendegishe tarqatady: «Soltústik Qazaqstan oblysynda qyzmet istep júrgen kezimde «Abylaıdyń aq úıi» jóninde alýan túrli áńgime estidim. Máseleniń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý úshin Omby, Sankt-Peterbýrg qalalarynyń tarıhı arhıvterine arnaıy kisi de jiberdim, biraq eshqandaı derek tabyla qoıǵan joq.
2003 jyly Máskeýge barǵan saparymda Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvinen Reseı patshaıymynyń úı salý týraly Jarlyǵyn, salynǵan úılerdiń jobasyn qolǵa túsirip, oljaly oraldym. Qurylysty júrgizgen generaldyń esep-qısaby jazylǵan qujaty da tabyldy.
Jumys babymen 2004 jyly Astanaǵa aýystym da, keıin «Abylaıdyń aq úıinde» úlken mýzeı ashylyp, Abylaı hanǵa eskertkish ornatyldy». Búginde teriskeıdegi eldiktiń sımvolyna aınalǵan «aq úıdiń» qysqasha tarıhy osy.
* * *
– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa. Qalaısyz? Qaıdasyz?
– Jol ústinde edim. Pavlodar jaqta, jabdyqta júr edim.
Qýat aǵa osylaı ylǵı jol ústinde, aǵaıyn-týǵan, dos-jaranmen qosa, eldiń qadirlisi, aýyl aqsaqalynyń jaqsylyǵy men qýanyshyn bólisip júrgeni. «Turǵan jeriń eldiń astanasy da, Týǵan jeriń seniń ǵana astanań» dep aqyn Jarasqan Ábdirásh jyrlaǵandaı, Qýat aǵa «óziniń astanasyna» osylaısha jıi at shaldyryp turatyn.
Aýyldastarynyń jıyn-toıynan qalmaı barǵany óz aldyna, qajet kezinde qolushyn da sozatyn-dy. Maı aýdanynyń «Qyzyl qurama» aýylyndaǵy ımandylyq úıiniń qurylysyna, aýyldaǵy muqtaj otbasylarǵa demeý kórsetip, jan-jaqty bolysyp júrgeni de janashyrlyǵynyń, azamattyǵynyń arqasy edi.
Aqyn Tólegen Aıbergenov jyrlaǵandaı, «Bul qazaqta jigitter bar shyń tektes, Tura da almas shyń bulaı. Qasqaıyp olar turǵanda. Bıikter seniń tulǵań da, Mıllıon márte qurbym-aı!». Qýat Esimhanuly da «bul qazaqta shyń tektes» tulǵalar shoǵyrynan bolatyn-dy. Endigi jerde onyń eli úshin atqarǵan isteri keıingi urpaqqa ónege bolyp qalatyny sózsiz.
