Qaharman ushqysh – qum perzenti

Batyr rýhyna taǵzym

Rýhanı is-shara barysynda Hıýaz Qaıyrqyzynyń erlik, eńbek joly týraly estelikter aıtylyp, ushqysh­tyń sanaly ǵumyry búgingi urpaqqa taǵylym bolaryna senim bildirdi.

– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ke­zin­de áıgili M.Raskovanyń qyzdardan qurylǵan avıapolkinde 17 men 22 jas aralyǵyndaǵy órimdeı jas qyz­dar jınaldy. Solardyń ishinde biz­diń Hıýaz apamyz da bar edi. Keıin gvar­dııalyq polkke aınalǵan batyr qyz­dardy nemister «túngi mystandar» dep atap, qorqatyn bolǵan. PO-2 dep atalatyn taqtaı ushaqpen 300-den astam túngi shabýylǵa shyqqan Hıýaz Dospanova shyn mánindegi erjú­rek jaýynger edi. Ol beıbit kúnde de bilim­­­dilik pen eńbekqorlyqtyń úlgisi bol­dy. Almaty qalasynda laýazym­dy qyzmetterde bolyp, halyq jasampaz da jarqyn bas­tamalar kóterdi, – dedi oblys ákimi.

Sondaı-aq Erbolat Ámirov anasy týraly estelikter aıtyp, óńir bas­shylyǵyna alǵysyn bildirdi.

Aıta keteıik, 2019 jyly Atyraý halyqaralyq áýejaıyna Halyq qahar­­many Hıýaz Dospanovanyń esi­mi berildi. О́zi týǵan Qurmanǵazy aýda­nynyń Dáshin aýyly da qazir ush­qysh atymen atalady. Odan bólek oblys ortalyǵynda bir mektepke jáne toǵyz kóshege batyr esimi berilgen.

Eskertkishke gúl shoqtaryn qoıý rásimi Qurmanǵazy atyndaǵy Máde­nıet saraıyndaǵy saltanatty jıynǵa ulasty. Oblystyq fılarmonııa­nyń úrlemeli aspaptar orkestri maıdan ánderimen qarsy alyp, Hıýaz Dospa­novanyń ómirine arnalǵan beınefılm kórsetildi.

Mereıli jıynnyń alǵashqy sózin alǵan oblys ákimi Serik Shápkenov batyr tulǵanyń soǵystan keıin de el múddesi jolynda aıanbaı eńbek etke­nin atap ótti.

– Dańqty jerlesimizdiń asqan er­­ligi, elimizge sińirgen eren eńbegi, kórnekti qaıratkerlik qyzmeti kózi tirisinde keń túrde jetkilikti nasıhat­­tal­mady. Ol shyn máninde asyl­dar­dyń synyǵy, tal boıyna taýdaı órlik pen ójettikti, qaısarlyq pen qatal­dyqty, aqyldylyq pen aıbyn­dylyqty syıdyra bilgen sırek kez­­­desetin syndarly tulǵa edi. Eli­miz ege­­mendik alǵannan keıin ǵana «Ha­­lyq Qaharmany» degen qur­metti ataq berildi. Búginde týǵan jeri Aty­­raý – qaharman qyzynyń esi­min ar­daq tutady. Munyń bári – erlik­ke taǵ­zym. Búgingi apamyzdyń 100 jyl­dy­ǵyna oraı ótip jatqan is-sharalar da jas urpaqtyń, Jańa qazaq­stan­dyqtardyń boıyna patrıottyq sezim, namys pen jaýapkershilik tárbıe­sin egýge arnalady, – dedi oblys ákimi.

Al Hıýazdyń inisiniń uly Baqyt­jan Dospanov batyr-ananyń ómirlik ustanymy jóninde aıtty.

«Jańa Qazaqstan» ıdeıasy bastaý alyp, ózgerister men jańarýlarǵa bet burǵan dál qazirgi syndarly ýaqytta apamyzdy ulyqtap jatqan oblys­qa alǵysym sheksiz. Bala kezimde kóp ýaqytym kitaphanada ótetin. Áli esim­­de, tórt tomdyq balalar ensıklo­pe­­­dııa­sy bolatyn. Sol kitap maǵan ómir­de eń bastysy ar-namys ekenin úıretti. 1951 jyly Hıýaz apamyz Qa­zaq­stan LKSM Ortalyq komıtettiń hat­shysy kezinde úsh bólmeli úı aldy. Sol úıde ózderinen bólek birneshe otbasy turdy. Dál osy úıden 2008 jyly Hıýaz Dospanovany máńgilik sapar­ǵa shyǵaryp saldyq. Ol ómir boıy sol úıde turyp, eshkimnen eshteńe suraǵan joq. Batyrlyǵyn aldyna salyp, bireýden birdeńe suraǵandy ar kóretin. Biz, Dospanovtar, qarapaıym jandarmyz. Soǵan qaramaı apamyzdyń ǵasyrlyq toıyn atap ótip, týǵan-týysyn shaqyryp jatqan týǵan jerine rızamyn», dedi.

Kesh barysynda óńirdiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýyna úles qosyp júrgen azamattar – «ATMA – Atyraý áýejaıy jáne tasymaldaý» aksıonerlik qoǵamynyń dırek­tory Kemal Akvan, Atyraý oblysy Mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń onomas­tı­ka bóliminiń basshysy Jemis Dııa­sheva, taekvondodan jastar arasyn­da Atyraý oblysynyń aǵa jattyq­tyrýshysy Erlan Alagózov, Mahambet atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynyń basshysy Berik Jámenov jáne basqalary Hıýaz Dospanova atyndaǵy medalmen marapattaldy.

Jıynda sóz alǵan qoǵam qaırat­keri Irak Elekeev batyrdyń mem­le­ket­tik qyzmettegi eńbegine toqtala kele: «Hıýaz Dospanova maıdannan kel­gen­nen keıin de óte jaýapty qyz­met­terdi atqardy. О́mir jolyna qara­sańyz, tańǵalasyz. Onyń bolmysy maqtanýǵa, ǵumyry ulyqtaýǵa ábden laıyq. Almaty qalasynda Álııa men Mánshúktiń eskertkishi bar. Bıylǵy mereıtoı aıasynda sonyń janyna Hıýaz apamyzdyń eskertkishin qoısa degen usynysym bar», dedi.

Qanatty qaharman qyzdyń ǵa­syr jasy aıasynda óńirde birqa­tar mádenı-kópshilik is-shara uıym­das­tyrylǵan edi. Atap aıtsaq, taekvon­­dodan 2008-2010 jyly týǵan jas­óspirim qyzdar arasyndaǵy batys aımaqtyq ashyq týrnıri, oblystyq jas aqyndar músháırasy jáne áleý­mettik jelilerdegi chellendjder H.Qa­ıyr­qyzynyń esimin ulyqtaý maq­sa­tynda ótkizildi.

Sondaı-aq Atyraý oblysy ákim­digi, Mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń qol­da­ýy­men, oblystyq ǵylymı-ádis­te­melik halyq shyǵarmashylyǵy men má­denı demalys qyzmetterin uıym­dastyrý ortalyǵynyń uıym­das­­tyrýymen ótken oblystyq pat­rıot­tyq án baıqaýy da mereıtoı qarsańynda qorytyndylandy. Aıta keteıik, óner dodasyna sazger Bolat Qohamanov, D.Nurpeıisova atyndaǵy akademııalyq qazaq halyq aspaptar orkestriniń ánshisi Amanjan Basyǵarıev, N.Jantórın atyndaǵy Atyraý oblystyq fılarmonııasynyń bas rejısseri Aqmaral Mashımova, N.Jantórın atyndaǵy Atyraý ob­lystyq fılarmonııasynyń kórkemdik jetekshisi Venera Mashkalıeva, sazger Baqytbek Sartbaev qazylyq etti. Eki kezeń boıynsha ótken baıqaýǵa oblystyń túkpir-túkpirinen 30 óner­paz qatysyp, baq synasty. Nátı­jesinde, bas júlde Aıgerim Nyǵ­metovaǵa (Atyraý qalasy), I oryn Aıdana Baqytovaǵa (Isataı aýdany), II oryn Asan Dastanǵa (Qyzylqoǵa aýdany), III oryn Aıbek Ǵasyrbekov (Atyraý qalasy) pen Saǵynǵalı Er­bolatqa (Qurmanǵazy aýdany) buıyr­dy. Budan bólek arnaıy júldeler de tabystaldy.

Saltanatty jıynda atalǵan án baı­qaýy men taekvondodan Batys aımaq­­­tyq ashyq týrnıriniń, oblystyq jas aqyndar músháırasynyń jeńim­pazdary Hıýaz Dospanova atyn­da­­ǵy tósbelgimen marapattaldy. N.Jan­tórın atyndaǵy Atyraý oblystyq fılarmonııasy ártisteriniń merekelik konsertimen jalǵasqan mádenı is-sharada oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi usynǵan Keńes Odaǵynyń Batyr­­laryna arnalǵan kórme uıym­das­tyryldy.

Jýrnalıst Tursyn Qalımovanyń aıtýynsha, mereıtoıǵa oraı Hıýaz­dyń ómirine arnalǵan derekti fılm túsirý josparlanyp otyr. «Fılm­ge apamyzdyń kózin kórgender ǵana emes, Máskeýde turatyn maıdandasy Galına Pavlovna da túsiriledi. Ol M.Raskovanyń qurǵan polkindegi kózi tiri jalǵyz maıdanger. Jasy toqsan jetide. Derekti fılm barysynda sol kisiniń Raskova, Dospanova, basqa da ushqysh qyzdar týraly áńgimesin jazyp alǵymyz keledi. Eń bastysy, kıno sapaly túsirilse deımiz. Al qarjy­lyq qoldaý jaǵy áli belgisiz. Oblys ákimine usynys hat berildi. Endi jaýap kútip otyrmyz», deıdi ol.

Sahnada – keıipker-Hıýaz

О́rimdeı qyzdyń maıdan dala­syna attanyp, ushaǵymen jaýdy bom­balaǵan erliginde qanshama batyl­dyq, qanshama táýekel jatyr. Al sol soǵystan tiri qaıtyp, otbasyn qu­ryp, basshylyq qyzmette eldiń ıgi­ligi úshin eńbek etkeni tipten tań­ǵaldyrady. Osynaý qıly ǵumyrda jap-jas Dospanovanyń úmitin jal­ǵap, júrektegi otyn sóndirmegen ne eken deısiń. Bólek bolmys pa, qaırat pa, álde ádilet pe... Iá, Álıhan aıt­qandaı, «ultqa qyzmet etý – bilim­nen emes, minezden». Bala kezinen qaı iste de belsendi bolǵan Hıýaz Dos­pa­novanyń áýede oq pen ottyń ortasynda qaımyqpaı, qajymaı, óz mindetin oryndap kelip, beıbit kúnde de partııa jumystaryna aralasyp, Almatynyń damyp, gúldenýine úles qosýy, eń aldymen, minezinen bolar. Álqıssa.

Biz sahnadan kórgen Hıýaz qabaǵy qatýly, tik minez, mysy basym, ómir­ge adal, sózge ádil edi. Qartaısa da ja­na­rynda sáýlesi men muńy bar-tyn. Qysqa ǵumyrda sonshama tra­ge­dııany bastan ótkergen jannyń adam­­ǵa kózqarasy da birtúrli tereń bolady eken. Dál bir tuńǵıyqtan qarap turǵandaı. О́ńmeńnen óter sol kózqaras tarıhı oqıǵalardyń kýá­sindeı, sum soǵystan qalǵan sary qaǵazdaı sóıleıdi.

Hıýaz Dospanovanyń týǵan kúni­ne oraılastyrylǵan mereıtoıy Ma­ham­bet atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda ótken Álııa Dáý­letbaevanyń «Hıýaz» dramasymen jalǵasty. Tusaýkeser týyndynyń re­jısseri – Muqanǵalı Tomanov, sý­retshisi – Temirbek Muhtarov. Ush­­qyshtyń jas kezdegi beınesin Nur­gúl Shmanova, qarııa shaǵyn Sáýle Baımenova somdady. Spektakl kame­ralyq formatta qoıylǵan, ıaǵnı kó­rer­mender akterlarmen birge otyryp kóredi. Eń qyzyǵy, premeraǵa jınalǵan qaýymǵa belgilengen oryn jetpeı, birazy turyp kórse, balalar jerge otyryp-aq tamashalady.

Qoıylym avtory Álııa Dáýletbaeva shyǵarma men rejısserlik jumys­tyń qalaı úılesim tapqanyn atap ótti.

– Qaharman ushqysh – qum perzen­ti… Tabıǵaty tosyn, birbetkeı… Taǵ­dyry taýqymetti. Temir júıe tun­shyq­tyrmaq bolǵan tik minez. Omyrt­qasyzdar jaılaǵan ortaǵa beıimdele almaǵan rásýa ǵumyr… Týǵan jeri onyń rýhyna qurmet kórsetti. Birne­she kúnge sozylǵan is-sharalar «Hıýaz» dramasymen qorytyndylandy. Re­jısser Muqanǵalı Tomanov jasaǵan dúnıelerdiń júregi soǵyp turady ǵoı. Sezim men myqty dınamıka. Sýret­shiniń sheberligi men talantty aktrı­salar… Oq pen ottyń arasynda jo­ǵalmaǵan tazalyq, ańqaýlyq pen albyrt­tyq. Qyz kúlkisi… Teatr sahnasynda maıdan psıhologııasyn berýdiń qıyndyǵyn kózi qaraqty kórermen bilýi kerek. Batyr apamyzdyń rýhy shat bolsyn! – dedi ol.

Aıta keteıik, teatr repertýaryna engen spektakl ataýly kúnge oraı jurtshylyqqa tegin kórsetildi.

Aqıqatynda, tarıh óz jolynda­ǵy juldyzdaı jarqyraǵan batyr, talantty tulǵalaryn umytpaıdy. Adam­zattyń ıgiligine, beıbit ómirine, tynyshtyǵyna úles qosqan ár júrekti jannyń esimi óz halqymen jasaı bermek. Hıýaz Dospanovanyń bıylǵy mereı­toıy qarsańyndaǵy is-sharalar al­daǵy ýaqytta da jalǵasady.

NUR-SULTAN – ATYRAÝ – NUR-SULTAN