Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıznes ókilderimen kezdesýde kásipkerler úshin óte ózekti bolyp otyrǵan máselelerdi aıtty. Sonyń ishinde agrarlyq problemalar da qalys qalǵan joq. Qazir aýyl sharýashylyǵy salasynda jaǵdaı birtindep jaqsaryp kele jatyr. Degenmen sheshilmeı jatqan túıtkilder de barshylyq. Biz ony Úkimetpen birlese otyryp retteýge daıynbyz.
Birinshiden, qarjylandyrýdyń qoljetimsizdigi. Fermerler aqshaǵa birden qol jetkize almaıdy. Oǵan sharýalar kepil múliginiń tómen baǵalanýy, nesıeleýdiń uzaq merzimi jáne agrarlyq saladaǵy qarjylandyrý lımıtiniń bekitilýi. Mysaly, ońtústik óńirlerde samannan jáne qamystan salynǵan úı kóp. Bankter ondaı úıdi kepilge almaıdy. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» jyljymaıtyn múliktiń naryqtaǵy qunynyń 30 paıyzyn ǵana beredi, al iri qara, usaq mal, jylqy sııaqty bıologııalyq aktıvter ótimdiligi tómen kepil qataryna jatady. Aýyldardyń alys ornalasýy da – kúrdeli problema. Máselen, shalǵaıdaǵy Narynqoldan fermerler nesıe resimdeý úshin oblys ortalyǵy Taldyqorǵanǵa birneshe márte barýǵa májbúr. Odan bólek bank qyzmetkerleri taǵy qosymsha qujat suraıdy. Ony ákelý úshin fermer taǵy birneshe ret qatynaıdy. Osyndaı túıtkildi sheshý úshin kepildi múlikke qoıylatyn talapty qaıta qarap, prosesterdi maksımaldy túrde avtomattandyrý kerek.
Ekinshi másele, veterınarııaǵa qatysty. Aýyldyq jerlerde mal dárigeriniń jetispeýi jaǵdaıdy qıyndatyp tur. Qazir salada 9 myń mal dárigeri jumys isteıdi. Al shyn máninde budan eki ese kóp maman kerek.
Úshinshi másele, sýarmaly sý tapshylyǵy. Ásirese, bul ońtústik dıqandarynyń bas aýrýyna aınalyp tur. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, sýarý kezinde sýdyń joǵalýy 40 paıyzdan asady. Sebebi, sý sharýashylyǵy ınfraqurylymynyń (magıstraldyq jáne sharýashylyq ishilik kanaldar, sýlandyrý júıeleri, sý qoımalary jáne t.b.) tozǵan. Respýblıkadaǵy sýarmaly jerlerdiń 15 paıyzynda ǵana sý únemdeýshi tehnologııalar ornatylǵan. Onyń ózi kóp qarajatty qajet etedi. Mysaly, 1 gektar jerdi tamshylatyp sýarý úshin 700-800 myń teńge jumsalady. Bul qarapaıym fermer úshin ájepteýir qarajat.
Sýdyń ónimdiligin ońtaılandyrý jáne kórshiles elderden sý jiberýden táýelsizdikti qamtamasyz etý, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń shyǵymdylyǵyn arttyrý maqsatynda memleket sýarý júıeleri men sý qoımalaryn salý men qaıta qurýdy kúsheıtip, oryndalýyn erekshe baqylap, sýdy únemdeıtin tehnologııalardy engizýge arnalǵan qarajat bólip, sharýalardy uzaqmerzimdi jáne arzan sýmen qamtamasyz etý qajet.
Tórtinshiden, saladaǵy tehnıkalardyń 80 paıyzǵa jýyǵy eskirip tur. Kóp sharýa tipti otandyq aýylsharýashylyq tehnıkasyn da ala almaıdy. Al syrttan kelgen tehnıkalarǵa ýtıl alymnyń engizilýi ahýaldy odan ári kúrdelendirip jiberdi. Qazir sharýalar óndiristik qýaty joǵary tehnıkalardy alyp kelgen jaǵdaıda ýtıl alymdy qosqanda 7 mln teńgedeı tóleıdi. Sondaı-aq 12 paıyz kóleminde tólenetin qosymsha qun salyǵy taǵy bar. Munyń bári aýylsharýashylyq tehnıkalaryn qoljetimsiz etip tur. Osy problemalardyń barlyǵyn sheshýge, Úkimetpen tize qosyp jumys istep, jedel túrde tıimdi orta qalyptastyrýǵa daıynbyz.
Erbol ESENEEV,
«Atameken» UKP basqarýshy dırektory
