Aramzanyń aılasy san alýan

«Tabys joǵary bolsa, eshkim trenıngke barmas edi...»

Daýsyz, sıfrly medıa zamanda kontent jasaýǵa árkimniń bar talasy, alaıda bar tapqan-taıanǵanyn osyndaı kýrstar men áleýmettik jelidegi utystarǵa ári qarjylyq pıramıdalarǵa jumsap, sońynda san soǵyp qalatyn otandastarymyz da bar. «Mynanyń aıtqanyn men de aıta alamyn ǵoı». Televızııa salasynda jumys isteıtin áriptesimniń osy bir sózderi áli esimnen ketpeıdi. Bul shamamen úsh jyl buryn elimizdegi jetekshi munaı-gaz kompanııasynyń merekelik jıynyna shaqyrylǵan reseılik «bıznes-motıvatorǵa» qarata aıtylǵan oı. Ras, ádette qandaı-da bir salada jetistikke jetken jandardan kiristi arttyrýǵa baılanysty júıeli ári matematıkalyq turǵyda ólshengen dáıekti keńesterdi kútemiz. Al joǵaryda keltirilgen azamat «naǵyz tabysty tulǵalar erte turyp, ár kúnin josparlaı bilýi tıis», degennen ári aspady.

Jasyratyny joq, keıbir «koýchtar­dyń» adam boıyndaǵy qabiletterdi da­mytýǵa qatysty keńesteri qulaqqa ja­ǵymdy estilgenimen túbin qazsań olar­­dyń dóńgelep turǵan kásibiniń joq ekenin baıqaısyz. О́kinishtisi sol, halyq­­tyń barlyǵy birdeı kimniń aramza, kimniń kásibı maman ekenin ajyrata bermeıdi. Sonda mundaı kúmándi tulǵalardyń qaqpanyna túspeý úshin qaıtpek kerek? Osy týraly jáne trenıng ótkizý úrdisi elimizge qaı jaqtan kelgenin sarapshylardan suraǵan edik.

Ekonomıst Maqsat Halyqtyń aı­týynsha, korporatıvtik etıkany qa­lyp­tastyrýdy kózdeıtin kez kelgen kom­panııa úshin oqytý kýrstary men tre­nıng ótkizý qalypty qubylysqa aınal­ǵan. Tipti keıbir uıymdardyń jeke korporatıvtik ýnıversıtetteri bar.

«Aıtalyq, Air Astana jáne BI Group sekildi iri holdıngterdi alyp qaraıyq. Olar ózderiniń oqytý ortalyqtaryn ashyp, sonda mamandardy daıyndap, biliktilikterin arttyrýǵa kúsh sala­dy. Jalpy, bul qalypty jaǵdaı já­ne qajetti amal. Nege deseńiz, qyzmet­ker­lerdiń biliktiligi men tájirıbesi artqan saıyn jumystyń sapasy jaqsaryp, kompanııanyń tabysy ulǵaıady. Bul bıznestiń altyn árippen jazylǵan qaǵıdasy. Demek, tabysty bolýdy kózdeıtin kez kelgen kommersııalyq uıym myqty mamandardy jumysqa alýǵa tyrysyp, qaramaǵyndaǵy qyzmet­kerlerdiń kásibı daǵdylaryn shyńdaýǵa mán beredi. О́ıtkeni naryqta básekege qabiletti bolý úshin osyndaı qadamdar jasaýǵa daıyn bolýy kerek.

Biraq keıingi kezde aqparattyq bıznes baǵytynda «aqparat syǵandary» degen uǵym qalyptasty. Bul tutastaı álemdik úrdis. Dúnıe júzin ózine aýdar­typ, trenıng ótkizýmen aqsha ta­ýyp júrgen koýchtar bar. Alysqa bar­maı-aq elimizge toqtalaıyq. Taıaýda áleýmettik jelilerde qyzyl jipke baı­lanysty qyzý pikirtalas týǵanyn bilemiz. Tańǵaldyrǵany, mundaı zatty satyp alǵandar joq emes. Osyndaı azamattardyń kásipterin zańmen qansha­lyqty tejeýge bolatynyn bilmeımin, desek te halyqtyń kózi ashylyp ózine qajettisin tańdap alady dep oılaımyn. Buǵan tek ýaqyt kerek. Meıli, mun­daı «bıznes-trenerler» kóbeıe bersin. Saýatty qoǵamda olardy naryq ózi ysyryp tastaıdy. Buǵan baılanys­ty mysal jeterlik. Sondyqtan adamdar ózderine kerektisin aıqyndap alar. Ekinshi jaǵynan, halyqtyń osyndaı azamattarǵa ılanýy elimizdegi áleý­mettik jaǵdaıdyń tómendigin baıqatyp otyr. Iаǵnı azamattar «osy trenıngke qatyssam, tez baıyp ketemin», dep oılaıdy. Sol sebepti tapqan-taıanǵanyn túrli koýchtardyń semınarlaryna jumsaıdy. Eger de halyqtyń tabysy joǵary bolsa, atalǵan trenıngterge barmaı sapaly oqytý kýrstaryn tańdaýǵa múmkindigi bolar edi. Mysaly, arnaıy akademııalyq bilim alyp, magıstratýrany támamdap, sondaı-aq shetelde bilimin jalǵastyrýǵa joly ashylady. Sondyqtan bul jerde tabystyń joǵary bolýy men qarjylyq saýattylyq úlken ról oınaıdy», dedi M.Halyq.

Otandyq bilim sapasy kóńil kónshitpeıdi

Ekonomıka ınstıtýty Zamanaýı zertteýler bóliminiń meńgerýshisi Aı­sulý Tursynbaıqyzynyń pikirine súıensek, saıyp kelgende máseleniń mánisi elimizdegi bilim sapasynyń tómen­digine kelip tireledi. О́ıtkeni otandyq bilim berý oryndaryn támamdap shyǵatyndardyń kásibı daǵdylary kóp jaǵdaıda naryqtyń suranysyna saı emes. Osydan keıin kópshilik trenıngter men túrli koýchtardyń qyzmetine júginýge májbúr.

«Jeke adamnyń, onyń ishinde belgi­li bir maman ıesiniń jáne tutastaı kompanııanyń qosymsha bilim alýǵa degen qushtarlyǵy qashan da ózekti. Bul barlyq teorııamen dáleldengen. Sebebi bilimge salynǵan ınvestısııa túbi ózin aqtaıdy. Másele alǵan bilimniń dáldiginde jáne ony tıimdi qoldana bilýde jatyr. Iаǵnı qandaı da bir trenıng nemese kýrsqa jazylatyn kompanııa nemese jeke adam bolsyn, aldyna naqty suraq qoıa bilýi tıis. «Osy damytý kýrsyna qatyssam, kompanııaǵa nemese qyzmetime paıdamdy tıgize alamyn ba?», degen sekildi.

Aýtsorsıng, frılans, ıaǵnı jaldama­ly qyzmet pen qashyqtan jumys isteý túri damyǵan sıfrly zamanda bıznes-trenıng jáne koýchıng eńbek naryǵynyń túrlengeniniń kórinisi. Jańa mamandyqtar men daǵdylardyń paıda bolýy álemdik eńbek naryǵynda koýchıng pen bıznes-trenıngtiń órkendeýine alyp keldi. Osy rette halyqaralyq ýnıversıtetter de ózderiniń onlaın kýrstaryn ashyp, satyp jatqanyn aıta ketý kerek. Mysaly, barshaǵa málim Coursera platformasynda kóptegen kýrs satylady. Onda qajetti kýrsty támamdap shyqqan adam tıesili sertıfıkatyna ıe bolady. Internet pen áleýmettik jeliniń dáýreni júrip turǵan shaqta bul álemdik úrdiske aınaldy.

Basqa memleketterde osy ispen ýnı­ver­sıtetter men arnaıy mamandan­dyrylǵan uıymdar aınalyssa, elimizde bul qyzmetti jekelegen adamdar usy­nyp júr. Bizde atalǵan sala áli durys jolǵa qoıylmaǵan. Kez kelgen azamat ózin sertıfıkaty bar maman retin­de tanystyrǵanymen onyń shyn máni­sinde kim ekenin halyq teksere al­maıdy. Trenıng ótkizetinderdiń sertı­fıkaty bolýy mindetti», dedi A.Tursynbaıqyzy.

Kásibı daǵdy jetispeıdi

Qazaqstannyń keıbir azamattary sertıfıkattaýdan halyqaralyq uıymdar arqyly ótse, endi biri elimizdegi uıymdardy tańdaýdy qup kóredi. Biraq sonyń ózinde bul tulǵalardyń kásibı biliktiligine baılanysty suraq kóp.

Máselen, KazLogistics salalyq qaýym­dastyǵy bar. Olar elimizde kó­lik-logıstıka salasynda kásibı bi­lik­tilikti joǵarylatýǵa kómektesip ke­ledi. Sarapshylar basqa da qaýym­dastyqtardyń negizinde bul baǵyttaǵy jumysty jolǵa qoıýǵa bolatynyn aıta­dy. Áıtse de halyq mundaı qaýym­dastyqtarǵa júgingennen góri áleýmettik jelidegi usynystarǵa áýes.

«Nelikten adamdar san alýan kýrs­qa, trenıngke jazylýǵa muqtaj? Sebebi olardyń kásibı biliktiligi men ma­mandyǵyna baılanysty qyzmettik daǵdylary tómen. Bilim bar, teorııaǵa qanyqqan, alaıda qajetti daǵdy jetis­peıdi. Joǵaryda aıtqanymdaı bul jalpy álemdik úrdis. Onda nelikten ol Qazaqstanda jabaıy túrde júzege asy­rylyp jatyr? Eýropada, atap aıt­qanda Germanııada tájirıbeden ótkende baıqaǵanym, jergilikti halyq alǵan bilimin maqsatyna qaraı paıdalanady. Bylaısha aıtsaq, bilimi men daǵdylary bir-birimen úılesim taýyp, mamandyq boıynsha eńbek etýge oń yqpalyn tıgizip otyr. Sondyqtan olar jan-jaqtan trenıng, kýrs izdep, áýre-sarsańǵa túspeıdi. Jazylǵan kúnniń ózinde qyzmetine qajetti naqty oqýǵa barady ári ony arnaıy uıymdar usynady.

Álbette, bizdiń jaǵdaıymyzda elimiz­degi, ásirese óńirlerdegi jumys­syzdyq, áleýmettik jaǵdaıdyń tómendigi, otba­sylardaǵy aqshalaı kiristiń azdyǵy syndy problemalar halyqtyń osyndaı qosymsha joldardy izdep, senýine áser etip otyr. О́kinishke qaraı, óńirlerde sapaly bilim joqtyń qasy. Osydan baryp, halyq áleýmettik jelige júginbeı qaıtedi?!

Eń aldymen, Qazaqstandaǵy orta jáne joǵary bilim berýdiń sapasyn jaq­sartý qajet. Sondaı-aq eńbek naryǵyna qajetti daǵdylardy úıretýge durys kóńil bólinýge tıis», dedi Zamanaýı zertteýler bóliminiń meńgerýshisi.

Áleýmettanýshylar aıtqandaı, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Dúnıejúzilik bankpen birlesip alýan túrli onlaın kýrsty ázirlep shyǵarǵan. Dese de onyń sapasy men áleýmettik jelilerde nası­hat­talý deńgeıi óte tómen. Tipti mun­daı memlekettik tegin oqytý baǵdar­lamalarynan halyq beıhabar.

Qyzyl jiptiń álegi

Endi qoǵamda rezonans týdyrǵan keısti qarastyryp kórsek. Shamamen bir aı buryn otandyq ınternet keńistiginde qyzyl bileziktiń, naqty aıtqanda qy­zyl tústes toqyma jipten jasalǵan buıy­m­nyń máselesi biraz pikirtalas tý­dyrǵan edi. Árıne, áleýmettik jeliniń ınflıýenserleri (áleýmettik jelide, qoǵamda ózindik pikiri qalyptasqan yqpaldy adam) oqyrman sanyn kóbeıtý úshin ıá bolmasa kez kelgen taýardy jarnamalaý maqsatynda alýan túrli amaldarǵa baryp jatatyny belgili. Alaıda onyń da shegi bar ekenin keıde esterinen shyǵaryp alatyn syndy. Olaı deıtin sebebimiz, marketıngtiń belgili talaptaryn saqtaýdy bylaı tursyn, jarnamalaıtyn ónimniń tylsym kúshke toly ekenin, tipti balaly bola almaı júrgender ańsaǵan armandaryna jetetinine sendirip baǵady. Onymen qoımaı, saýdalanatyn taýarǵa áýlıe-ánbıelerdiń rýhy daryǵan dep, mindetti túrde tabysty bolatynyna kepildik beretinderi de bar. Teologııa turǵysynan bul qanshalyqty durys? Osy suraqty dintanýshylarǵa qoıǵan bolatynbyz.

«Tumardy alyp qaraıyq, ony ne úshin taǵady? Onyń ishine Allanyń sózi, ıaǵnı Quran aıattary salynady. Demek bul bir Jaratýshyǵa ıman keltirip, onyń qasıetti sózderine qurmet kórsetýdiń belgisi. Dál osyndaı nıettegi adamdar úshin bul saýapty. Súıekten, jipten nemese basqa da materıaldan jasalǵan zattardy taǵyp, olardyń boıynda Qudaıdyń kúshimen para-par qudiret bar ekenine ılaný bul Islam dinimen quptalmaıtyn áreket sanalady. Odan saqtanǵan abzal. Al endi kimde-kim osyndaı buıymdardy taratyp, ózgelerdi onyń qudiretine sendiretindeı kózqaras qalyptastyrsa, bul adamdardy adastyrǵanmen teń. Mun­­daı isterden barynsha aýlaq bolǵan jón», dedi Qazaqstan musylmandar di­nı basqarmasy Dinı ońaltý bóliminiń meńgerýshisi Hasan Amanqul.

Blogerdiń qyzmeti kásipkerlikke jata ma?

Zańger Bek Maratuly aıtqandaı, meıli bloger nemese qarapaıym ınternet qoldanýshysy bolsyn ǵalamtorǵa, áleýmettik jelilerdiń platformasyna kez kelgen taýardy satýǵa qoımas buryn onyń sertıfıkattaýdan ótkenine jáne belgili bir standarttarǵa saı bolýyna kóz jetkizýge tıis. Sonymen qatar osy qyzmetten túsetin tabys rastalyp, tıisti salyqtar tólenýi qajet. Sol sebepti jeke kásipkerlik nemese jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi sekildi uıymdyq-quqyqtyq jaǵy eskerilse ıgi deıdi zań salasynyń ókili. О́ıtkeni bul kásip­kerlik qyzmetke jatady.

«Eger de bloger óz ónimin áleýmettik jelilerde satyp, ótkizýmen aınalyssa, ol onyń sapalylyǵyna senimdi bo­lýy kerek. Sebebi tutynýshylar óz quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýáki­letti organdarǵa júginýge quqyly. Tuty­nýshynyń quqyǵy paıdalanylatyn taýarmen buzylmaýǵa tıis. Shartty túrde bloger qandaı da bir ónimdi oılap tapsa, atalǵan ónimniń patenti nemese odan ári satý úshin tıisti sertıfıkaty bolýy qajet. Mysaly, tutynýshylar tarapynan shaǵym túsken jaǵdaıda taýar óndirýshi sotta nemese sotqa deıingi tártipte satylatyn taýarlardyń sapasy men kúndelikti ómirde jaramdylyǵyn dáleldeýi kerek», dedi zańger.

Áleýmettik jelini paıdalaný mádenıeti tómen

Sıfrly medıanyń mamany, jýrnalıst Almas Toqabaevtyń aıtýynsha, áleýmettik jeli arqyly taýar satý, onlaın kýrs júrgizip tabys tabý burynnan bar úrdis. Biraq keıingi ýaqytta onyń tanymaldylyǵyn pandemııa arttyrdy. Offlaın kezdesýler, oqytý prosesi men saýda-sattyqtyń dástúrli túri shektelip, qoǵamdyq ómir tutastaı onlaın formatqa aýysty.

«Onlaın ómir qalypty dúnıege aı­nalǵan soń álbette onyń ishinde alaıaq­tardyń da paıda bolatyny belgili. Álem­jelide zańsyz aqsha tabýdyń be­leń alýyna halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıynyń tómendigi alyp keldi dep oılaımyn. Endi oılap qarańyz, qarapaıym ortasha jalaqy alatyn adamnyń baspana alýǵa degen senimi joq. Ártúrli esepteýlerge sáıkes kúndelikti turmysta jumsalatyn qarajattan qal­ǵan aqshany jınaǵannyń ózinde úı alýǵa shamamen 150-200 jyl qajet bolady. Ipotekaǵa alsa, ony 25 jyl óteýi tıis. Jalaqymen kún kórý qıyn­daı túsken soń eriksiz jyl­dam ba­ıyp ketýdiń túrli jolda­ryn izdeı bas­taıdy. Nátıjesinde, keı­biri alaıaqtarǵa urynyp, opyq jeıdi. Dese de atalǵan máselede kinálilerdi izdeıtin bolsaq, birinshiden bul jerde jaýapkershilik sondaı qarjylyq pıramıdalarǵa, alaıaqtarǵa sengen adam­dardyń moınynda. Sebebi ár azamat óz qarajatyn qaıda salatynyn, kim­derge tapsyrǵaly turǵanyn birinshi ke­zek­te ózi tekserýi qajet. О́ıtkeni qur jar­­­namalaý arqyly onyń aqshasyn esh­kim de májbúrlep ıemdene almaıdy. Kórgen jarnamaǵa ılanyp, qarajatty óz qoly­men aparyp berdi me, demek jaýap­ker­shilikti de ózi arqalaıdy. Iаǵnı osy ba­ǵyt­ta saýattylyqty arttyrý qajet degen sóz.

Tanymal blogerlerdiń, ánshilerdiń jáne ártisterdiń utys oıyndaryn ótkizip, jarnama jasaýdan qoryqpaıtyny, bizde bul máseleni retteıtin zań joq. Olar belgili bir taýarǵa nemese qyzmetke baı­lanysty jarnama jasap, aqsha alǵanymen is-áreketteri zań aıasynda du­rys. Nege deseńiz, barlyq kodeks túri­men olardyń ony ótkizýge tolyq quqy­ǵy bar. Jarnama úshin ǵana aqy tóle­netinin eskersek, tapsyrys berýshi kompanııalardyń jaýapkershiligin olar óz moınyna almaıdy. Sondyqtan zań aıasynda jarnama jasamańdar dep aıtý múmkin emes. Al endi moraldyq jaǵy bólek másele. Muny ár bloger, ánshi jeke aryna qaraı sheshedi. «Aqparattyq syǵandardyń» arbaýyna túspeý úshin adam óziniń saýattylyǵyn únemi arttyryp otyrýy kerek. Olardyń belgilerin bilýge tıis. Saqtanýdyń joldaryn biz únemi aıtyp kelemiz, bizge deıin de aıtyldy. О́kinishke qaraı, halyq aqparatty oqyp teksermeıdi. Kópshiligi kórýge qumar. Kórgen nársesine qyzy­ǵyp, senedi. Al oqıtyndardyń sany kóretinderden artqan kezde bizde saýat paıda bolyp, aldanatyndardyń qatary azaıar edi», dedi A.Toqabaev.

Esterińizde bolsa, bir-eki aı buryn almatylyq blogerler qarjylyq pıra­mıdaǵa qatysy bar degen kúdikpen qamaýǵa alynǵan bolatyn. Osy oraıda Ishki ister mınıstrligine áleýmettik jelide qarjylyq pıramıdalardy jarnamalaıtyndardy qandaı jaza kútip turǵanyn anyqtaý úshin saýalhat jibergen edik. Mınıstrliktiń resmı jaýabynda elimizdegi qoldanystaǵy zań aıasynda qarjylyq (ınvestısııalyq) pıramıdalardyń qyzmetin jarna­malaǵany úshin qylmystyq jaýapker­shilik kózdelmegeni aıtyldy.

«Atalǵan is-áreketti jasaǵan adam Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly ko­deksiniń 150-babyna sáıkes ákimshi­lik jaýapkershilikke (qarjylyq (ınves­tısııalyq) pıramıdanyń qyzmetin jarnamalaý) tartylady», delingen.

Vedomstvonyń bergen málimetine sen­sek, keıingi 5 jylda respýblıka aý­m­a­­­ǵynda azamattardy áleýmettik je­li­­ler arqyly kompanııalarǵa (utys oıyn­­­daryna) aqsha salýǵa shaqyrý fak­ti­lerine baılanysty qylmystyq ister tirkelmegen.