Buryn eki qazaqtyń biri aqyn bolǵan ǵoı. Árkim-aq kóńildegi kókeıkesti oıyn uıqaspen órip, yrǵaqpen ekshep, óleńmen berýge umtylǵan. Biraq solardyń bári de qaǵaz betine túspeı, aıtylǵany aıtylǵan jerinde, shyǵarylǵany shyǵarǵan jerinde qalyp, keıingi urpaqqa jetpegen. Jetse, jibektiń túıinindeı óńbeıtin de tozbaıtyn, júrektiń lúpilindeı jan-júıeńdi qozǵaıtyn ilýde bireýi ǵana jetti. Sonaý bir surapyl soǵys jyldary maıdan dalasynan aýyldarǵa aǵylyp kelip jatatyn úshburyshty hattardyń da bári bolmaǵanmen, teń jarymy óleńmen jazylǵanyn eshkim joqqa shyǵara qoımas. Alaıda, solardyń qaısyn qunttap, qaısyn jınap, qaısyn saqtady deısiń, bul beıqam qazaq: oqylǵany oqylǵan jerinde, jyrtylǵany jyrtylǵan jerinde shashylyp, myńnan biri de qalmaǵan shyǵar.
Aıtystyń aqtańgeri Orynbaıdyń jyrlarymen terbelip, syrly sazdy Aqan seriniń ánderimen áldılengen, dabyl úndi Úkili Ybyraıdyń tizesinde ósken keshegi Keńes Odaǵynyń Batyry, qaısar qazaq Jálel Qızatovtyń da oq pen ottyń ortasynda júrip jekjat-jurattaryna, qurby-qurdastaryna jazǵan hattarynyń birazy óleń bolatyn. Olar onyń asyp-tasqan aqyndyq ónerinen emes, jan syryn jyrmen órnekteýge áýes qazaqy áleminen týǵan-dy. Áıtkenmen, dostar arasynda, dastarqan basynda sýyryp salatyn birqaqpaı ázil-qaljyńdary ǵumyr boıy qalǵan joq. Sonda da olardyń birin óleń-aý, óner-aý dep qunttap, jınaǵan jan emes. Al onyń qandy kóılek qaharman dosy Aqan týraly derekti dastanynyń orny múldem bólek.
Alapat soǵystyń alǵashqy kúnderinen-aq aldyńǵy shepte bolyp, qandy qyrǵyn shaıqastarǵa qatysyp, Stalıngrad, Odessa, Kerch sekildi qaharman qalalardy qorǵasyp, Orel-Kýrsk ıinindegi sheshýshi urystarda eren erlik kórsetken Jálel Qızatov Ýkraına, Belorýssııa, Polsha jerlerinde bolǵan shaıqastarǵa qatysa júrip, jalǵyz-aq qazaq jigitin kezdestirgen eken. Ol fashıster basyp qalǵan qart Dneprden ótip, Taras elin azat etý jolyndaǵy qandy qasap joryqtarda ushyrasqan jan dosy, atbasarlyq Aqan Qurmanov edi.
Basqa quramadan bulardyń atqyshtar polkine eki-úsh qazaq jigitin ertip kelgen Aqan Jálelge jaqsy boldy. Úsh jyl boıy soǵys soqpaqtarynda salpaqtap, bir qandasyn kórmeı, ana tilin tosyrqaı bastaǵanda qazaqsha jan-júreginiń qaltarys-qýysyn aqtaryp, máre-sáre bolyp qaldy. Onyń ústine Arqanyń sal-serileriniń asqaq ánderin náshine keltirip shyrqaıtyn ánshi jigitten kópten estimegen atameken áýenderine qulaq quryshyn qandyryp, kóńil shólin basty. Aqan seri minezdi ánshi ǵana emes, jaýjúrek batyr da eken. «Temirdeı toǵyz» atanǵan onyń basqarýyndaǵy vzvod talaı shepti buzyp, jaýdyń basyna qara bult tóndirip, óz jaýyngerlerimen udaıy jol ashyp otyrdy.
Bir joly Jálel janynda eki barlaýshysy bar Chernıgov oblysynyń Mysı selosyna arnaýly tapsyrmamen keledi. Bir ýkraın shalynyń qaıyǵyn alyp, qyrkúıektiń qarańǵy túnin jamylyp Dneprdiń ekinshi jaǵyna shyǵady. Tyń tyńdasa, qulaqqa tanys orys úni keledi. Dybys shyqqan jaqqa entelep eńbekteı kep transheıaǵa túse qalsa, Aqan bastaǵan temirdeı toǵyzǵa tap keledi. Olar álginde ǵana fashısterdi bas saýǵalap jatqan jerinen qýyp shyǵyp, ólgenin óltirip, qashqanyn jaralap, júz elý metrdeı transheıany okobymen birge basyp alypty.
– Armysyń, «general»! – deıdi qýanyp ketken Jálel.
– Meniń mindetim búgin generaldan da aýyr boldy-aý deımin, baýyrym. Jańa ǵana biraz jaýdyń janyn jahannamǵa jiberip, arqany bir bosattyq. Bizdiń jaqtyń úskirik boranynan beter mynaý tópelegen qara jaýynda dushpan qaýip kútpese kerek, ańdaýsyzda óltire soqtyq ózderin. Alaıda, qansha qara kúshke sengenmen qarýsyz bolmaıdy. Qarý degennen bir pýlemet, bir tank, jeti avtomat qana bar. Oq taýsylýǵa jaqyn, dedi, Jálel komandovanıemen habarlasyp.
Jálel okopqa jaıǵasa salyp, dereý rasııamen batareıa, dıvızıon komandırlerine baılanysqa shyǵyp, jaǵdaıdy túgel baıandap, tańǵa taıaý dushpannyń shabýylǵa shyǵatynyn, olardyń betin birden qaıtaryp, toıtaryp tastaý úshin dıvızıon zeńbirekteriniń qoldaýy qajettigin málimdedi. Aıtqandaı-aq, tań aǵara birneshe tankimen, sońynda erbeńdegen júzge tarta jaıaý áskeri bar fashıster shabýylǵa shyqty. Bular «О́li bas» atalatyn jankeshti «SS» jendetteri eken. Katıýshalar oınap, zeńbirekter zirkildeı jónelgende, bári tym-tyraqaı boldy. Osylaı apattyń aldyn almaǵanda, jaǵdaıdyń ne bolary belgisiz edi. Jaý shegindi. Shegine berip, shabýylǵa qaıta kiristi. Bul joly olar aıqasty bulardyń baǵytyn atqylaýdan bastady. «Temirdeı toǵyzdyń» ekeýi oqqa ushty. Aqan da sol qolynan jaraqat aldy. Aıqas endi qoıan-qoltyqqa ulasyp, ol jalǵyz qolmen alysyp júrip, eki dushpandy jer jastandyrdy. Shybyn janyn shúberekke túıip, qasyqtaı qany qalǵansha aıqasqan bizdiń batyrlar bul shabýyldy da toıtardy.
Taǵy da qaı tustan tap berer dushpan baryn barlaý úshin Jálel jaqynyraq jerde turǵan maıaǵa qaraı tartty. Shóp ájeptáýir bıik úıilgen eken, tóbesine shyǵý ońaı emes. Sátin salǵanda kózine anadaı jerde jatqan terek tústi. Sony ákelip maıaǵa súıep, basynan ózine oryn ázirlep, dúrbimen jan-jaǵyna kóz tastady. Bir tustan jaýdyń pýlemet uıasy kórindi, oıpańdaý bir jerde zeńbirekter batareıasy kózge shalynady. Gomel jaqtan toptalǵan máshıneler men zeńbirekter, topyrlaǵan jaıaý áskerler qaptap keledi. Tabanda bárin kartaǵa túsirip, koordınatyn anyqtap, dıvızıon komandırine habarlap, óz ornyna oraldy. Oralǵany ne kerek, óz kózine ózi senbeı dal boldy. Qarsy aldynda qanǵa batyp Aqan dosy jatyr. Tula boıynda bir saý jeri joq. Tap janynan túsken jaý snarıady sabazǵa ajal bolyp tıgen eken. Ol qanjosa dosyn qushaqtaı alyp, eńirep turyp jylady. Oq pen ottyń ortasynda tas bolyp qatqan kókiregi eljirep, kózinen jas burshaqtap aqty. Amal neshik, bul soǵys nebir óndirlerdi qyrshynynan qıyp, nebir bozdaqtardy jalmamady deısiń. Kún de uıasyna batyp bara jatty, bul da Aqannyń aspanǵa qarap qalǵan ashý-yzaǵa toly kózin óz qolymen japty.
Izinshe ýralaǵan jeńis dabyly qaǵyldy. Bul bergen koordınattar boıynsha jaýdyń jasyrynǵan pýlemet uıalary men batareıalary tas-talqan etilip, bizdiń jaýyngerler alǵa umtyldy. Alaıda, olardyń bul uly súreńiniń arasynda qyr ulany, qaısar mergen Aqan Qurmanov joq edi.
1944 jylǵy 15 qańtarda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń jarlyǵymen Dneprden ótkende kórsetken eren erligi úshin Aqan Qurmanovqa qaza tapqannan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Dneprden keskilesken uryspen ótip, ata jaýdyń saǵyn syndyryp uly Jeńiske jol ashqan kópultty keńes jaýyngerleriniń qısapsyz qaharmandyǵy bıik baǵalanyp, eń joǵary ataq berilgen sol jolǵy jarlyqta Aqannyń qandy kóılek joldasy ári qandasy, batyr barlaýshy Jálel Qızatovtyń da aty bar edi.
Jeńis týy jelbirep, elge oralysymen-aq ol jan dosy Aqannyń týǵan jeri erke Esildiń boıyndaǵy Qosbarmaq aýylyna baryp, aǵaıyn-týǵandaryna, jekjat-juraǵattaryna kóńil aıtyp, aýyldastarymen kezdesip, batyr jerlesteriniń eren erligin jyrdaı ǵyp baıandap berdi. Sonda bir aqsaqal turyp:
– Balam, Aqan jaıynda qara sózben jyrdaı ǵyp aıtyp berdiń. Al atań qazaq ondaı batyrlarynyń erligin óleńmen órnektep, qıssa ǵyp aıtýshy edi ǵoı. О́ziń de sóz qonyp, jyr uıalap, án samǵaǵan óńirdiń jigiti ekensiń. Onyń ústine, balamyzdyń kózin kórip, qoldan jerlegen jaqyn dosy kórinesiń. Sondyqtan kelesi joly onyń erligin jyrǵa aınaldyryp, dastanmen oralýyńdy ótiner edik, – dep úlken amanat artqany bar.
Qansha jerden aqynjandy halyqtyń perzenti bolǵanymen, óleńdi ómiriniń máni dep biletin kásibı aqyn emes. Buǵan qadirmen qarııanyń bul tilegi aýyr soqty. Dańqty dosynyń óshpes erligin estelik etip, qara sózben baıandaýǵa bolar edi. Jetinshi synypta oqyp júrgende bir áńgime jazyp, Jazýshylar odaǵyna jibergende, sol kezdegi kórnekti jazýshy ári aqyn Qapan Satybaldınnen sát-sapar tilegen hat alǵany bar-dy. Biraq qalamyn ári qaraı ushtamaı, aýylsharýashylyq tehnıkýmyna túsip, ádebıet aýylynan irgesin aýlaq salǵan. Al álgi aqsaqal bolsa, dańqty dosynyń jaý jaýsatqan batyrlyǵyn baıaǵy Bógenbaı men Qabanbaıǵa uqsatyp jyrmen baıandap, dastan et dep amanat júktedi.
Amanat júgi qashanda aýyr. Áıtkenmen, ony oryndaý paryz. Qazaqta áý demeıtin azamat joq dep biletin kópti kórgen kónekóz qarııa amanat júktegende oıy ustamdy, tili oramdy jas batyrdyń taqa qara jaıaý emes ekenin sezgen sııaqty. Demek, «shyn jylasa, soqyr kózden jas shyǵady» degendeı, qalam terbep tolǵaný kerek. Sol nıetpen ol Otan úshin opat bolǵan batyr dosy týraly tolǵaýynyń alǵashqy shýmaqtaryn qaǵazǵa túsirdi. Et qyzýymen táýekel teńizine qaıyq salǵanmen, jyr jazý ınemen qudyq qazǵandaı qıyn óner ekenine, ol súmesine ana sútimen sińgen aqyndyqty talap etetinine kózi jetti. Ony jáne jyrdan jasyrmaı:
Bilemin, boryshym bar aqtalmaǵan,
Dosymdy qala almadym saqtap jaýdan.
Taǵy da aqyn bolmaı armandamyn,
Erligin jyrmen órip aıta almaǵan, – dep te tebirendi. Ne kerek, osylaı júrekjardy oılaryn ońashada qoıyn dápterine túsirip, batyr dos týraly dastannyń alǵashqy taraýyn támamdap, ózi kózimen kórip, qandy qasap maıdanyna qolma-qol aralasyp, alapat aýyrtpalyǵyn moınymen kótergen Dnepr shaıqasyn jazýǵa kirisken edi.
Alaıda, kóńildegi kórikti oıdy ómirdegi kúndelik kúıbeńi bılep ketti. «Altyn Juldyzdy» jaýynger áskerı akademııanyń kelesi kezegine qaldyrylyp, partııa jumysyna jiberildi. Sóıtip, Jálel Qızatov ózi týǵan Qyzyljar mańyndaǵy bir aýpartkomnyń qatardaǵy hatshysy bolyp shyǵa keldi. Áskerı ómirmen qosh aıtysyp, soǵystan kúıregen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirýdiń qat-qabat qarbalasy bel sheshtirmeıtin sharýasyna basymen súńgidi de ketti. Qandaı jumysty bolsyn janyn salyp, jalyndaı júrip atqaratyn ony uzamaı aýatkom tóraǵalyǵyna joǵarylatyp, úsh-tórt jyldan soń aýpartkomnyń birinshi hatshysy etti. Kúrmeýi qıyn kúrdeli máselelerdi joǵary jaqqa jaltaqtamaı qolma-qol sheshetin batyr basshysyn jerlesteri eki márte KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty etip te saılady. Biraq onyń jaltaqtyǵy joq batyldyǵy, jalpy jurtqa, jerlesterine degen janashyrlyǵy keıin ózine pále bolyp jabysty. Jerdi jón-josyqsyz jyrta berý qazaq halqyn ata kásibinen aıyryp, qyspaqqa ushyratady, tyń ıgerýshilerdi tus-tustan topyrlata berý jergilikti jurttyń qalypty ómir yrǵaǵyn buzady dep ashyq aıtty ol. Sol úshin baryp turǵan ultshyl, partııanyń tyń kóterý saıasatyna qarsy degen jeleýmen partııalyq qyzmetten shettetilip, shamaly ǵana sharýashylyq jumysqa jiberildi. Túp izine túsip qýdalaý údeı túsken soń, týǵan óńirden irge kóterip, Qyzylordaǵa kóship, esin Syr boıynda bir-aq jıdy. Sondaı alas-kúles, qýǵyn-súrginniń tusynda baıaǵy batyr dosy jaıyndaǵy jazbasy jaıyna qaldy, dastan tursyn bas qaıǵy bolyp ketti.
Aýdarys-tóńkerissiz otyra almaıtyn Hrýshev taqtan taıdyrylǵan soń tirlik qalypty arnasyna qaıta túsip, beıkúná qýdalanǵandarǵa kóńil bólinip, qamqorlyq qanaty astyna alynǵanda jazyqsyz japa shekken Jálel Qızatovqa da senim kórsetilip, oblystyq bildeı bir basqarmanyń tizgini tapsyryldy. Qyran minezdi batyr dúr silkinip, kúrishti óńirdegi daıyndaý salasyn shyrq úıirdi. Basqarma jumysyn bir jolǵa salyp, kóptiń qurmetine qaıta bólenip, kóńili jaılanǵan sol bir jazda jan-jary Shámshibanýdy alyp, «Oqjetpes» shıpajaıynda demalǵaly mashınamen Kókshege tartty.
Kýrortqa kelgen alǵashqy kúnderdiń birinde Kúmiskóldi jaǵalaı serýendep, Kóksheniń Kenesary bastaǵan batyr-baǵlandaryn, Sákendeı sal-serilerin eske túsirip kele jatqanda, bir shoq taldyń tasasynan jap-jas Aqan shyǵa kelgendeı boldy. Kádimgi Dneprden óterde jaýjúrek jasaǵymen qarsydaǵy qas dushpannyń shebin buzyp, armııaǵa jol ashyp, opat bolǵan batyr dosy. «Aqan, apyraı, Aqan, jaraqattanyp aman qalǵansyń ba, dosym?» dep umtyla bergende, álgi eles izim-qaıym joq boldy. Tústen keıin tynyǵyp alaıyn dep qısaıǵan edi, myzǵyp ketse kerek, álgi eles kóz aldyna qaıta oraldy. «Baýyrym, Aqan, barmysyń, tirimisiń óziń, nege til qatpaısyń?» dep qushaǵyn jaıa umtylǵanda, esik syqyr etip oıanyp ketti. Nemeresin jetektep kire bergen Shámshibanýǵa:
– Shaqyr anaý shoferdi. Aqannyń arýaǵy maza berer emes. Aýylynyń dál túbine kelip, aǵaıyn-týǵandarymen sálemdespeı jatqanymyz jón bolmas, – dedi.
– Kún ekindige aýyp qaldy. Erteń erte shyǵaıyq. Aı-túı joq, aýylyna jetip barǵanymyzdy jurt qalaı túsinedi? Áýeli aýdan ortalyǵy – Atbasarǵa baraıyq. Mán-jaıdy bilip alyp barǵan durys bolar aýylyna, – dep aqyl qosty.
Erteńine olardy Atbasarda aýdannyń birinshi basshysy, aqynjandy, jan-jaqty bilimdi, arǵy-bergi tarıhty jete biletin, ańshylyq jaıynda áńgimeleri jıi jarııalanatyn bilikti maman Qasym Táýkenovtiń ózi qarsy alyp, batyrdyń kindik qany tamǵan týǵan aýyly – Qosbarmaqqa bastap bardy. Aldymen Aqannyń týǵan aǵasy Sámettiń úıine atbasyn tirep, qadirli qonaqtar sálem berip, elim dep eńiregen erdi eske túsirip, ózi ólgenmen isi ólmegen, izi óshpegen batyr el júreginde máńgi jasaıtynyn medet qyp, jınalǵan aǵaıyn-týǵandaryn jubatty. Keshkisin klýbta kezdesý ótip, jınalǵan kári-jas kezek-kezek sóılep, dańǵaıyr jerlesiniń balalyq, jastyq shaqtarynan syr shertip, zymyran zamanyna qaraı erte eseıgen azamattyń qabilet-qarymynyń san qyryn asha tústi. Baqsa, ony óz aýyly ǵana emes, dúıim aýdan maqtan tutyp, abzal esimin ardaqtap tóbege kóteredi eken.
Tolarsaqtan qan keshe júrip, talaı jaýdy birge jaıpasqan Jálel de úsh ret aýyr jaralansa da saptan shyqpaı, Otan aldyndaǵy perzenttik paryzyn aqtyq qany qalǵansha aqtap, qarýlastaryna jeńis jolyn ashyp bergen jan dosy týraly sheshile, kósile sóıledi. Qol pýlemetimen-aq ajal shashqan talaı tajal tankterdi oqqa orap, avtomatpen-aq júzdegen dushpannyń janyn jahannamǵa jibergenin kózimen kórgenin aıtty. О́zi opat bolǵanmen, rýhy aspan sharlap ketken dosyn umytpaı udaıy este ustap, qaster tutyp, alystan arnaıy izdep kelgen batyrǵa jınalǵan jurt myń da bir alǵysyn jaýdyrdy.
«Qosbarmaq – jan dosymnyń týǵan jeri,
Kindik kesip, kirin de jýǵan jeri.
Qyrynda taı úıretip, qoıan qaǵyp,
Kól aınalyp kóbelek qýǵan jeri, – degen jyr joldary júregine sonda uıalap, jaýynger joldasynyń eldesteri men jerlesterine dán rıza bolyp, sol sapardan oıy sharyqtap, qııaly qanattanyp, mártebelenip qaıtty. Shıpajaıǵa oralysymen Aqan jaıynda ár jyldary jazǵandaryn bir arnaǵa túsirip, birazyn óńdep, árlep, jańa taraýlar qosyp qaıta jazyp, onshaqty kúnniń ishinde on jyl oılanyp, erteli-kesh tolǵatqan «Aqan batyr» dastanyn dúnıege ákeldi.
Ádebı talap turǵysynan muny tolyqqandy kórkem týyndy deýge kelmes. Beıneleýinen baıandaýy basym, árleýinen áńgimesi basym bul dastandy óleńmen jazylǵan ocherk dese de bolar. О́leńdi kásip qyp udaıy jazyp júrmegen kánigi aqyn bolmaǵandyqtan, onyń osal shýmaqtary men olaq uıqastary da kezdesip qalady. Degenmen, avtor appaq qardaı kirshiksiz kóńilin jaıyp salyp, dosyna degen adal sezimin, alǵaýsyz syryn shama-sharqynsha tolyq jetkizýge tyrysady.
Asyly, Jálel Qızatov – dosqa adal, dostyqqa berik bolǵan kisi. Keıin ol Ýkraınaǵa ádeıi izdep baryp, Dneprdiń sol jaǵalaýyndaǵy Mysı selosynda qarýlas dosy Aqanǵa ornatylǵan eskertkishke taǵzym etip, duǵa baǵyshtady. Qulpytasqa: «Bul jerde qazaq halqynyń qaharman uly, Keńes Odaǵynyń Batyry Aqan Qurmanov jerlengen» dep jazylypty. Dastandy túıinder tustaǵy:
Boldy aqyn Kókshetaýdyń qyranyndaı,
Jyrymnyń sarqylmaıtyn bulaǵyndaı.
Beınesi, jigeri astam ózgelerden
Aldymda eles bolyp turar udaı», – degen shýmaq dál sol zııarat etken tusta týǵan sııaqty. Al erliktiń elesi eshqashan óshpeıdi. Batyrdyń batyr týraly dastandarynyń túıini osy bolsa kerek.
Sarbas AQTAEV,
jazýshy.
