Zań aldynda – qylmys, ar aldynda – kúná

Burynǵy babalarymyz ortaq maqsatqa nıet pen kóńil biriktire umtylǵan aýyzbirlikti «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarý» dese, bir iske jumyla kirisýdi «bárimizdiń ılegenimiz bir teriniń pushpaǵy» degen eken. El tynyshtyǵyn saqtaý, ekonomıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytynda atqarylý ústindegi jumystar – táýelsiz Qazaqstandy órkendetý jolyndaǵy qadamdar. Osy oraıda, bıyl qurylǵanyna 20 jyl tolatyn Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi de elimizdiń órkendeýine baǵdarsham bolǵan «Qazaqstan-2030» jáne «Qazaqstan-2050» baǵdarlamalaryn oryndaýda, elimizdi damyǵan 30 eldiń qataryna qosý jolynda óz úlesin qosyp keledi. Aýyzeki tilde qarjy polısııasy dep atalatyn salanyń teńiz arqyly jáne qurlyqta bir ózi bes memleketpen shektesetin, saýda-sattyq qyzyp, alys-beris, kelim-ketimi kóp óndiristik aımaqtaǵy jumys yrǵaǵy týraly Mańǵystaý oblystyq ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamenti basshysynyń birinshi orynbasary, qarjy polısııasynyń polkovnıgi Mansurhan Mahambetovpen áńgimelesken. – Mansurhan Mahambetuly, qyzmettiń ońaıy joq, áıtse de, árbir isti zańdylyq negi­zinde júrgizip, el ekonomıkasyna keri áser etetin ártúrli qyl­mystarmen, quqyq buzý­shylyqtarmen kúresetin qar­jy polısııasy qyzmetiniń aýyr­lyǵy aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine toǵyz joldyń toraby sanalatyn Mańǵystaý óńi­rinde qyzmet etýdiń ózindik qıyn­dyqtary da bar shyǵar... – Egemen elimizdiń ekono­mıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, kóleńkeli ekonomıkaǵa tosqaýyl qoıý, oryn alýy múmkin sybaılastyqty, jemqorlyq áre­ketterdi quryqtaý, aldyn alý maqsatynda osydan 20 jyl bu­ryn salyq polısııasy, artynan qarjy polısııasy dep ataýy ózgertilip, keıinirek Ekono­mıkalyq qylmysqa jáne sybaı­las jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi qurylǵan bolatyn. Osy agenttiktiń Mańǵystaý obly­syn­daǵy departamenti de táýelsiz elimizdiń baıandy bolashaǵy jolynda jaýapkershilikpen jemisti jumys júrgizip keledi. Osy jyl­dar ishinde qarjy polısııa­sy qyzmetkerleri kúshimen Mań­ǵystaý oblysynda memleket qazynasyna zor kólemde shyǵyn keltirgen birneshe qylmystyq ister anyqtalyp, áshkerelendi. Tegeýrindi tergeýler, tynymsyz izdeýler nátıjesinde respýb­lıkalyq jáne jergilikti bıýdjetke mıllıardtaǵan teńgeler qaıtaryldy. Mańǵystaý oblysynyń Kaspıı teńizi jaǵasynda ornalasýy, onda elimizdiń jalǵyz halyqaralyq teńiz-saýda portynyń bolýy da ózindik erekshelik bolyp tabylady jáne bul bizdiń jumysymyzdan qalt etpes qyraǵylyqty talap etedi. О́ńirde aýdanaralyq eki bas­qarma bar, biri Jańaózen qalasynda, ekinshisi, Beıneý ken­tinde ornalasqan. О́tken jyly bizdiń departament 8,5 mlrd. teńge shyǵyn ákel­gen 249 qylmystyq isti anyqtady, onyń ishinde 92 is sybaılas jemqorlyqqa qatysty boldy. Sotqa deıingi tártippen 8 mlrd. teńgeden astam qarjy memleket paıdasyna óndirildi. Osy isterdi jiktep qarasaq, ótken jyly quryqtalǵan qylmystardyń basym bóligi Keden departamenti salasyna tıesili, ásirese, laýa­zymdyq qyzmetin asyra paıdalaný faktileri kezdesti. Sondaı-aq, Beıneý aýdany aýmaǵyndaǵy Tájen keden beketinde, «Aqtaý» halyqaralyq teńiz-saýda portynda kontrabandalyq áreketter áshkerelendi. Oblystyń qurylys salasynda da birqatar keleńsiz áreketter oryn aldy. Nátıjesinde, basqarma basshysynyń orynbasary qylmystyq jaýapkershilike tartylsa, tenderge qatysqan mer­diger kompanııa basshysyna qatysty qylmystyq is qozǵalyp, ol QR QK 312-babymen sottaldy. Bıylǵy jyl bastalǵaly beri de aýqymdy qylmystardy quryqtap úlgerdik. Olardyń ara­synda memleketimiz senim art­qan jaýapty qyzmetterdi atqa­ryp júrgen azamattardyń bolýy ókinishti. 4 mln. teńge kóle­minde para alý kezinde salyq departamenti basshysy ustalsa, jalǵan qujattar jasaý arqyly 600 mln. teńgeni jymqyrǵan óńirdegi irgeli oqý ornynyń memlekettik qyzmetkerine qatysty qylmystyq is qozǵaldy. Qazaqstan – bizdiń Otanymyz, ortaq úıimiz. Onyń qundylyqtaryn tonaý, memlekettiń qaltasyna qol salý, esebin taýyp qymqyrý – zań aldynda – qylmys, ar al­dyn­da – kúná. Biraq, paıda kók­se­gender dúnıe-múlik, aqsha-qara­jat, materıaldyq paıda jo­lynda osyny ekinshi orynǵa ysyryp tastaıdy, olar zańsyz tabyl­ǵan baılyqtyń aqyry esebi bola­tyndyǵyn túsingisi kelmeıdi. – О́tken jyly demekshi, aq­qý­dyń atyn jamylyp qar­ǵanyń qylyǵyn jasaǵan deý­ge turarlyq iri qylmystyq áre­ketterdi áshkerelegenderińiz este... – Iá, 2013 jyl qyzmette ońaı jyl bolǵan joq, biraq departament qyzmetkerleriniń tabandylyǵyn, biligin synǵa salǵan jáne olardyń joǵary kásibıligin dáleldegen jyl boldy. Aqtaýdaǵy planshetti kompıýter qurastyrý zaýytyna qatysty is týraly isti búkil el estidi, ol týraly elimizdiń bas ba­­sylymy – «Egemen Qazaqstan» gazeti de aldyńǵylardyń biri bolyp jarııalaǵan edi. Qazirgi tańda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasy sheńberinde planshetti kompıýterler, teledıdar men monıtorlar óndiretin zaýyt – kásiporyn ashýǵa, onyń tolyqqandy qyzmet atqarýyna múmkindikteri joq ekendigin bile tura, birlesken kásiporyndy ashyp, qylmysqa jol bergen «Kaspıı» UK» AQ jáne «JX Company» kom­panııasynyń burynǵy basshylaryna qatysty qylmystyq istiń tergeýi aıaqtalyp, sotqa joldandy. Is sotta qaralýda. Departament qyzmetkerleriniń nazarynan qarjy polısııasy quzyryna kiretin zańsyz isterdiń, salalardyń qaı-qaısysy da tys qalyp jatqan joq. 38,8 myń tonna mazýtty topyraqty normadan tys shyǵaryp, qorshaǵan ortaǵa tıgizgen zalaly úshin tólenetin emıssııany tóleýden eki jyl boıy jaltaryp kelgen «О́zenmunaıgaz» AQ Joǵarǵy sottyń sheshimimen jergilikti bıýdjetke 4,3 mlrd. teń­ge tóledi. Departamenttiń ara­lasýymen 2007-2008 jyldary salyq tóleýden jaltaryp kel­gen «Nelson Petroleým Býza­chı» kompanııasynyń fılıalynan memleket paıdasyna 3,3 mlrd. teńge qarajat óndirdi. Al, «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda» portynyń qyzmetkerimen birge uzaq jyldar boıy zańsyz iri kólemdegi qara metaldy Túrkııaǵa tasymaldaǵan osy eldiń azamaty ustaldy. Uıymdasqan qylmystyq toptyń áreketi áshkerelenip, top jetekshisine jáne múshelerine qyl­mysyna saı jyl kesildi. Mu­nyń bári – Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen jáne senimimen qarjy polısııa­syna júktelgen mindetterdi múl­tiksiz oryndap júrgen sala qyz­metkerleriniń eńbegi. Adal eńbek etýdi Otanymyz – táýelsiz Qazaq­stannyń múddesin saqtaý, qaýip­sizdigin qamtamasyz etý jo­lyndaǵy paryzymyz jáne el damýyna qosqan úlesimiz dep bilemiz. – Prezıdent Nursultan Nazar­­baev shaǵyn jáne orta kásip­­­kerlik sýbektilerine tekserý júrgizýge moratorıı jarııa­lady. Bul sizderdiń san-salaly jumys­taryńyzdy belgili bir dárejede jeńildetken bolar? – Kásipkerlik – el ekonomıkasyn kóterip, damýǵa atsalysatyn sala. Halyqqa jumys berýde, áleýmettik jaǵdaıyn kóterýde, memleketke salyq tóleýde – ká­sipkerlik salasynyń úlesi zor. Sondyqtan, Elbasynyń shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qorǵaýǵa moratorıı jarııalaýy tekten-tekke shyǵyp otyrǵan sheshim emes. Kásipkerlikti qoldaý – Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi jumysynyń basym baǵyttarynyń biri.  Prezıdenttiń ústimizdegi jylǵy 28 aqpandaǵy Jarlyǵyna sáıkes, elimizdiń Bas prokýrorynyń jáne agenttiktiń nusqaýymen bizdiń tarapymyzdan qazir kásipkerlikti tekserý toqtatyldy. Eki jyldan beri agenttik janynda ahýaldyq ortalyq jumys jasaıdy, aı­maqtarda onyń bólimderi bar. Ortalyq memlekettik organdardan túsetin jalpy málimetterdi qorytyp, bizge jiberip otyrady. Osy málimetter negizinde kásipkerlerdiń sharýasyna aralas­paı, syrttan monıtorıng jasaý arqyly baqylaýǵa, jumysynyń zańdylyǵyn anyqtaýǵa múm­kindigimiz bar. Qylmystyq is boıynsha tergeý amaldaryn júrgize beremiz. – Istiń oń nátıje berýi ma­man­ǵa qatysty. Kadr máselesi qalaı sheshilgen? – Jasyratyny joq, kadr máselesi bizdiń qazirgi jandy máselemiz. Biz qylmystyq qý­dalaý organy bolǵandyqtan, basym baǵytymyz – tergeý. Alaı­da, departamentte kóbinese ter­geýshiler jetispeıdi. Qyrýar ju­mystyń tobyqtaı túıini ter­geýshige tireledi. Qujattardy jınaqtaıtyn, kúdiktiniń kinási bar-joǵyn anyqtaıtyn, aıyp taǵatyn – tergeýshi. Bul úlken jaýapkershilikti, biliktilikti qajet etedi. Tájirıbeli tergeýshilerimiz bar, biraq az. Jastarǵa úıretý qa­jet. Qıyndyǵynan bolar, jas­tar­dyń qyzyǵýshylyǵy asa joǵary emes. – Sizderdiń qatarlaryńyzda teris áreketpen kózge túsken jaǵdaı joq pa? – Qazir aqparat aǵyny mol, árbir jan habar-oshardan tez qulaǵdar bolyp otyrady. Qarjy polısııasy qyzmetkerleriniń atyna kir keltirip, isti bolyp jatatyndar joq emes. Shúkir dep aıtaıyn, bizdiń qyzmetkerler arasynan ondaı oǵash áreketterge jol berýshiler kezdesken joq. Qyzmetkerlerimizdiń adaldyǵyna dálel retinde bir oqıǵany aıtyp bereıin. Jýyrda Mańǵystaý oblystyq qan ortalyǵynyń basshysy ózin teksermeýdi surap departament qyzmetkerine para usynǵan. О́z mindetin jaqsy túsinetin jáne ony bárinen joǵary qoıatyn qyzmetker odan bas tartyp, nátıjesinde, para usynýshy áshkerelendi. Jalpy alǵanda, óńirde paraqorlyq, sybaılastyq máselesi kóp emes, biraq bizdiń qyzmetkerler osy jolda tabandy, senimdi kúres júrgizip keledi. – Aldyn alý jumystaryn uıymdastyrý máselesi nazarda bolar? – Sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý, aldyn alý maqsatyndaǵy sharalar turaqty júrgizilip keledi. Jyl basynan beri stýdentter men oqýshylar arasynda 23 dáris oqyldy, kóshelerge kólemdi bılbordtar ilingen. Son­daı-aq, turǵyndardyń áleý­mettik belsendilik deńgeıin kóterý maqsatynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste jár­demdesken adamdardy kóter­meleý tetigi men tártibin túsin­diretin áleýmettik beınerolık ázirlenip, Aqtaý men onyń tóńireginde 20 orynǵa ilindi. Elbasymyz N.Nazarbaev bı­ylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bola­shaq» atty Joldaýynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy jańa strategııany qalyptastyrýdy jáne iske asyrýdy asa mańyzdy maqsat retinde ataǵan bolatyn. Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttiginiń Mańǵystaý oblystyq departamenti óz ju­mysyn elimizdiń tynyshtyǵyn, memlekettik múddelerdiń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý baǵy­tynda Elbasy tapsyrmalaryn basshylyqqa ala otyryp júzege asyra beretin bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». AQTAÝ.