Referendým - memlekettik mańyzy bar máseleni halyqtyq daýysqa salý degen maǵynany beretin uǵym. Alǵash ret bul sóz 1802 jyly Shveısarııada qoldanyldy. Sodan beri ol elde 521 ret ótkizilipti. Al táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy Referendým sonaý 1995 jyly ótkizilip, biraýyzdan Ata Zań qabyldandy. Sodan beri eki márte ózgeriske ushyrady.
Araǵa 27 jyl salyp, 5 maýsym kúni Qazaqstanda Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý boıynsha respýblıkalyq tórtinshi referendým ótedi. Álemdik praktıkaǵa júginetin bolsaq, halyqtyń erkin túrde jasalǵan ádiletti tańdaýynyń arqasynda eń ozyq damyǵan memleketter qazirgi dárejege jetip otyr. Jalpyhalyqtyq talqylaýǵa salynyp, elimizdiń Konstıtýsııasyna da zaman talabyna saı ózgertýler engizilýi tıis. Sonda ǵana bizdiń qoǵamda ilgeri damý bolady.
О́lim jazasyna túpkilikti tyıym salý
Konstıtýsııanyń qoldanystaǵy redaksııasynda memleketke opasyzdyq jasaǵan, terrorıstik qylmystarǵa bel býǵan azamattar ólim jazasyna kesiledi delingen.
2021 jyldyń sońynda Qasym-Jomart Toqaev ólim jazasyn tolyǵymen alyp tastaý týraly zańǵa qol qoıdy. Ol birqatar quqyq qorǵaýshylardyń pikirimen kelisip, zańnyń kúshin múdirmesten joıý kerektigin habarlady.
Alaıda, konstıtýsııanyń jańa redaksııasynda 15-baptyń 2-tarmaǵy kelesideı bolmaq: «Adamdy óz erkimen ómirinen aıyrýǵa eshkimniń quqyǵy joq, ólim jazasyna tyıym salynady».
Kim endigi partııalyq emes?
Qasym-Jomart Toqaev óz joldaýynda Qazaqstan Prezıdenti ókilettigi kezinde eshbir saıası partııanyń múshesi bolmaýy kerek ekenin birneshe ret atap kórsetti. Al 26 sáýirde memleket basshysy ózi basqarǵan «Amanat» (bir kezdegi «Nur Otan») partııasynan shyqty. Májilis spıkeri Erlan Qoshanov partııanyń jańa tóraǵasy atandy.
Konstıtýsııanyń jańa redaksııasynda respýblıka prezıdenti saıası partııanyń múshesi bolmaýy tıis dep jazylǵan.
Bul múmkindik te joqqa shyǵarylady:
- Konstıtýsııalyq Sottyń tóraǵalary men sýdıalary;
- Joǵarǵy Sottyń jáne basqa sottardyń sýdıalary;
- Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵalary men músheleri;
- Joǵarǵy esep palatasynyń tóraǵalary men músheleri;
- Áskerı qyzmetkerler;
- Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerleri;
- Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri.
Birinshi prezıdent endi prezıdent bola almaı ma?
Konstıtýsııanyń 42-babynda erekshe pýnkt bar. Bir adam eki retten artyq Qazaqstan prezıdenti bolyp saılana almaıtyny aıtylǵan. Biraq bul shekteý qazir respýblıkanyń tuńǵysh prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa qatysty emes.
Alaıda, jańa Konstıtýsııada bul tarmaq ózgertiledi. Sóıtip, Nursultan Nazarbaev prezıdenttik saılaýǵa qaıta túskisi kelse, eki merzimnen artyq bılik júrgizý quqyǵynan aıyrylady.
Sonymen qatar, bapta «burynǵy prezıdentter» ataýy «eks-prezıdentter» dep aýystyrylady.
Prezıdenttiń týystary memlekettik qyzmet atqara almaıdy
Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen jańa Konstıtýsııaǵa «Prezıdenttiń jaqyn týystary saıası memlekettik qyzmetshiler, kvazımemlekettik sektor sýbektileri basshylary laýazymdaryn atqarýǵa quqyǵy joq» degen tarmaq qosý usynyldy.
Endigi Elbasy mártebesi Konstıtýsııamen belgilenbeı me?
Konstıtýsııanyń 46-babynan «Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń mártebesi men ókilettigi Respýblıka Konstıtýsııasymen jáne konstıtýsııalyq zańmen aıqyndalady» degen tarmaqty alyp tastaý josparlandy.
Tuńǵysh prezıdent mártebesi turaqty dep kórsetilgen 91-baptaǵy aqparat joıylady.
Bılik ıesi-halyq?
Artyq túsindirmelerden góri, qalaı bolǵanyn jáne endigi qalaı túrlenetinin salystyrmaly túrde kórsetsek jón.
Konstıtýsııanyń 6-babynyń 3-tarmaǵynyń qoldanystaǵy redaksııasynda:
«Jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshiginde».
Jańa redaksııada:
«Jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady» dep ózgertiledi.
Prezıdent keıbir ókilettikterin joǵaltady
Qasym-Jomart Toqaev halyqqa joldaýynda sýperprezıdenttik basqarýdan prezıdenttik basqarý túrine kóshý qajettiligi, al parlamentke kóbirek ókilettikter berilýin atap kórsetti.
Osyǵan baılanysty Qazaqstan Prezıdenti budan bylaı oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala men astana ákimderiniń sheshimderine aralasýǵa quqyǵy joq. Tipti, bul tarmaqty Konstıtýsııadan túbegeıli alyp tastaý josparlanyp otyr.
Qazir Qazaqstan Prezıdenti Senatqa 15 depýtatty taǵaıyndaıdy. Konstıtýsııanyń jańa redaksııasynda prezıdent tek Senattyń 10 depýtatyn belgileıdi. Onyń beseýi – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń (QHA) usynysy boıynsha taǵaıyndalady. Bul belgili-bir dárejede memleket basshysynyń parlamentke yqpal etý áserin tómendetedi.
Sonymen qatar, prezıdent oblys, qala jáne astana ákimdigine kandıdattardy osy oblystar men qalalar máslıhattarynyń depýtattarymen kelisip saılaıdy. Memleket basshysy eki kandıdattan artyq usyna almaıdy. Kópshilik kimge daýys beredi, sol ákim bolyp saılanady.
Prezıdenttiń jańa ókilettikteri
Zań boıynsha Prezıdent Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń, Ulttyq banktiń tóraǵalaryn jáne Bas prokýrordy taǵaıyndaıdy. Endi ol Joǵarǵy Sot Keńesi men Konstıtýsııalyq sottyń tóraǵalaryn da belgileıdi.
Árıne, ol úshin senat kelisimi de qajet bolady.
Senat endigi zań qabyldamaıdy
Senattyń zań qabyldamaı, tek májilis bekitken zań jobalaryn maquldaýyn nemese keri jibereýin júzege asyrý da Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasy.
Qazir Konstıtýsııada zańnamalyq aktiler depýtattar jalpy sanynyń kópshilik daýsymen qabyldanady. Jańa redaksııasynda zańdardy Májilis qabyldaıdy, al Senat bekitetin bolady.
Arýjan Amangeldy
