Osy kúnge deıin bar ekendigi naqty dáleldenip, qandaı da bir tarıhı dáleli bar bolyp sanalatyn eń kóne zań – Shyńǵys hannyń «Uly jasaǵy». Qazirgi tańda bul zańnyń túpnusqasy saqtalmaǵany týraly birden aıtýymyz kerek. Biraq bul zańnyń tańbaǵa túsip, naqtyly kúshke ıe bolǵany týraly tarıhı derekter jetip artylady. Mysal retinde Shyńǵys hannyń: «Memlekettiń menshigin jónge salyp, daý-damaılardy rettep, ol týraly kók dápterge jazyp otyrýy shart, Shıhıhýtýgtiń menimen kelisip sheship, aq qaǵazǵa kók sııamen túsirgen hattamalaryn urpaqtan urpaqqa deıin eshkim buzbaıtyn bolsyn», degen sózi tarıhta qalǵanyn aıtýǵa bolady.
Shyńǵys hannyń ǵumyryn zertteýshi ǵalymdardyń deregine súıensek, bul shamamen 1210 jyldar bolýy kerek. Demek, bul – Qazaq dalasyndaǵy alǵashqy resmı zań. Qısaptyń qısynyna salsaq, qazirgi Ata Zańǵa deıingi aralyqta qazaq dalasyndaǵy zańdar evolıýsııasy shamamen 800 jyldam astam ýaqytty alady.
Osy segiz ǵasyr ishinde kók dápterdiń kelbeti qurylǵan memleket, ózgergen órkenıet pen jańa basqarý júıesine aýysýy sekildi tarıhı faktorlarǵa oraı birneshe márte tolyqtyrylyp keldi. Máselen, «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», áz Táýke han tusyndaǵy «Jeti jarǵy» zańdary bolyp tańbalanǵanyn shejire betteri shataspaı paraqtap beredi.
Iá, álbette bul bizdiń tól zańdarymyz. Mundaı baqytty qaıta seziný tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana buıyrdy bizge. Egemen eldiń eń basty qujaty, eń asyl kitaby Konstıtýsııa sahnaǵa shyqqan shaq edi ol kez. Búgingi tarqatylar taqyryptyń tórkini de osy taqyrypqa kelip at baılap otyr.
Prezıdentimiz naýryz aıyndaǵy Joldaýynda elimizdiń saıası júıesine aýyz toltyryp aıtarlyq aýqymdy ózgerister jasaıtynyn málimdegen bolatyn. Táýelsizdik tarıhyndaǵy eń kúrdeli synnan aman ótip, daýyldy eńsergendegi tynyshtyqtan soń bul Joldaýdyń joly da, jóni de basqasha bolatynyna eli senimmen qarap, úmitpen kútken edi. Alqaly jıynda alash jurty armany oryndalardaı aýqymdy bastamalardyń kýágeri boldy. Sonyń eń bastysy – Ata Zańymyzǵa enetin ózgerister týraly usynys edi.
Memleket basshysy kóp uzamaı bul basty qujatqa enetin ózgerister men tolyqtyrýlar halyqtyń tańdaýy bolýy tıis ekenin atap ótip, referendým ótetinin málimdegen bolatyn. Soǵan sáıkes elimizdi demokratııalandyrý baǵytynda úlken qadamdar jasalý kózdelip otyr.
Referendým – memleketimizdiń mejeli ýaqyttan beri oryn alyp otyrǵan eń eleýli saıası oqıǵasy bolǵaly tur. Qazirgi Ata Zańymyz sońǵy ret osydan 27 jyl buryn jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan bolatyn. Al basty zańǵa odan keıingi jyldary engizilgen ózgerister Parlament qabyrǵasynda maquldanyp, halyqpen esh sanaspaı bekitilip keldi. Álbette, bul úrdis el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna qarama-qaıshy qubylys. Konstıtýsııalyq ózgeristerdi osynsha ýaqyttan keıin halyqpen keńesip qabyldaýǵa degen talpynys eń áýeli demokratııaǵa degen umtylys bolsa, keıingisi aldaǵy josparlanǵan referendýmnyń da mańyzyn, salmaǵyn ósiretin qadam bolmaq.
Endi, biz aldaǵy josparlanǵan referendým barysynda Konstıtýsııaǵa engiziletin ózgeristerdiń negizgi erekshelikteri men mańyzdy bastamalaryna toqtalyp ótsek.
Birinshi kezekte, álbette eń mańyzdy ózgeris – memlekettik basqarý júıesindegi modeldiń ózgerýi. Elimiz «sýperprezıdenttik» basqarý úlgisinen myqty Parlamenti bar prezıdenttik respýblıka formasyna kóshedi. Demek aldaǵy ýaqytta Parlamenttiń yqpaly, Úkimettiń eseptiligi artatyn bolady. Prezıdent óziniń ókilettigi kezinde partııadan shyǵady. Osylaısha, ol barlyq saıası kúshter men partııalardan derbestigin saqtaı alady. Bul úrdis eldiń saıası júıesine aıtarlyqtaı jańǵyrý ákelip, partııalar arasyndaǵy básekelestikti arttyratyn bolady.
Osy tusta asa mán berip aıtatuǵyn bir derek bar. Osy ózgerister men tolyqtyrýlardyń kezinde Memleket basshysy óziniń ókilettigin nemese bıligin kúsheıtý úshin birde-bir ózgeris jasaýǵa usynys bildirgen joq. Kerisinshe, bas qujatqa tańbalanatyn barlyq derlik ózgeris bıliktiń basqarý ınstıtýttaryn kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Mysaly, Memleket basshysy budan bylaı oblys ákimderiniń ókimderin joıa almaıdy. Aýdandyq, aýyldyq ákimderdi qyzmetinen ala almaıdy. Bul, túptep kelgende, Prezıdentimiz aıtqandaı úılesimdi jáne teńgerimdi júıeni nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan sheshimderdiń basy ǵana.
Iá, josparlanǵan ózgeristerdi ár qazaqstandyq sezine alady. Budan bylaı jergilikti atqarýshy bılik organdary men jergilikti ókildi organdardyń jumysy úlken ózgeriske ushyramaq. Bir sózben aıtqanda, olardyń derbestigi artady.
Ata Zańymyzǵa enetin taǵy bir aıtarlyqtaı jańalyqtyń biri hám biregeıi – jer máselesine qatysty. Iá, tamyry tereń tarıhymyzdyń qaı kezeńinde bolsyn qazaq úshin jer máselesi qashanda ótkir turǵan-dy. Qazirgi ýaqytta da qoǵam arasyndaǵy beti ashyq jara sekildi ashy másele osy jer tóńireginde turǵany dáleldi talap etpeıtin aqıqat. Prezıdentimiz usynyp otyrǵan máselege sáıkes osy jer máselesi túbegeıli sheshilip, tutastaı halyq menshigine ótetin boldy. Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili bolady. Buryn bul memlekettik menshik edi.
Jalpy alǵanda memleketti basqarý isindegi eń mańyzdy qural – senim. Al senimdi uıalatatyn eń úlken kúsh – ádilettilik. Prezıdent usynyp otyrǵan osy reformalardyń túpki negizderi «ádildik» degen asyl uǵymǵa saıady.
Bul tusta konstıtýsııalyq sottyń qurylýy, sóz bostandyǵy men jýrnalıster qaýymynyń jumystaryna jańa serpin berý, memlekettik qyzmettegilerge ashyqtyq ustanymyn ustaýdy talap etý sekildi usynystar halyq pen qoǵam tarapynan jyly qabyldanyp jatqanyn baıqaýǵa bolady. Sebebi ádildik pen ashyqtyq bolmaǵan jaǵdaıda memleketke de, qarapaıym adam bolashaǵyna degen de senimniń bolýy neǵaıbyl.
Memleket basshysy usynyp otyrǵan Konstıtýsııalyq reformanyń basty maqsaty da osy qaǵıdalardy is júzinde kórsetý bolyp tabylsa kerek.
Referendým – mańyzdy saıası oqıǵa. Konstıtýsııalyq reformanyń mánin halyqqa túsindirý jumysy qyzý júrýde. Osy jumystardyń aıasynda Amanat partııasy shtabynyń múshesi retinde óńirlerdi aralap halyqpen, eńbek adamdarymen kóptegen jyly júzdesýler ótkizdik. Biz barǵan Shymkent, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı halqy bul saıası reformadan jyl kelgendeı jańalyq pen ómirlerin ózgertetin jaqsylyq kútip otyr. О́ńirlerdegi azamattarymyzdyń Memleket basshysynyń saıasatyn qýattaıtynyn, qoldaıtynyn ańǵardyq. Eldiń ózgeristerge degen yqylasy erek. Endi osy qoldaýymyzdy is júzinde kórsetý mańyzdy dep bilemiz. Sondyqtan, azamattarymyzdy 5 maýsym kúni ótetin jalpyrespýblıkalyq referendýmǵa belsendi qatysýǵa shaqyramyz. Qaı zań bolsyn ne ózgerse, ne tolyqsa tarıhı kezeńniń bastaýynda turady. Shyńǵys hannyń «Uly jasaǵynan» bergi zańdar evolıýsııasy da osy kórinisti rastaıdy. Bul – tarıhtyń jańa beti. Sondyqtan «Jańa Qazaqstan» túsinigi qur bos sóz ben uran emes, «Ekinshi Respýblıkanyń» esigin ashatyn uly sapardyń kirispe sózi dep qabyldaý shart.
Berik ÝÁLI,
«Habar» Agenttigi» AQ Basqarma tóraǵasy
