Jańashyldyqqa janashyr jan tabyla ma?

Jyldar boıy jańalyqtaryna janashyr jan tappaǵan ónertapqysh taıaýda «Egemen Qazaqstan» basylymynyń redak­sııasyna arnaıy at ary­typ kelgen eken. Ol óz sózinde onda­ǵan jyl buryn oılap tapqan jańa­lyq­tary bılik basyndaǵy azamattar tarapy­nan qoldaý tappaǵanyna kúıinetinin jet­kizdi. Osy másele bas basylym ar­qyly sheneýnikterdiń qulaǵyna jetse degen tilegin de jasyryp qalmaǵan edi.

«Men jalpy ǵylymnyń ár salasyna baılanysty 25 jańalyq oılap tapqan adammyn. Olardyń qatarynda jarylystyń aldyn alatyn, koronavırýs, qus tumaýy dertine tosqaýyl bolatyn jobalarym da barshylyq. Búginde belgisiz aýrýlardyń sal­da­rynan tórt túliktiń ólimi kóbeıip ketti. Onymen kúresý máselesi de nazarymnan tys qal­ǵan emes. Sondaı-aq órtti bol­dyrmaý úshin de bilgenimdi, kókeıge túıgenimdi qorytyp, jahandyq deńgeıde jańalyq ashqan bolatynmyn. Endi osy jańalyqtardy júzege asyrsaq, resýrsy kemshin sanalatyn kóp­tegen eldi basyp ozatyn edik. Munyń bári ónertapqyshtardyń arqasynda múmkin bolmaq. Men «О́nertapqyshty óltirý nemese zań kemshilikteri», degen kitap ta jazdym. Oǵan tapqan jańa­lyqtarymnyń bárin engiz­dim. Bir sózben aıtqanda, joba­larymnyń jurtqa kerek ekenin dáleldeýmen kelemin. Basqasyn aıtpaǵanda, órtke qarsy jeti jańalyq oılap tapqan bolatynmyn. Olardy iske asyrsaq, elimizde múlde órt bolmaıdy. Janarmaı qoımalarynda qanshama adam mert bolyp jat­qanyn biletin shyǵarsyzdar. Qan­shama mlrd qarjy jelge ushty deseńizshi. Osyndaı olqy­lyqtardyń barlyǵynyń aldyn alatyn bolamyz. Meniń jańa­lyqtarymnyń bári fızıka men hımııanyń, bıologııa men matematıkanyń, ómirdiń zań­dy­lyqtaryna negizdelgen. Máse­len, ınertti gaz degenimiz jan­baıdy ǵoı. Onyń ishinde aýa­dan aýyr gazdar bolady. Aıta­lyq, kómirqyshqyl gazy bir ja­rym ese aýyr bolsa, argon eki ese, krıpton tórt ese, ksenon bes ese aýyr. Sol ınertti gaz­dy paıdalaný arqyly órtti joıý­ǵa múmkindik bar. Osyny qaper­den shyǵarmaǵan jón», deıdi áýlıeatalyq azamat.

О́rt sóndirý mashınasy táýlik boıy jumys isteıdi

Ol ózi oılap tapqan jańalyq­taryn mamandarǵa aparyp, onyń tıimdiligin dáleldep te bergen eken. Alaıda M.Aıýbaev­tyń oıyn túsingen sheneýnikter joqtyń qa­sy. Osylaısha jambyldyq óner­tapqyshtyń jańalyǵy jyl ótken saıyn shań basqan ar­hıv­tiń «sánine» aınalyp bara jatqandaı kórinedi. Janashyr jan tabylmasa, máseleniń jabýly kúıinde qala beretini de kúmán týdyrmaıdy.

«Tilsiz jaý týraly sóz etkende órt tehnıkalaryna toqtalmaý múmkin emes. Jer júzinde men oılap tapqandaı tehnıka joq ekenine bek senimdimin. Álemdegi tehnıkanyń deni bir degende jarty saǵat ǵana jumys isteıtinin jaqsy bilemiz. Olardyń barlyǵy derlik negizinen órtti sýmen óshi­redi. Al men oılap tapqan órt sóndirý mashınasy bir qýattaǵan kezde 24 saǵat damylsyz jumys isteı alady. Onda jeti túrli tásil qamtylǵanyn aıta ketken lázim. Kezinde Kárim Másimov Úkimetti basqarǵan shaq­ta elimizdiń kóp jerinde órt laý­lap, bıliktegiler ony óshire al­maı mazasy qashty. Sonda ol órt sóndirý tehnıkalaryn damytý týraly qaýly shyǵarǵan edi. Alaıda biz jańalyqty iske asyrýdyń ornyna Reseıden 180 mln teńgeniń úsh mashınasyn satyp aldyq. Osylaısha, joq jerden shyǵynǵa tap boldyq. Sony estigennen keıin boıyma jıǵan barlyq bilimimdi paıdalanyp, jańalyq ashtym. О́zim oılap tapqan mashınany patenttedim. Ol mashına jańa aıtqanymdaı táýlik boıy jeti túrli tásilmen (býmen, sýmen, sý aralasqan bý­men, ınertti gazben, gazdy kóbik já­ne sýly, býly kóbikpen) ju­mys isteıdi. Baǵasy reseılik ma­shı­nanyń qunynan aspaıtyn bolady.

Jarty saǵat pen 24 saǵatta, bir tásil men jeti tásilde aıyrma­shy­lyq bar ma? Qalaı oılaısyz? Árı­ne, bar! Biz osyndaı tehnıkany ózimiz jasap shyǵarsaq, tórtkúl dúnıeni órt sóndirý kóligimen qamtıtyn edik. Bul memleketke de tıimdi bolar edi. Mashınanyń ústine bý qazandyǵy ornalastyrylady. Fızıkanyń zańdylyǵyna súıensek, bir kólem sýdan bes myń kólem bý alýǵa bolatyny dáleldengen ǵoı. Bul mashına arqyly respýblıkalyq «Shapaǵat» baıqaýynda júldeli birinshi oryn alǵan bolatynmyn. О́rtti býmen óshirý tehnologııasyn birneshe jyl buryn synaqtan da ótkizip kórgen edik. О́rt mamandary, tótenshe jaǵdaı salasynyń ókilderi jáne ózge mamandar durys qorytyndy shyǵaryp ta berdi. Bul mashınany, tik­ushaqty bolsyn, órt sóndirýden basqa salalarda da paıdalanýǵa bolatyny daýsyz. Medısına salasyna da tıgizer paıdasy zor dep esepteımin. Bólmelerdi, aýlany zalalsyzdandyrýǵa paı­da­lanýǵa da bolady. Bý­men za­lal­­syzdandyrýdyń ekolo­gııa­lyq turǵydan tıimdi ekenin de umyt­paǵan lázim. Qystyń kózi qyraýda sý qubyrlary men qudyq­tar qatqan kezde olardy eritýge de múmkindik bar. Mashına 130-150 gradýstyq bý bóletinin umyt­pa­ǵan jón. Dúkenderdegi órt­ti býmen nemese ınertti gazben óshirsek, eshqandaı zaqym kelmeı­di. Qysqasy, men oılap tapqan jańa­lyq elimiz úshin barlyq jaǵynan tıimdi.

Ýaqytynda «Leńgir mashına qurastyrý zaýyty» meniń jańa­lyǵymdy jyly qabyldap, qurastyrýǵa nıetti bolǵan edi. Alaıda atalǵan kásiporyn bir kezderi jabylyp qaldy. Áıt­kenmen meniń jańalyǵym osy ýaqytqa deıin Úkimet tarapynan qoldaý tappaı otyr. Sol jaǵy meni qatty qynjyltatyny ras. Qoldaý bolsa, kez kelgen qalada jasap shyǵarýǵa bolatyn edi ǵoı. Onyń eshqandaı da qıyndyǵy joq. Bul tehnıkaǵa birneshe joǵary oqý oryndarynyń mamandary joǵary baǵa berdi. Biz sózben aıtqanda, órt sóndirý mashınasynyń tıimdiligin dálel­deýdeı dáleldedim.

Janarmaı qoımalarynda tir­kelgen órt saldarynan kóp­te­gen adamdar kóz jumdy. Mıl­lıardtaǵan shyǵyn keldi. Al myna jańalyq sol órttiń báriniń aldyn alady. Birde órt sóndirýge qatysty zańdardy qarap shyǵyp, qatelikterdi tapqan bolatynmyn. Sondyqtan tásildi ózgertetin kez kelgenin anyq bilemin desek, esh qatelespeımin. Onyń bárin aıtýdaı aıtyp kelemin. Sol sebepti, jańalyǵyma bılik basyndaǵy azamattar janashyrlyqpen nazar aýdarsa deımin. Qysqasy, órtti boldyrmaıtyn ınertti gazdy janarmaı qoımalarynda paıdalaný kerek dep esepteımin. Ol aýadan aýyr bolǵandyqtan janarmaıdyń ústinde qalqyp júredi. Aýany kirgizbeıdi. Sol sebepti de órt bolmaıdy. Ǵa­lamtordan janarmaı qoıma­larynda órt nemese jarylys bolǵan kezde qoımalardyń shatyry 30-40 metrdeı bıiktikke atylyp ketetindigin kórdim. Bul ájepteýir salmaǵy bar dúnıeler ekeni aıtpasa da túsinikti. Ol qaıtadan túsken kezde jan-jaǵyn qıratyp túsetini anyq. Maı saqtalǵan sısterna bakti de tesip kirý qaýpi bar degendeı... Ol órtti odan ári ulǵaıtyp, shyǵyndy molaıtýǵa soqtyratyny belgili. Mine, bul jerde zańnyń durys emestigin ańǵarýǵa bolady.

Bul máseleni uzaq jyldar boıy kóterip júrmin. Kezinde Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi meniń tásilim jer júzinde kezdes­peıtinin aıtyp hat ta joldady. Keıinnen «Inertti gazdar­dy paıdalana otyryp órt són­dirý halyqaralyq tájirıbede qoldanylmaǵan nárse (sol úshin patent alyp otyrmyn ǵoı). Sondyqtan biz álemdik táji­rıbede qoldanylyp otyrǵan kó­bik arqyly órt sóndirý tási­lin paıdalana beremiz», dep jaýap bergen bolatyn. Ja­nar­maı qoımasynda órtti boldyrmaýǵa qatysty synaqty ótkizdik. Qatysqan mamandar jańalyǵymdy bir aýyzdan moıyndady», deıdi ol óz oıymen bólisip.

Uzaq jyldar boıy jańa­lyǵynyń júzege asqanyn kórgi­si kelgen ónertapqysh osy ýaqyt­qa deıin Tótenshe jaǵ­daı­­lar mınıstrliginen kóp úmit kútken. Tipti ýaqytynda jańa­lyǵy júzege asatyndaı kórin­gen kez de bolǵan eken. Alaıda oılarynyń barlyǵy da burynǵy arman kúıinde qalyp qoıa bergen kórinedi.

«Reseıdiń órt sóndirý mashınasyn satyp alǵannan túk te utqan joqpyz. Qaıta men oılap tapqan tehnıkany qurastyrsaq, álem bizden órt sóndirý mashınasyn satyp alar edi. Átteń osyny estıtin qulaq, kóretin kóz bolmaı tur. Másele Prezıdenttiń qulaǵyna jetpeı, oń sheshim tappaıtyn sekildi», deıdi ol kúıinip.