Tonykók jáne biz

О́n boıynda EVM-nyń sıfr­laryndaı tas jazýlary jypyrlaǵan myna tas-dápterdiń naq bizdiń babamyzdan ekenin estigende, álem ǵalymdarynyń esteri ketti. Bizge qımady. Qalaı qııady? Bul sol kóne zamannyń naǵyz sıfr­ly dáýiri edi. Al dál sonyń myna «bala-bajyrdyń» enshisi ekeni aqylǵa syımastaı edi. Sóıtip, bizdiń halyq danalyqtyń teginen ekeni dáleldengen edi. Kúlli sıvılızasııa dúr silkingen-di. Tastaǵy jazý da, jazýdaǵy tas ta tańǵaldyrdy. Tarıh bizge qansha jerden shólbettenip qaraǵanymen, rýh qalaı da izdep tabady eken.

Aspanda bos oryn joq deıdi ǵoı qazir. Tipti jaqynda aspanda keptelis bolyp, Ilon Masktiń korabli qytaıdyń korablimen soqtyǵysyp qala jazdap, ońǵa ma, solǵa ma, áıteýir burylyp úlgeripti deıdi. Sol sııaqty rýhanı álemde de qaraýsyz jatqan bos keńistik joq. Biraq másele, sonyń kimdiki ekeninde jáne onyń energetıkasynyń óz urpaǵyna qalaı yqpal etip, oǵan qandaı rýhanı mártebe beretininde.

Túrk qaǵanatynyń úsh bir­deı qaǵanyna ýázir bolyp, aqylger­ligimen kúlli kóne túrk jáne kóne tabǵash-qytaı jurtyna áıgili bolǵan, ejelgi Asadyr taıpasynan shyqqan Tonykók baba búgingi túrk tildes halyqtarǵa da eshkimniń mysy baspastaı mártebe berdi. Mártebeniń máni – Tonykók baba sózderiniń saıası-áleýmettik-fılosofııalyq ári poetıkalyq traktat mártebesinde ekeninde. Tipti búgingi «Jańa Qazaqstan» ıdeıasyna da tas-taban bolarlyq traktattar.  Onyń mazmuny men yrǵaǵy jaı aıta salaıynshy degendikpen emes, ýaqyt tuıaǵynyń astynda qal­maıtyndaı ekpinmen aıtyl­ǵany ár árpinen sezilip tur. Tipti daýysy estiletindeı. 

«Jaýymyz aınala jyrt­qysh qustaı edi» deıdi. Osy sóz aına­lamyzdaǵy búgingi jaǵdaıǵa kele me? Árıne, keledi. Tek ony biz sypaıylap, «básekelesterimiz» desek pe eken?! Endi sol «jyrtqysh qustar» túrkterdiń «Qaǵany alyp edi, aqylgeri bilgir edi» dep qaýip etkenin de keltiripti tas jazýda. Sol jaýlardyń arasynda «Ol eki kisi tursa, seni – tabǵashty qyrady, Shyǵysta qutandy, meni – oǵýzdy qyrady» degen sóz taraǵanyn da jazypty. Bylaı qaraǵanda eki jaqtyń arasyndaǵy alyp-qashpa áńgimeni máńgi tasqa qashatyp ne qylady?! Biraq Tonykók danyshpan ǵoı. Qarsy jaqtyń joǵarydaǵy­daı sóz taratýy sol kezdegi aqpa­rat­tyq-manıpýlıasııalyq ádis edi. Týrasyn aıtqanda – týystas taıpalardy jaýlastyrý. Ergizde birikpesteı etip, qumdaı shashyp jiberý. Sóıtip, tynysh jatqan halyqty soǵysýǵa daıyn­daý. Bul da búgingi bizdiń qoǵamǵa tym tanys. Bul ádistiń asa qaýipti ekenin Tonykók baba bolashaqqa eskertip, ádeıi jazǵyzǵandaı.

Jaý jaǵynyń «eki kisi» degeni – Bilge qaǵan jáne aqylgeri Tonykók edi. Olar qandaı da bir soǵysty oılap otyrmasa da, «qaǵany alyp, aqylgeri bilgir» elden seskenip, «qoryqqan buryn judyryqtardyń» isin jasap, bularǵa qarsy soǵys ashyp­ty. Tonykók olardyń mun­daı qylyǵyna tarıhı-fılo­so­fııa­lyq baǵa berip, «Qandaı qaǵan­dyq bolsa da, onyń ishinde  búl­dirý­shisi bar bolsa, onyń sory da qalyń bolady» dep jazyp qo­ıypty kók tasqa. Tap osy jol­dar da dál búgingi bizge tym ta­nys. «Ishinde  búldirýshisi bar» el ekenimizdi Qańtar oqıǵa­synda ǵana bilip qaldyq. El Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń halqyna Jol­daýynda aıtylǵandaı, «ishki jáne syrtqy jaýlarymyz ózara ymyralasyp, bılikti basyp alǵysy kelgeni» shoshytty eldi. «Biz  jardyń shetinde turdyq», dedi Prezıdent. Sol kúnderi bizdiń elde birnárse ózgerip emes, tóńkerilip bara jatqandaı bolǵan joq pa edi. Osy oqıǵaǵa bir qarap, Tonykók jazýyna bir qarap, bul aqylger babamyzdyń qoǵamdyq sananyń transformasııalanýyn qalaı dál jetkizgenine tamsanasyń. Sony oqyp otyryp, «bizdiń búgingi qoǵamdaǵy jaǵdaıdy sonaý zamanda otyryp qalaı boljaǵan?» degiń keledi eken birtúrli. 

Tonykókti ári qaraı oqı­myz. Álgi manıpýlıasııalyq aqpa­rattyń yqpalymen el ishin­degi keıbir taıpalardyń «Hanyn tastap, tabǵashqa qaıta baǵyn­ǵanyn» tereń kúrsinispen jazǵan eken. Dál solaı ókinetin jaǵdaı qazir bizdiń qoǵamda bar ma? Bar sııaqty. Bul da bizge tym tanys. Damyǵan elderdi kóbirek dáriptegendigimizden be eken, bizdiń jastardyń keıbireýleriniń sanasynda álgi ózimiz maqtaı beretin elderdiń «hany alyp, aqylgeri bilgir» kórinip, Tonykók aıtqandaı «hanyn tastap», basqa elge baǵynýǵa ketip jatyr. Árıne, árkimniń óz erki ǵoı. Biraq qazirgi jastarǵa halqy kóp­tiń narty da kóp sııaqty bo­lyp turǵan basqa el artyq sııaq­ty. Bizdiń keıbir jastar olardy odan  saıyn kóbeıtýge bara jatqanyn, óz halqyn odan saıyn azaıtýda ekenin sezine me eken? 

Biz, Tonykók aıtqandaı, áli de az halyqpyz. Biraq taǵy da sol Tonykók aıtqandaı, «azbyz dep nege qorqa­myz»? Shetelge ketip jatqandar­dyń túpsanasynda sol qorqý bar sııaqty. Bul – óz elin álsiz sezinýdiń kórinisi. Tonykóktiń «Azbyz dep nege qorqamyz? Nege basyndyramyz? Shabamyz!» degeni dál búgingige de qarata aıtylǵan sóz sııaqty. Biraq búginginiń «shabamyzy» - bilimdilikte jáne otanshyldyqta. Bizge syrttan jáne ishten jasalyp jatqan aqparattyq-manı­pýlıasııalyq shabýyldar – syrttaǵylardyń bilimdileriniń, manıpýlıatorlarynyń, dinı eks­tre­mısteriniń shabýyly. Olar­dyń shabýyl­darynyń ishinde óte yqpaldy bolyp turǵanynyń biri – «tegin oqytamyz» degen mo­tı­vasııalyq shaqyrýlary.  Bylaı qaraǵanda «tegin oqy­tamyz» degenniń nesi shabýyl? Tereńirek oılap qarasaq, bul – óte yqpaldy shabýyl! Tonykók baba siltegen manıpýlıasııalyq jańa trend. Taǵy bir «shaqyrýlary» – olardyń brend-dúnıeleri, ıaǵnı joqtan bardy qurastyra alýy jáne aspanı ǵımarattary. Iаǵnı kózdi arbaý! Kelesi shabýyly – dinı ekstremıstik ıdeologııa arqyly ulttyq dilge tuzaq salý. Osyndaı shaqyrýlar arqyly sanamyzǵa kózge kórinbeıtin skalpeldermen hırýrgııalyq «operasııalar» jasalyp jatqandyǵyna da jastarymyzdyń kópshiligi mán berip júrgen joq. Al mundaı operasııalar qandaı da bir psıhologııalyq «antıseptıkterdiń» kómeginsiz jasalatyndyqtan, odan ushyp shyqqan manıpýlıasııalyq «vırýstar» jan-jaǵynyń bárine juǵady. Sóıtip, «jatqan qoıandy, qashqan qoıan alyp ketedi».

Ras, Tonykók te qytaı patshasynyń saraıynda tegin ári tereń bilim alǵan. Biraq sol bilimin óziniń túrk eline jumsaý úshin, qytaıdan óz eline qashyp kelgen emes pe edi?! Qashyp! Sóıtip, óz túrk eliniń ǵulama keńesshisi, soǵys isiniń bilgiri bolyp qyzmet etti. Jeńis alyp berdi. Tipti onyń bilgirligi jaý jaǵyn seskentti. Endi osy prızmadan búgingimizge qarap kórelik. Bizdegi jastardyń bilgirlik, alǵyrlyq qabiletin baıqaǵandar, damýdyń qyrǵyn maıdanynda jeńis alyp berýge qabiletti jastarymyzdy ózderinde tegin oqy­typ, ózderinde óte joǵary eńbekaqy tólep, taǵy da qazaq eliniń qaımaǵyn bildirtpeı sylyp alyp jatyr. Qatty oılanatyn jaǵdaı! Jastar jáne ata-analar óz elimizde dál qazirgi kezeńde bolyp jatqan úlken ózgeristerdi, jańa baǵdarlamalardy bilse jáne uǵynsa eken deımiz.

Tonykók zamanynyń syrtqy jaýlary «Qaǵany alyp edi, aqylgeri bilgir edi» dep seskengen edi ǵoı. Al qazir alyppyz ba? Árıne, alyppyz! Osynshama jeri bar, jeriniń asty tolǵan baılyǵy bar eldi alyp emes deýge eshkimniń batyly jetpes. Tek ol oılaryn aıtpaı, qum astyna kómip otyrady.

Shýda jipteı shatasqan tarıhtyń ishinen árkim ózin izdep álek. Biz ózimizdi izdep tapqanbyz. Bylaı qaraǵanda sony tabýdyń ne keregi bar edi? О́tti-ketti degendeı. Keregi bar eken. Babalar erligin únemi sezinip júrý – urpaqtyń ózin sergek te, senimdi ustaýyna múmkindik beredi. Iаǵnı óziniń tas-tabanynyń myqty ekenin bilgen bala batyl umtylady. Qaıtpaıtyn otanshyl bolady. Ejelgi sóz energııasy da dáýirden dáýirge emıgrasııa jasaı ómir súredi ǵoı. Áıtpese, ol energııa bolýdan qalar edi. О́z tarıhyńdy bilý – sol energııany boıǵa sińirý. Tonykók-Kúltegin jazýlary sondaı energııaǵa tolyp tur. Bolashaqtyń algorıtmderi sol jazýlardyń arǵy mánine jasyrylǵanyn baıqaı aldyq pa? Bul – sol dáýirden búgingi bizge joldanǵan ózindik energetıkalyq model. Osyny bilsek eken jáne jastar túsinse eken.

«Túnde uıqym kelmedi, kúndiz otyrǵym kelmedi», dep jazypty Tonykók baba. Dál qazir de álem túnde uıyqtamaı, kúndiz otyrmaı, táýekel degen «Taıbýryldyń» tuıaǵynda ushyp bara jatyr. Al biz – qazaq – keshegi kúnge deıin Sızıftiń qara tasyn domalatyp júrippiz. Ne kedergi boldy desek, el basqarǵandardyń ishinde satqyndar otyrǵan eken. Tonykók sózine taǵy da úńileıikshi: «Iirchi ıir ıańylyp, boǵýzlanty» (Jershil er jańylyp, baýyzdaldy). Urys dalasyna baratyn tóte joldy biledi dep tańdap alǵan jershil adamy satqyndyq nıetpen Bilge qaǵan-Tonykók áskerin ádeıi adastyrypty. Qazirgi bizdi de damý jolymyzdan satqyndar dál solaı ádeıi adastyrdy. Qańtar oqıǵasynyń mán-jaıyn tekserip jatqandar osyndaı masqaranyń betin ashyp jatyr. Adasyp júrgenimizdi ishteı sezetinbiz. Biraq jaı halyqtyń qolynan kelgeni – áleýmettik jelini ala shań qylý boldy.

Al endi?

Al endi jańa kezeńge aıaq baspaqpyz. Osy kezeńde ejelgi bolsa da, óz dáýiriniń aqparattyq modernızmi bolǵan Tonykók-Kúltegin jazýlarynan qýat ala alsaq deımiz. Bul jazýlar –  motıvasııalyq traktattar jáne ottan kórkem otanshyldyq ıdeıasy. Qoryqpaý ıdeıasy. Az degen uǵymnyń joq ekenin, otanshyldyqta az degen uǵymnyń bolmaıtynyn meń­zeıtin ıdeıa. Qumyrsqada sharshaý degen uǵym bolmaıtyny, arystanda álim kelmeıdi degen uǵym bolmaıtyny anyq. Qumyrsqanyń  sanasynda eńbekqorlyq, arystannyń sanasynda kúshtilik formýlasy basym turatyny da anyq. Olardyń kúshinde de, isinde de solaı. Tonykók sondaı arystan-rýhty tulǵa. Intýısııasy myqty adam. Myqty kommýnıkator. Sóz effektisin túbirden túlete alatyn sheshen-psıholog. Vızýaldylyq formatyn da jaqsy sezinetin talǵamy kúshti strateg. Sondyqtan da jazý jazylatyn tastyń bıik bolýyn jáne túregelip turýyn, alystan kórinetindeı kólemdi bolýy qajettigin dál bildi. Sodan da bolar bizdiń vızýaldy qoǵam Orhon eskertkishterin erekshe yqylaspen jaqsy qabyldady. Shynynda da, bul eskertkishterdiń kózdi arbaıtyn vızýaldylyq qudireti bar ekenin osy tastardy kórgende shved ofıseri F.I.Stralenberg «Bul ne ǵajap? Tabıǵattyń ózi jasaǵan qudiret pe, álde adamnyń sıqyrly qolynan týǵan keremet pe?», dep tańǵalypty. Onyń árbir áripi sol zamannyń kompıýterinde terilgendeı tartymdy. Árbir áripten shapqynyń daýysy estiletindeı, sony syzyp jatqan adamnyń ár syzyqqa qadalǵan kózin, kirpik qaǵysyn baıqaıtyndaımyz. Siz ben biz sol jazýlardy qalaı oqyr eken dep, olardyń bizge jumbaq álemge qaraǵandaı qarap turǵanyn kórer edik. Biz olarǵa abstraktyly álem sııaqty kóringen shyǵarmyz. Biz olarǵa tas qashaýdy bilmeıtin, qudyq qazbaıtyn, at minbeıtin, soǵys pen kovıd degendi bilmeıtin adamdardaı kórindik pe eken? Qalaı bolǵanda da, olar búgingi bizge –  son-o-oý HHI ǵasyr urpaǵyna degen zor senimderin sóndirmeı ótti. Tekke ótken joq, el bolýdyń ejelgi  teorııasynyń bularǵa da bir qajeti bolar dep tasqa qashady. «Juqany búkteý ońaı, jińishkeni úzý ońaı», deıdi tastan qarap turǵan Tonykók danyshpan. Búkteı salýǵa bolatyndaı juqalyq ulttyq tildiń juqarýynan bastalady. Úzip-úzip tastaýǵa bolatyndaı jińishkelik otanshyldyqtyń jińishkerýinen bas­taldy. Dál solaı juqaryp, dál solaı jińishkerip, jetekte ketken taılaqtaı bolǵandar az ba! «Juqa qalyńdasa, ony tek alyp búkteıdi, jińishke jýandasa, ony tek alyp úzedi», depti taǵy da. «Alyp búkteıdi», «alyp úzedi» degen tirkesterdiń arǵy maǵynasy búkteı de almaıdy, úze de almaıdy konsepsııasyna siltep tur. О́z alyptarymyzdyń siltegen jaǵyna qaraı júrsek, adaspaıtynymyz aqıqat!     

Osy turǵydan alyp qarasaq, «Jańa Qazaqstan» degenimiz – tek shetel­dikterden úırenýshilik emes. Biz qashanǵy úırenýshiniń obrazyna kirip alyp otyra beremiz? Úıretýshi de elge aınalsaq deımiz. Jahandyq ǵylymnyń 95 paıyzy álemdik 4 tildiń enshisinde eken. Demek til úırený paryz. Biraq ol óz tilińdi qıratyp óte shyǵý degen sóz emes ekeni túsinikti. О́z tilin taqtan túsirgenderge kim qurmetpen qaraıdy deısiń. Balet juldyzy Maıa Plıseskaıa baıaǵyda Almatyǵa kelgende bergen suhbatynda «Qazaqtar oryssha tap-taza sóıleıdi eken ǵoı. Oıı, qandaı jıirkenishti» degeni esimde.

«Qyzyl qanyn tókken, qara terin aǵyzǵan» kóne dáýir danyshpandarynyń ıdeıasy ulttyq ıdeıaǵa ózek bolýǵa tıis dep oılaımyz. «Táńir jarylqaǵan­dyq­tan («Teńri ıarúlqadyq úchún») biz qoryqpadyq» dep Tonykók baba máseleni «qoryqpaǵandyq» konsepsııasyna tireıdi. Qazaqsha sóıleýge namystanatyndardyń «Pýtınge aryz jazý»  nıetteriniń arǵy túbinde úreıleri bar ekeni anyq. Demek bizdiń kóne tilimizdi júreginiń qany­men, kóziniń nurymen tasqa qashaǵan babalardyń ótkirlik, qoryqpaıtyndyq «vaksınasyn» balanyń boıyna egýdiń jańa tujyrymdaryn jasaqtaýdyń mańyzy artty. Biraq onyń bárine jyldamdyq kerek. Asyqqan álem tilin bezep, dilin kezep, qaǵyp-soǵyp óte shyǵady. Úreı bılegender sol quıynnyń túıirshigine aınalyp, joǵalary anyq. «Jańa Qazaqstannyń» bir belgisi – qoryqpaıtyndyǵy men shapshańdyǵynda ekeni sezile bastady. Durys! Sorpa sýy­ǵan­daı ǵana az ýaqytymyzǵa quıǵan shaı­­dy iship úlgertpeıtindeı asyǵystyq kerek. Biraq sorpamyz ben shaıymyzdy tó­gip almaıtyndaı eptilik odan da keregirek.

«Túnde uıqym kelmedi, kúndiz otyrǵym kelmedi» degen Tonykók-Kúlteginderdiń arýaǵy ana dúnııada áli de solaı júrgen sııaqty. О́ıtkeni satqyndar qıyn jolǵa salyp jibergen Tonykók áskeri sııaqty qazaqtyń ıntellektýaldyq «áskeri» de óz zamanynyń «Aqtermelinen» ótý saparynda eń qıyn jolǵa túsip ketkenin endi bilip jatyr. Bizdiń qıyn jol –  korrýpsııa men satqyndyqtyń shyrǵalańy. Táýelsizdik jolynyń taý-tasy qaıdan birden aldyrta qoısyn. «Unamasa, kóship ket!» degenge, kóshe jóneletin emes, Tonykók-Kúltegin babalardyń «Atamyz, babamyz ustaǵan jer-sý ıesiz bolmaıdy» degenindeı tabandy, el Prezıdenti Q.Toqaev aıtqandaı «...Jańa Qazaqstandy qurýǵa bir kisideı jumylýǵa» yqylasty, qabyrǵaly jurt ekenimizdi jastar dáleldeı túsýge tıis.

Orhon eskertkishiniń biri – Kúltegin tasynyń kóshirmesi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń atrıýmynda tekke turǵan joq. Jaqsy tur. Mán-maǵy­nasymen tur. Endi dál sonyń kóshirmesin elordamyzdyń qaq ortasyna eskertkish etip qoısaq she?! Bul Máńgilik tas elordanyń eńsesin taǵy bir kóterip qoıar edi. Ult rýhynyń jáne azattyǵynyń sımvolyndaı turar edi.

Olar bul jazýlardy ózderinde ne bolyp jatqandyǵyn aıtý úshin ǵana emes, bolashaqtyń qandaı bolýy keregin meńzeý úshin jazǵany anyq. Tas sol kezdegi aqparat tasymaldaýshy retindegi eń senimdi, eń ozyq tehnologııa edi. Endi tarıhtyń beti qansha qabyrshaqtanyp, adam tanymastaı bolyp ózgerse de, Máńgilik tas máńgilik ult ıdeıasymen saparyn jalǵastyra beredi. Tek soǵan múmkindik jasaý – bizdiń mindet. Sol úshin «Jańa Qazaqstanǵa» jol ashý úderisinde Ata Zańǵa ózgeris engiziletin bolyp jatyr. Onyń týra joldan taıdyrmaıtyn qujatqa aınalatynyna senimdi bolyp otyrmyz.

Ońaıgúl TURJAN