«Qaraǵaıly» saıabaǵyndaǵy taǵylymy tereń jıynǵa Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev, sondaı-aq Parlament Senatynyń depýtattary, asharshylyq qurbandary men qýǵynǵa ushyraǵandardyń urpaqtary, olardyń ómirin zerttep júrgen aqyn-jazýshylar, ǵalymdar, Almaty qalasynyń zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Eskertkishke jınalǵan qaýym qasiretti jyldardyń qurbandaryn bir mınýt únsizdikpen eske alyp, Almaty qalasynyń bas ımamy Tólebı Ospanuly asharshylyq jyldarynan keıin ár ýaqyt kezeńinde opat bolǵan bozdaqtardyń rýhyna arnap Quran aıattaryn oqyp, duǵa baǵyshtady.
Ult muraty jolynda basy aıdaýda, barmaǵy shaınaýda ketken saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń el aldyndaǵy eńbegi, sońyna qaldyrǵan murasy jas urpaqtyń jadynan eshqashan óshpek emes. Jıynda sóılegen zııalylar totalıtarlyq ozbyr saıasat júrgizgen qýdalaýdyń saldarynan qurban bolǵan jazyqsyz jandardyń rýhyn ardaq tutý, esimderin umytpaı, ulyqtap otyrý búgingi jáne keler urpaqqa júkteletin mindet ekenin aıtty. Qazaq halqynyń taǵdyryn toz-tozyn shyǵaryp, aýqymdy bóligin asharshylyq qurbany etip, úlken bóligin úrkinshilikke uryndyrǵan náýbet jyldardyń qasiretin el esine salyp, zulmattyń tarıhyn zertteýden talmaı kele jatqan belgili qalamger Smaǵul Elýbaıdyń tyń usynysyn kópshilik birden quptady.
«Qasirettiń de túr-túri bolady. Biraq bizdiń ultymyz úshin qasirettiń de qasireti – asharshylyq pen osy zobalań jyldar bolyp tarıhta máńgi qalady. Halyqtyń uǵymynda «aq ólim», «qara ólim» degen uǵym bar. О́kinishke qaraı, 5 mıllıon halyqtyń ajalyn «aq ólim» dep aıta almaımyz. Bul qasiretke búkil halyq bolyp bas ııýimiz kerek. Al bizdiń Parlament otyz jylda otyz sekýnd únsizdik jarııalaı almady. 1993 jyly «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy zańy qabyldandy. Osy zańnyń mátininen «asharshylyq» degen sózdi alyp tastady. Keshegi keńestik sananyń sarqynshaǵy mıllıondaǵan qurbannyń arýaǵynan qoryqpaı, «asharshylyq» degen sózden qorqyp, syzdyryp tastady. 1921-1922 jyldyń asharshylyǵyna 100 jyl, 1932 jyldyń asharshylyǵyna 90 jyl, repressııa qurbandaryna 85 jyl tolyp otyr. Aldaǵy ýaqytta dál osy kúnderi qalamyzda «Máńgilik halyq» degen sherý ótýi kerek. Kelesi jyly eske alýǵa kelgen halyq qurbandardyń portretterin kóterip, jubyn jazbastan sonaý Jeltoqsan eskertkishine deıin sherý jasaýy tıis. Búkil halyq bolyp qaıǵyrǵanymyzdy jastar kóredi, ótkennen taǵylym alady. Osy usynysymdy qabyl alyńyzdar!», dedi jazýshy.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi Hangeldi Ábjanov Qazaq ultyn jaıpap ótken úsh qasiretke erekshe toqtaldy. Akademıktiń deregine qaraǵanda, 1920 jyly Qazaqstan halqynyń 80 paıyzy qazaqtar bolǵan, al 1959 jylǵy sanaq qazaqtyń bar bolǵany 29 paıyz ekenin kórsetti. Az ýaqyt ishinde óz elinde, óz jerinde otyryp osynshama azaıyp ketken ult jer betinde neken-saıaq.
Birinshi qasiretti asharshylyqpen baılanystyrǵan ǵalym ult qasiretiniń negizgi úsh sebebin atady. «Ekinshi qasiret, jalamen ustalyp, jazyqsyz sheıit bolǵandar. Osynyń kesirinen halqymyz tilden de, dilden de aıyryldy. Úshinshi qasiret – qazaq jeriniń talan-tarajǵa túskeni. Búginde Orynbor qalasy qazaqtyń astanasy, Tashkent qazaqtyń otyrǵan orny dese, kim senedi? Álıhan Bókeıhannyń kitabynda Qazaqstannyń kartasy bar. Ol dóńgelek shar tárizdes pishinge ıe. Al búgingi kartaǵa qarasaq, qazaqtyń jeriniń eki sheti joq, sozylyp ketken. Ult ómirine náýbetter men asharshylyq júrgizilgende kózdeletin maqsaty bireý ǵana, ol – otarlaýshynyń osy jerge sheksiz bıligin ornatý. Oǵan jetý jolyndaǵy aıla-sharǵysy da myń túrli boldy. Keńestik ımperııanyń ozbyrlyǵy 1921, 1932, 1937 jylmen ǵana shektelmeıdi, ol júıeli túrde jasalyp otyrdy. О́kinishtisi, osy qasiretke biz áli súlesoq qaraımyz. Áli myńdaǵan emes, júzdegen myń qazaǵymyz aqtalmaı jatyr. Olardyń aqtalmaǵany bylaı tursyn, «aqtaldy» degen uly tulǵalarymyzdyń qujattary áli qupııa. Jabyq, ashylǵan joq. Qolǵa berilmeıdi. Demek aqtalmaǵan sol qazaqtardy áli kúnge abaqtyda jatyr dep esepteýimizge bolady. Sońǵy qurban aqtalǵansha Qazaqstanda totalıtarızm izi tolyǵymen joǵaldy dep aıta almaımyz».
Eń aýyry, qurban bolǵan bozdaqtardyń kópshiliginiń urpaǵy atalarynyń ne úshin aıyptalǵanyn, súıeginiń qaıda jatqanyn bilmeıdi. Arhıvti aqtarǵanymen, arǵy jaǵy qumǵa quıǵan sýdaı izim-ǵaıym joǵalady. Qýǵyn-súrgin máselesi – qazaqtyń biteý jarasy. Áli ornyna kelmegen qatelikterdi, selqostyq pen jaıbaraqattyq joıylǵanda ǵana qýǵyn-súrgin qurbandary tolyq aqtaldy dep aıtýǵa negiz bolady.
Budan soń Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev, azaly jıynǵa qatysqan almatylyqtar, Jeltoqsan oqıǵasyna qatysqandar eskertkishke arnaıy gúl shoǵyn qoıdy. Tutas ultty joıyp jibere jazdaǵan náýbet árdaıym el jadynda júrýge tıis. «Mundaı zulmat eshqashan qaıtalanbasyn!» degen ıgi tilekpen is-sharany uıymdastyrýshylar taǵzym jasaǵandardy Almaty qalasyndaǵy Ortalyq meshitte baǵyshtalatyn Quran-hatym men «Juldyz» meıramhanasyndaǵy arýaqtar rýhyna arnalǵan asqa shaqyrdy.
ALMATY
