Aýtızm: Aýyrtpalyq ata-anaǵa túsedi

Osy máselege qatysty Al­ma­ty dári­gerleri balalardaǵy aýtızm bel­gileri men sebepteri týraly baıandaı otyryp, usynys­ta­ryn alǵa tartty. Almatydaǵy №5 qalalyq klınıkalyq aýrý­hananyń balalar aýrýlary bóliminiń meńgerýshisi, joǵa­ry sanatty dáriger Hadısha Sul­tan­­qulova aýtızm belgileri úsh jasqa deıin paıda bolatynyn, je­ńilirek belgileri baıqa­la­tyn uqsas jaǵdaılar aýtızm spek­tri­niń buzylystaryna (ASD) jatatynyn atady. Dáriger aýtızmge júktilik pen bosaný ba­ry­­syndaǵy densaýlyqtaǵy kiná­rat­tar, bas-mı jaraqattary men ınfeksııalardyń saldary, mı­dyń týabitti dısfýnksııasy, a­q­pa­ratty óńdeýge qajetti neı­ron­dyq qurylymdarynyń damymaı qal­ýy sebep bolatynyn eske sal­dy.

Aýtızmniń de túrleri bar. Lora Ýıngtiń ádisine súıensek, aýtızmdi anyqtaýdyń úsh belgisi: áleý­mettik ózara árekettestiktiń bol­maýy, qyzyǵýshylyqtyń shek­­telýi men minezdegi qylyq­ta­rynyń qaıtalanýy. Ma­mandar náreste shaqta balada kez kelgen qımyl men dybysqa shamadan tys úreılený men jylaý reaksııalary, tildiń kesh shyǵýy, oǵash áreketter, qarym-qatynas jasaýǵa qulyqsyzdyq, sózdik qorynyń jasyna saı bol­maýy, sóılegen kezde daýys­syz dybystardyń az bolatyny sııaqty belgilerdi ataıdy. Qysqasy, bul balalar ózimen jastylarǵa qaraǵanda sózderdi aralastyryp, ym-ısharamen sóı­leı­di, qajetin suraýǵa, kór­genin aı­týǵa, ózi sııaqty balalarmen oı­naýǵa qyzyǵýshylyq tanytpaıdy.

Spıker aýtızmge shaldyqqan balalardyń verbaldy jáne verbaldy emes qarym-qa­tynasynyń buzylýyna toqtaldy. Mysaly, bala qolǵa alǵannan qashady, kótergende nemese qushaqtaǵanda qatyp qalady, ol adam­ǵa qara­maı­dy, kópshilikpen aralas­qan­da kúlmeıdi, áke-sheshesimen, qo­­naq­tarmen amandaspaıdy, bas­qalarmen áńgimeleskende bir núk­te­ge qadalyp otyrady.

«Aýtızmi bar balalarda maq­sat­syz qoz­ǵalystar, birkelki­lik­ke muqtajdyq, ózge­risterge qarsylyq, kúndelikti áreketterdi sol tártip, ıaǵnı ózgermeıtin dıeta nemese bir kıimdi tastamaý baıqalady. Mundaı pasıenttiń ózin tis­teıtin, jaraqattaıtyn avto­ag­ressııalyq ereksheligin atap ótken jón. ASB bar bala­lar­dyń 30%-ǵa jýyǵy ómir boıy ózin zaqymdap otyrǵan», deıdi H.Sultanqulova.

Alaıda pasıentterdiń bir bóligi jas­óspirim kezinde túzelse, kerisinshe 40%-ynda jasóspirim shaǵynda jaǵdaıy nasharlap ke­te­di. Emdeý jáne korreksııalyq kó­mek bolmaǵan jaǵdaıda aýtızmge shaldyqqan balalardyń 70%-ǵa deıini aýyr múgedek bolyp, únemi aınalasyndaǵylardyń kómegine muqtaj bolatyny belgili.

H.Sultanqulova osy keseldiń salystyrmaly túrde osydan 10 jyl buryn anyqtalǵan jańa vır­týaldy túrin atap ótti. Bul mýltı­medııalyq plazma­lar­­dyń, planshetterdiń jáne tele­fon­­dardyń damýymen sáıkes kele­di. Basqasha aıtqanda, bul qa­lyp­ty damyp kele jatqan balalardy nevrologııalyq aýytqýǵa ushy­rat­ýy múmkin.

Dáriger vırtýaldy aýtızmniń aldyn alý úshin tamaǵyn iship otyrǵan kezde balaǵa gadjet ber­meý­ge, kóp sóılesýge, oǵan bárin túsindirip otyrýǵa, únemi atyn atap shaqyrýǵa keńes beredi. Bal­dyr­ǵandarǵa túsiniksiz mýlt­fıl­mder kórýdiń ornyna kóbi­rek sóılesken jón.

Týabitti aýtızmniń aldyn alý­ǵa keletin bolsaq, áıel balaly bo­lar aldynda jáne júktilik kezin­de gınekologpen keńesýi kerek. Eger áıel júktilikke deıin jáne júk­tilik kezinde folıı qysh­qy­lyn qabyldasa, onda balada aýtızm­niń damý yqtımaldyǵy tórt ese azaıady.

О́z kezeginde Almatydaǵy «Psı­ho­lo­gııalyq-medısınalyq-peda­gogıkalyq konsýltasııa» KMM dırektory mindetin atqa­rý­shy Elmıra Aqsholaqova aýtızmi bar balalarǵa psıho­lo­gııa­lyq-pedagogıkalyq tekserý jáne keńes berý baǵdarlamasyn ázirleý nege qajet ekenin baıan­dady. Mundaı qujatty ázir­leý­diń ózektiligi osy sanat­ta­ǵy balalar sanynyń únemi art­ýy­­men jáne aýtızmdi psıho­lo­gııalyq-pedagogıkalyq dıag­nostıkalaýdyń otandyq baǵdar­la­malarynyń bolmaýymen baı­la­nystyrýǵa bolady. Sondaı-aq ınklıýzıvti bilim berýdi damytý men erekshe bilim berilýine qajettiligi bar balalardy tekserý jáne olarǵa keńes berýde PMPK qyzmetin reformalaý qajettiligi aıqyn bolyp otyr.

«Bilim berýdi damytýdyń 2020-2025 jyl­darǵa arnal­ǵan memleket­tik baǵdar­la­­ma­­sy­na sáıkes, «psıholo­gııa­­­lyq-medısınalyq-pedago­gı­kalyq konsýltasııalar» «medısı­na­lyq­tan» «pedago­gı­kalyq modelge» kóshedi. PMPK qyzmetindegi áleýmettik-pe­dagogıkalyq model kelesi tetikter ar­qyly jú­zege asyrylady. Bular – erekshe bilim berý qajettilikterin baǵalaý men bala úshin oqytýdyń arnaıy jaǵdaılaryn anyqtaý sııaqty jańa baǵyttardy engizý, balanyń damý problemalarynda, oqytý, tárbıeleý jáne áleýmettik beıimdelý qıyn­dyqtaryn baǵa­laýda psıhologııalyq-peda­go­gı­kalyq úlesti arttyrý, PMPK qory­tyndysynda medısınalyq dıagnozdardy qoıýǵa jetkizbeıtin jáne bilim berý, psı­hologııalyq-pedagogıkalyq kómektiń kólemi men sıpatyn anyqtaıtyn bala­lar­dyń áleýmettik-pedago­gı­ka­lyq synyptamasyn engi­zý, balalardy damytý jáne tárbıeleýde ata-analarǵa konsýltasııalyq kómek kólemin ulǵaıtý», deıdi E.Aqsholaqova.

Maman PMPK-da aýtızmi bar balalar­dy tekserý baǵdar­la­malaryn qoldaný tómen­degideı birqatar máseleni sheshýge jol ashatynyn atady. Naqty aıt­qan­da, bul aýtızm jáne ASB bar balalarǵa psıhologııalyq-pedagogıkalyq tekserý júrgizýge qoıylatyn talaptar men kólemdi belgileýge, tekserý jáne keńes berý tártibin standarttaýǵa, tekserý barysynda ártúrli ádisterdi, ádis­temelerdi, testilerdi qol­da­ný­dy ońtaılandyrýǵa, tekserý nátıjelerin obektıvti, dál taldaý jáne balanyń damýyn baǵalaýdyń dáldigi úshin jaǵdaı jasaýǵa, balalardy tekserý jáne ata-analarǵa keńes berý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Mamandar PMPK-da keshendi tekserý júrgizý tártibi týraly de egjeı-tegjeıli túsindirdi. Birinshiden, ata-analardyń sha­ǵym­­dary men suranystaryn PMPK tirkeýshisi naqtylaıdy, ol dárigerlerdiń keńesine júginýdiń basty sebebi nede ekenin, óz bas­ta­masy álde dárigerlerdiń, peda­gogterdiń, psıhologterdiń, tár­bıe­shilerdiń joldamasymen keldi me, balanyń damýyna ne kedergi (ata-analardyń shaǵym­da­ry), nátıjesinde konsýl­tasııadan ne kútetinin suraıdy.

Ekinshiden, medısınalyq jáne áleýmettik-psıhologııalyq anamnezdi jınaýdy jáne bala damýynyń áleýmettik jaǵdaıyn anyqtaýdy kez kelgen konsýltasııa mamany PMPK qyzmetiniń úlgilik qaǵıdalarynyń belgilen­gen nysanyna sáıkes jasaıdy. Eger ata-analar suraýymen bolsa (baladaǵy aýtızmdi tekserý, rastaý nemese alyp tastaý) nemese balanyń damýy men minez-qulqyna shaǵymdar aýtıs­tıkalyq táýekeldilikke kú­dik­tenýge múmkindik berse, ony psıhıatr-dáriger atqarady.

Joǵaryda atap ótkendeı, balamen qarym-qatynas jasaýda qıyndyqtar týyndap, aýrý belgileri anyq bolsa, budan ári ata-analaryna saýaldama men psıhologııalyq-medısınalyq-peda­gogıkalyq tekserý júr­gi­ziledi. Osydan keıin ǵana zert­teý nátıjelerin alqaly túrde talqylaý jáne otbasynda, bilim berý uıymdarynda oqytý men tárbıeleýdiń arnaıy jaǵ­daı­la­ryn jasaý jónindegi erekshe bilim berý qajettilikteri men tıisti usynymdardy aıqyndaý júzege asyrylady. Sodan keıin ǵana PMPK-nyń jalpy qory­tyn­dysy nemese qosymsha tekserý júrgizý qajettigi týraly sheshim jasalady (bastapqy tekserý bir-tórt qabyldaý ishinde júr­gizilýi múmkin), sondaı-aq ba­l­anyń damý máselesi boıynsha áke-sheshesine keńes berý, ony jeńý joldary men sharttary týraly usynymdar beriledi.

Qajet bolǵan jaǵdaıda PMPK mamandarymen jeke otba­sy­­lyq keńester ótkiziledi, medı­sı­nalyq, psıhologııalyq-áleý­mettik-pedagogıkalyq sıpat­ta­ǵy naqty jeke usy­nystar jasalady.

Ne desek te, barlyq aýyrtpa­lyq aldymen ata-ananyń moınyna túsedi. Balada aýtızm bel­gi­leri baryn birinshi bolyp baı­qaıtyn da jáne onyń búkil aýyrtpalyǵyn kóterip otyrǵan da sol balanyń áke-sheshesi. Ata anasy sábıiniń boıyndaǵy kiná­rat­ty der kezinde baıqap, dabyl qaǵýynyń nátıjesinde aýtızm keselinen qutylǵan balalar da bar.

ALMATY