Dalalyq súıý

Bir aýyz sóz úshin, bir tamasha án úshin, jeke-dara oqıǵa úshin. Sulýlyqqa, tazalyqqa ińkárlar sóıtedi. О́leń qudireti degen osy shyǵar múmkin. Jalt etken qas-qaǵymdaǵy jalǵyz-aq sát jalǵannyń jyrtyq ta jasampaz kelbetin búrkep ketedi. Júrekti alyp túsedi. Sol jalǵyz-aq sát, qas-qaǵymnyń ózi ómir súrýge tatyǵany ǵoı. «Jaqsymen birge ótkizgen jarty saǵat, jamannyń ótip ketken ómirindeı» demeı me?! Týra osy tusqa kelgende oqyrman mynaý ózi sendirýdi aıtyp otyr ma, qas-qaǵym jalqy sátti aıtyp otyr ma degen kúmánmen keri sheginýi de kádik. Biz ekeýin de, ekeýin ǵana emes, boıyna birneshe qubylysty jymdastyra alǵan óleń týraly aıtqymyz bar. Jáne buǵan deıin aıtqanymyz, sóz etpek jyrymyzdyń juqanasyna da tatymasyn bilip qoıyńyz.

«Betpaqdala – janarym ǵashyq alap,

Janyma orap, júrektiń jasyna orap,

Súıgem ony… Jaılaýda jaz ótkergem

Quralaıyn kıiktiń asyrap ap»

dep bastalady Ǵalym Jaılybaıdyń «Sút berińder» óleńi. Bul jerde aıtqymyz kel­geni de «súıgem ony...» degen tusy. Nege ekenin qaıdam, súıem nemese súıgem sózi basqasy bylaı tursyn, mahabbat lırıkasynyń ózinde shynaıy shyǵa bermeıdi keıde. Tumanbaıdyń súıgeni sendiredi, Saǵıdyń súıgeni júrekke jyly tıedi, Esenǵalıdyń súıgeni júrekti aýyrtady, al Ǵalym Jaılybaıdyń súıgeni muńǵa oraıdy. Muńǵa oraǵan soń, árıne, adamdy beıjaı qaldyrmaıdy. Bul jerdegi súıý – basqa súıý, biraq. Súıgeni úshin bárin tárk etý nemese menshiktep bólek qashý emes, dalalyq súıý – aqylǵa syımaıtyn dara qasıet der edik. Ar jaǵynda eldik sana turady. Dalany súıip ósken qazaq balasy ondaǵy bar qubylysqa súıispenshilikpen qaraıtyn sııaqty, al keıbir súıispenshilik sol daladaǵy bir zatty súıý arqyly bárin súıýge aınalady. Ekeýi bir dúnıe desek te, eki bólek bolmys. Qaıtken kúnde de qazaqy bolmysqa alǵashqysy kelińkireıtindeı kórinedi. Sol sııaqty aqyn áýeli Betpaqdalasyn, odan soń kıiktiń quralaıyn kórgenin baıqaımyz.

«Kıikti qazaq jáne deıdi bóken» dep Sáken bastap edi qazaq poezııasynda kıik taqyrybyn. Odan Kákimbek Salyqovtyń «Jezkıiginen» Ǵalym Jaılybaıdyń «Kıik­qashqan» poemasyna jalǵasty. «Kıik qashqan, qaıdan qashqan? Sýdan qashqan, ýdan qashqan» deıtin aqyn. Osy joly elsizde enesinen kóz jazyp qalǵan quralaıdy asyrap alǵanyn jazady Ǵalym Jaılybaı. Aqynnyń bala kúni basynan ótken bir oqıǵa. «Tańda óleńim sol bolyp, keshte óleńim, О́mir jyryn aq sútpen kesteledim. Jetilgen soń: – Quralaı, Qosh! – dep edim – altyda edim… joq álde beste me edim?..».

Joǵaryda bir ǵana sát, jalǵyz mezet degenimiz sondyqtan. Bir jaz sút berip asy­raǵan quralaıdyń súıkimi júrek túkpi­rinde ǵumyr boıy janyn jylytyp kelgen. Ondaǵy janashyrlyq, baýyrmaldyq, meıi­rim óz aldyna bólek áńgime taldap jazsa.

«Baıansyz kún basynan baq ushyrǵan,

Synaq kórip týǵannan saǵy synǵan.

Enesinen adasqan quralaıǵa

Aq dúnıeniń atynan aq usynǵam.

Jumyr bastyń sheshetin jumbaǵy aýyr,

Bulań etken buldyrap bul da dáýir.

Enesinen elsizde adasqanǵa

Sút berýdi úıretken qyrdaǵy aýyl».

Bári sol qyrdaǵy aýyldan daryǵan qasıetten týatyny shyndyq. Enesinen kóz jazǵan quralaıdan bastap, jer aýyp kelgen atasy basqa jurtqa deıin qamqorlyq kórsetken qazaq aýylynyń obrazy adamzatqa úlgi. Sút berip qana qoımaǵan, júregine orap ósirgen sol quralaıdy attandyryp salǵan aqyn keshirgen kúıdi estigende birdeńe deýdiń ózi artyq. Tek sezine alsań bolǵany. Adam janynyń eń asyl sezimderin tehnıka jalmap bara jatqan tusta mundaıdy túısinip, rahatqa bólengenniń ózi bir hıkmet. Ony ala jazdaı asyraǵan quralaıymen qoshtasyp turǵan aqyn aıtady:

«Ǵajaıyptan turady ǵalam lebi,

О́n boıynda ómirdiń bar órnegi.

…Jalt qarady ol, arman-aı, qoshtasarda

Sondaı janar kórmedim sodan beri.

Aıtam degen syr edi ilgeriden,

Armandyǵa aq bergen kúnderim eń.

…О́mir zýlap barady kóz ushynda.

О́leń ketip barady birge onymen.

Kóńilimniń kólderin muńdarǵa orap,

Syńsyp ushty bir qusym synǵan qanat.

Quldyrańdap júgirgen quralaıǵa

Qyrdan asyp ketkenshe turǵam qarap.

Kóktóbeden kóktemdi kútkeninde el,

Úzik-úzik úmitin úptedińder!

Qazaq ta bir – kıiktiń quralaıy

Jaýtańdatpaı japanda sút berińder!

Sharyqtasyn, shalqysyn kókte qusyń,

О́zektige bul ómir ótpelisiń…

– Sút berińder, tiriler, bir-birińe

Erinderiń kezerip ketpeý úshin».