Otyrysqa Bas prokýratýranyń, syrtqy ister, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrlikteriniń, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi, beınekonferensııa baılanysy rejıminde oblystardyń, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń aýmaqtyq referendým komıssııalarynyń músheleri qatysty.
Sondaı-aq, otyrysqa Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne Yntymaqtastyq Uıymynyń (EQYU/DIAQB) referendýmdy Baǵalaý jónindegi demokratııalyq ınstıtýttar men adam quqyqtary bıýrosy mıssııasynyń jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynan (TMD) Baıqaýshylar mıssııasynyń ókilderi qatysty.
Otyrys barysynda kún tártibi boıynsha kelesi úsh másele qaraldy:
- «2022 jylǵy 5 maýsymǵa taǵaıyndalǵan respýblıkalyq referendýmda ýchaskelerdiń daýys berý kúnine daıyndyǵy týraly»;
- «Respýblıkalyq referendým týraly zańnamany buzǵany úshin jaýapkershilik máseleleri týraly»;
- «2022 jylǵy 5 maýsymǵa taǵaıyndalǵan respýblıkalyq referendýmdy ázirleý men ótkizý kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq referendým komıssııasyna jeke jáne zańdy tulǵalardyń kelip túsken ótinishterin qaraý barysy týraly».
Otyrystyń kún tártibindegi birinshi máselesi aıasynda aýmaqtyq referendým komıssııalarynyń ókilderi beınekonferensııa baılanysy rejıminde ýchaskelerdiń daýys berý kúnine daıyndyǵy týraly baıandady.
Daýys berýge arnalǵan bıýlletender, aqparattyq jáne ádistemelik materıaldar jetkizilgen, barlyq ýchaskelerde uıymdastyrý jáne tehnıkalyq jaraqtandyrý jumystary aıaqtalyp otyr. Ortalyq referendým komıssııasy ýchaskelerdiń daýys berý kúnine daıyn ekenin atap ótti.
Nurlan Ábdirov aýmaqtyq komıssııalaryna daýys berý qatań túrde «Respýblıkalyq referendým týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń normalaryna saı ótý qajet dep atap ótti.
Sondaı-aq, birinshi másele aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi Jalǵas Ádilbaev bıýlletenderdi sheteldik ýchaskelerge jetkizý jáne ýchaskelerdiń daýys berý kúnine daıyndyǵy týraly baıandady.
Zańnamaǵa sáıkes, daýys berý kúni shetelde bolatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary respýblıka aýmaǵynan tys jerde qurylǵan daýys berýge arnalǵan ýchaskelerde daýys bere alady.
Jalǵas Ádilbaev atap ótkendeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń shet elderdegi mekemeleriniń janynan 52 shet memlekette 65 ýchaskelik referendým komıssııalary qurylǵan. Olardyń barlyq 325 múshesi qashyqtyqtan oqytýdan ótip, «Respýblıkalyq referendým: quqyqtyq negizder jáne referendým komıssııalarynyń jumysyn uıymdastyrý» baǵdarlamasy boıynsha testileýden ótti.
Sheteldegi jáne daýys berýge belsendi quqyǵy bar, Qazaqstan Respýblıkasynyń shet elderdegi mekemeleri usynǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarynyń aldyn ala jasalǵan tizimderine saı, referendýmda daýys berýge quqyǵy bar azamattar sany – 11 350 qurap otyr. 1%-dyq rezervti eskere otyryp, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligine 11 450 bıýlleten bólindi.
2022 jylǵy 3 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha daýys berýdi ótkizýge qajetti bıýlletender men tıisti materıaldar Qazaqstan Respýblıkasynyń shet elderdegi mekemeleriniń janyndaǵy 55 ýchaskege jetkizildi. Qalǵan 10 ýchaskege jetkizilý ústinde.
Otyrystyń kún tártibindegi ekinshi másele boıynsha, ıaǵnı respýblıkalyq referendým týraly zańnamany buzǵany úshin jaýapkershilik, sondaı-aq úgit júrgizý sharttary jóninde aıtyldy. ORK Tóraǵasy búgin tún ortasynda úgit jasaý aıaqtalatynyn, al 4 maýsym saǵat 00.00-den bastap tynyshtyq kúni bastalatynyn atap ótti.
Nurlan Ábdirov «Tynyshtyq kúni jáne referendým kúni úgit jumystaryna qatysty kez kelgen is-áreketke tyıym salynady jáne bul úshin zańnamada quqyqtyq jaýapkershilik kózdelgen», dep atap ótti.
Kún tártibindegi ekinshi másele aıasynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Nurgúl Maýberlınova «Respýblıkalyq referendým aldynda buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy úgit, sondaı-aq aqparattyq keńistikke monıtorıng júrgizý týraly» baıandama jasady.
Spıker Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi referendýmǵa daıyndyq pen ony ótkizý barysy týraly azamattardy aqparattandyrý boıynsha úlken jumys júrgizgenin atap ótti. BAQ-ta aldaǵy referendýmǵa arnalǵan 8 500-den astam materıal (telearnalarda-3 myńnan astam, gazetterde-2600 jáne ınternet-resýrstarda-2800-ge jýyq) shyǵaryldy. Respýblıkalyq telearnalardyń efırinde 50 beınerolık 2500-den astam kórsetilimmen shyǵaryldy. Al óńirlik telearnalardyń efırinde 40 beınerolık 5000-nan astam kórsetilimmen shyǵarylǵan.
Ortalyq referendým komıssııasynyń ótkizgen is-sharalaryna qatysty 700-ge jýyq materıal shyǵarylǵan (160 telearnalarda, 150-den astam gazetterde jáne 400-ge jýyq ınternet-resýrstarda).
Sondaı-aq, Nurgúl Maýberlınova referendým týraly zańnama talaptarynyń saqtalýyna monıtorıng jasaý maqsatynda aqparattyq alańǵa táýlik boıy monıtorıng jasalyp otyrǵanyn aıtty.
Úgit jumystary kezeńinde 5 mamyr men 3 maýsym aralyǵynda 61 respýblıkalyq BAQ (telearnalar - 19, gazetter – 42), 342 óńirlik BAQ (telearnalar - 30, gazetter-312) jáne 130-dan astam tanymal ınternet-resýrstarǵa (respýblıkalyq-82, óńirlik-50) quqyqtyq monıtorıng jasaldy.
Monıtorıng aıasynda BAQ-tyń eki negizgi talaptardy saqtaýy baqylandy: birinshisi - anonımdik úgit materıaldaryn, ıaǵnı olardy shyǵarǵan uıym, olardy basyp shyǵarý orny men taralymy, shyǵarýǵa jaýapty adamdar týraly málimetterdi qamtıtyn tıisti tańbalaýy joq materıaldardy ornalastyrýǵa tyıym salý; ekinshisi - respýblıkanyń konstıtýsııalyq qurylysyn kúshtep ózgertýge, tutastyǵyn buzýǵa, sybaılas jemqorlyqqa jol bermeý. Sonymen birge memleket qaýipsizdigi, soǵys, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq artyqshylyq, sondaı-aq qatygezdik pen zorlyq-zombylyqty úgitteýge jol bermý.
Monıtorıng nátıjeleri boıynsha referendýmǵa daıyndyq kezeńinde úgitke qoıylatyn zańnama talaptaryn buzý faktileri anyqtalǵan joq.
Internet-resýrstarda buryn ornalastyrylǵan úgit materıaldaryna keletin bolsaq, olar burynǵy oryndarynda qaldyrýǵa bolady, biraq olardy saıttyń basty betine qaıtadan shyǵarýǵa bolmaıdy.
Sondaı-aq referendýmnyń ótetin kúni, daýys berý tártibi jáne túsindirme sıpatyndaǵy buryn ornalastyrylǵan aqparattyq materıaldar men jarnamalyq bannerlerdi sol burynǵy oryndarynda qaldyrýǵa bolady.
Bas prokýrordyń orynbasary Bolat Dembaev «Respýblıkalyq referendým týraly zańnamany buzǵany úshin jaýapkershilik týraly» baıandama jasady.
Spıker atap ótkendeı, referendýmnyń barlyq is-sharalary «Respýblıkalyq referendým týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń talaptaryna saı ótýde. Qandaı da bir quqyq buzýshylyqtar tirkelgen joq.
Referendým taǵaıyndalǵan kúnnen bastap prokýratýra organdaryna osy másele boıynsha barlyǵy 18 ótinish túsken.
Biraq olardyń birde-bireýi referendým týraly zańnamany buzýǵa qatysty emes, osyǵan baılanysty olar quzyreti boıynsha ýákiletti memlekettik organdarǵa joldandy.
«Respýblıkalyq referendým týraly» Konstıtýsııalyq Zańnyń 7-babyna sáıkes referendýmnyń aldyndaǵy kúni jáne daýys berý kúni, ıaǵnı 4 jáne 5 maýsymda kez kelgen úgitke, onyń ishinde qoǵamdyq pikirge suraý salý nátıjelerin nemese referendým nátıjeleriniń boljamdaryn jarııalaýǵa qatysty kez kelgen úgitke tyıym salynady.
Bul kúnderi úgit júrgizilgen jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly Kodeksiniń 102 baby boıynsha jaýapkershilik týyndaıdy (jeke tulǵalarǵa - 15 AEK, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine nemese kommersııalyq emes uıymdarǵa - 20 AEK, orta kásipkerlik sýbektilerine-25 AEK, iri kásipkerlik sýbektilerine - 35 AEK mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady).
Osy bap boıynsha Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is júrgizýdi qozǵaý prokýrorlardyń aıryqsha quzyretine jatady, isterdi sot qaraıdy.
Aldaǵy eki kún prokýratýra organdary úshin jumys kúni bolyp tabylady. Bas prokýratýra ortalyq deńgeıde de, sol sııaqty jergilikti jerlerde de referendým komıssııalarymen jáne múddeli memlekettik organdarmen turaqty baılanys ornatyp, táýlik boıy kezekshilik uıymdastyrylyp otyr.
Kún tártibindegi úshinshi másele boıynsha ORK múshesi Asylbek Smaǵulov «Respýblıkalyq referendýmdy ótkizýge daıyndyq kezeńinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq referendým komıssııasyna kelip túsken jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý barysy týraly» baıandady. Ol 5 mamyr kúni referendým jarııalanǵan sátten bastap búgingi kúnge deıin ORK jeke jáne zańdy tulǵalardan 524 ótinish kelip túskenin atady, onyń ishinde:
- 500 ótinish nemese 95% óz mazmuny boıynsha uqsas ótinishter jáne daýys berýshi tulǵalardyń tizimderin qalyptastyrý kezinde ózderiniń derbes derekterin keri qaıtaryp alý máselelerine qatysty bolyp otyr;
- 9 BAQ saýaldary nemese 1,7% - referendýmdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha aqparat berý týraly;
- 7 qoǵamdyq birlestikterdiń ótinishi nemese 1,4% - baıqaýshy nemese ókil retinde qatysý múmkindigi týraly saýaldar joldaǵan;
- 8 nemese 1,3% basqa da máseleler.
Aýmaqtyq referendým komıssııalaryna 35 ótinish kelip tústi, olardyń jartysynan kóbi nemese 23-i Almaty qalasynyń aýmaqtyq referendým komıssııasyna (14 nemese 40 paıyzǵa jýyq) jáne Aqtóbe oblysynyń referendým komıssııasyna (9 nemese árbir tórtinshi) kelip tústi. Aqmola, Atyraý, Pavlodar oblystarynda 1 ótinishten, Qostanaı oblysynda - 3 ótinish, SQO – 4 ótinish, Shymkent qalasynda 2 ótinish.
Negizinen bul ótinishter referendýmǵa daıyndyq tártibi men daýys berýshilerdiń tizimine qatysty bolyp otyr.
Sonymen qatar, Astana, Almaty, Túrkistan, Qyzylorda, Qaraǵandy, Jambyl, Batys Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda birde-bir ótinish tirkelmegen.
Asylbek Smaǵulov ótinishterdiń azdyǵy referendýmǵa daıyndyq jónindegi aýmaqtyq jáne ýchaskelik komıssııalarda tıisti deńgeıde atqaryp otyrǵan jumystarynyń aıǵaǵy ekenin atap ótti.
Barlyq ótinishter boıynsha tıisti quqyq normalaryna siltemeler berile otyryp, ýaqtyly jáne egjeı-tegjeıli jaýaptar berilýde. Búgingi kúni ótinishter boıynsha sotqa shaǵymdanǵan ister joq. Sondaı-aq, aýmaqtyq komıssııalardyń bergen jaýaptary úshin Ortalyq referendým komıssııasyna shaǵymdaný faktileri joq.
Nurlan Ábdirov referendýmǵa daıyndyq kezinde ortalyq komıssııaǵa kelip túsken barlyq ótinishter zańnamada belgilengen tártippen jáne belgilengen merzimde qaralatynyn atap ótti. Osy baǵyt boıynsha jumys jalǵasýda. О́tinishterdiń eshqaısysy nazardan tys qalmaıdy, barlyq ótinishterge quzyreti boıynsha jaýaptar berilip keledi.
Otyrys qorytyndysy boıynsha Nurlan Ábdirov referendýmǵa daıyndyq kezinde komıssııanyń 70 myńnan astam múshesi oqytylyp, ádistemelik jáne praktıkalyq kómek kórsetilgenin atap ótti. Kóshpeli is-sharalar barysynda ORK músheleri komıssııalarǵa keńes berip, referendým ótkizýdi uıymdastyrý jónindegi suraqtarǵa jaýap berdi.
Nurlan Ábdirov qorytyndy sózinde «Endi 5 maýsym - daýys berý kúnin uıymdastyrý sharalaryn joǵary deńgeıde qamtamasyz etý qajet, bul mańyzdy. Komıssııalarǵa jaýapty mıssııa, ıaǵnı referendýmdy uıymdastyryp, ótkizý júktelip otyr. Daýys berýdi ótkizý rásimderin barynsha ashyq ári aıqyn etý qajet. El azamattaryna referendýmǵa qatysý jónindegi konstıtýsııalyq quqyǵyn tolyqqandy júzege asyrýǵa múmkindik berý mańyzdy. Sondaı-aq, referendýmdy uıymdastyrýshylar men qatysýshylarǵa qoıylatyn negizgi talap - zańdylyqty qatań saqtaý bolmaq» - dep atap ótti.
