Bıýst – týǵan jerinde Shahan Mýsın rýhyna taǵzym etýdiń alǵashqy qadamy. Aldaǵy ýaqytta mektepke, aýdandyq mádenıet úıine, tipti kóshege esimi de beriler. Ol sharýa ýaqyt enshisinde.
Bizge deıin Shahan Mýsındi «tuǵyryna qondyrý» jóninde Maı aýdanyndaǵy belsendi azamattar bastama kótergen. Jergilikti jýrnalıst Meırambek Qyzyr alǵashqylardyń biri bolyp shań basqan arhıvterdi qoparyp, kóp eńbek sińirgeni belgili. Keıin ólketanýshy Berik Eskendirov te qatarǵa qosylyp, zertteý jumystaryn jalǵastyrdy. Parlament Senatynyń depýtaty Altynbek Nuhuly birneshe jyl buryn qolǵa alǵan Pavlodar oblysynyń 100 tarıhı tulǵasy jobasyna Shahan Mýsındi engizýge úles qosqan da solar. Dese de, bul másele bir sónip, bir janǵan jaryq shamy sııaqty sheshimin tappaı kelgen-di. «Elektrshi» retinde iske kirisken «Egemen Qazaqstan» gazeti seńdi qozǵaltýǵa septigin tıgizdi. Osy jyldyń qańtar aıynda basylym betinde jýrnalıst Farhat Qaıratulynyń «Tórt tulǵaǵa perzent bolý – taǵdyrdyń syıy» atty Shahan Mýsınniń qyzy Maqpal Mýsınamen suhbaty jaryq kórdi. Mamyr aıynda «Shahanǵa shahardan kóshe buıyra ma?» degen maqala jarııalandy.
Bıýst ashylady degen habardy estigende qatty qýanǵanymyz ras. Aýdan basshylyǵy súıinshi surap, saltanatty is-shara 31 mamyrǵa belgilengenin jetkizdi. Ol tegin emes. Shahan Mýsın «Narkomǵa hat» degen óleńi úshin sottalyp, 10 jyl Kolymaǵa, 8 jyl Sibirge aıdalyp, ómiriniń 18 jylyn tar qapasta ótkizgeni belgili. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúninde bıýsttiń ashylýy jınalǵandarǵa aıtýly datanyń aýrasyn sezindire tústi. Bir mınýt únsizdik kezinde ǵana emes, is-shara boıy qyrshyn ketken bozdaqtardyń aýyr halin júrekpen sezindik.
Aqjar aýyly aýdan ortalyǵynan 120 shaqyrym jerde ornalasqan. Shahan Mýsın tar qapastan shyqqan soń birden týǵan aýylyna jol tartyp, bir aptadaı maýqyn basqan eken. Ony is-sharaǵa qatysqan úlkenderdiń aýzynan estidik. Nurbıbi Janaqova – Shahandy kózben kórgenderdiń biri.
– Shahan aǵamyz aýylyna kelgen ýaqytta eń áýeli úlkenderge sálem berip shyǵatyn. Sondaı ónegeli ádeti bar edi. Sosyn ǵana jeke sharýalaryna kirisetin. Men Uly Otan soǵysynyń ardageri, «Qyzyl juldyz» ordeniniń ıegeri Botaı Janaqovtyń kelinimin. Bizdiń shańyraqqa da talaı kelip, úıdegilermen áńgimesi jarasyp, tipti, qonǵan kezderi de esimde. Bir jyldary Aqqýly aýdanyna aqyn Qalıjan Bekhojınmen kelgenin estidik. Ony aıtyp otyrǵanym, aınalasyna ózi sııaqty oqymysty, talantty jandar toptasatyn.
Shahan Mýsınniń eleýsiz qalǵany bizdi de alańdatatyn. О́kinishke qaraı, osy ýaqytqa deıin eshqandaı aıtýly is-shara uıymdastyrylmady. Maı aýdanynyń turǵyndary ózderi birinshi bolyp bastama kótermese, basqa kimge kerek? Bıyl toń jibip, tarıhı tulǵany nasıhattaý jumystary qolǵa alyna bastaǵany qýantady. Bıýsttiń ashylǵanyna erekshe qýanyp otyrmyn. Igi iske atsalysqan aýdan basshylyǵyna, aýyl ákimi Temirbolat Sarınge, ózge de belsendi azamattarǵa alǵysymdy bildiremin, – dep Nurbıbi áje aǵynan jaryldy.
О́z kezeginde aýdan ákimi Aǵybaı Ámirın Maı aýdanynyń tarıhı tulǵalaryn áspetteý isi jalǵasa beretinin, bul rette aýyl mektebine Shahan Mýsınniń esimin berý jumystary júrgizilip jatqanyn aıtty.
– Shahan Mýsın – Maı aýdanynyń maqtanyshy ǵana emes, muqym qazaqqa ortaq tulǵa. Qasiretti kezeń – asharshylyq jyldary týǵan aýylyna kelip, qynadaı qyrylǵan halyqty kórip, ádiletti izdep shyǵarǵan jalyndy jyry taǵdyryn túbegeıli ózgertti. Ol 18 jyl ómirin týǵan topyraǵynan jyraqta, azap pen beınettiń ortasynda ótkerdi. Tekti uldyń qaısar rýhy synbaı, qıyndyqqa tótep berdi. Keıingi jyldarda el qurmetine bólendi. Qyzmetin Qazaq drama teatrynan bastap, osy teatrdyń irgetasyn qalaýshylarynyń biri bolyp tarıhta iz qaldyrdy. Qazaq kınosynyń ósip-órkendeýine súbeli úles qosty. 1957 jyly M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq drama teatryna jumysqa shaqyrtyldy. Sol jerde taban aýdarmastan 43 jyl eńbek etti. Shahan Álimhanuly kıno salasynda da tabysty boldy. Sanaly ǵumyrynda bas-aıaǵy otyzǵa jýyq kınoǵa túsipti. Alǵashqy túsken kınosy – Májıt Begalınniń «Bul Shuǵylada bolǵan edi» degen fılmi. Shahan Mýsınniń ǵıbratty ǵumyryn nasıhattaý sharalary bıýsttiń ashylýymen toqtap qalmaıdy. Bul baǵytta óz josparymyz bar. Qazirgi ýaqytta aýyl mektebine esimin berý jumystary jalǵasýda, – dedi aýdan basshysy.
Aǵybaı Qoıshybaıulynyń bul aýdanǵa ákim bolyp taǵaıyndalǵanyna kóp bola qoıǵan joq. «Shyny kerek, Shahan Mýsındeı tulǵanyń ómirine degen qyzyǵýshylyq «Egemen Qazaqstan» gazetine shyqqan «Tórt tulǵaǵa perzent bolý – taǵdyrdyń syıy» atty maqaladan keıin bastaldy. Shahan Mýsındi ulyqtaý jónindegi elimizdiń bas basylymy kótergen máseleler oryndy», – dep gazet ujymyna alǵysyn jaýdyrdy.
Saltanatty is-sharaǵa Shahan Mýsınniń Aqqýly aýdanynda turatyn jıenderi keldi. Ermek Mýsın bul oqıǵany kópten kútkendikten be eken, tolqyp turǵany sezilip turdy.
– Naǵashymyzǵa bıýst ornatylady degen habardy estigende tóbemiz kókke bir eli jetpegeni ras. Buǵan deıin batyl bastamalar qolǵa alynsa da orta jolda toqtap qalatyn. Kelesi jyly Shahan Mýsınniń týǵanyna – 110 jyl. Osy oraıda aýdan kóleminde ǵana emes, oblys boıynsha aýqymdy sharalar uıymdastyrylsa degen tilegimiz bar. Shahanǵa jasalǵan qurmet – áýlettiń abyroıy úshin ǵana emes, jastardyń jarqyn bolashaǵyna degen qadam. Sebebi onyń ómirbaıanymen tanysqan jas qıyn kezeńde de ómirden túńilmeı, baıandy ǵumyr keshýge bolatynyn túsiner edi. Tar qapastan keıin de ónegeli ómir súrýge bolatynyn uǵynar edi. Búgingi is-sharaǵa Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasynda turatyn qyzy Maqpal kele almady. Onymen tyǵyz baılanystamyz. Úıimizde Rábıǵa Syzdyqovanyń Shahan Mýsın týraly jazǵan kitaptary óz qoltańbasymen saqtaýly. Aqjar aýyldyq mektebindegi mýzeıge jádiger retinde Shahannyń sýretin tapsyrdyq. Igi is-sharaǵa atsalysqan azamattarǵa áýletimizdiń atynan alǵysymdy bildiremin, – dedi Ermek Mýsın.
Biz de Aqjar aýylynan kóterińki kóńil kúımen qaıttyq. Keleside mektepke esimi berilgende baratyn shyǵarmyz...
Pavlodar oblysy,
Maı aýdany
