Arqanyń Aqbereni

Ult­tyq óner qazaqtyń boı-tumaryna aınal­ǵan uly dúnıesi. Osy oraıda hakim Abaıdyń da:

«О́zgege, kóńilim, toıarsyń,

О́leńdi qaıtip qoıarsyń?

Ony aıtqanda tolǵanyp,

Ishtegi dertti joıarsyń.

Tyńdamasa esh adam,

О́z júregim qozǵalsyn» –

deýi halqymyzdyń yqylym za­man, san ǵasyrdan bergi án qudi­retine degen senimin nyǵaıta tús­pek. Qaı dáýirde bolmasyn baba­myzdan qalǵan asyl murany kele­shek urpaqqa qaımaǵyn buz­baı jetkizýshilerimiz barshy­lyq. Keshegi aty ańyzǵa aınal­ǵan Arqanyń ataqty sal seri­leri Aqan, Birjan, Balýan Sho­laq, Úkili Ybyraı, Jaıaý Musa, Mádı, Imanjúsipterden mura­ny amanattap qabyldaǵan, Qo­sym­jan Babaqov, Qýan Leke­rov, Qalı Baıjanov, Baıǵabyl Jyl­qybaevtar ándi óz tuǵy­ry­nan taıdyrmaı dáýirlete dás­túr sabaqtastyǵyn bergi ur­paq­qa jet­kizdi. Osy Arqa dás­tú­rin­­­­degi úlken mekteptiń jal­ǵas­ty­­rý­shylary Igilik Omarov, Gúl­­bar­shyn Aqpanova, Qaırat Baı­­bosynov, Qaraqoıshy, Ǵalym Muham­medınder edi.

Men búgin Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Jezqazǵan qala­synyń jáne Jańarqa aýdany­nyń qurmetti azamaty Taıjan Qal­ma­ǵambetov atyndaǵy Jezqaz­ǵan fılarmonııasynyń ánshisi, Taıjan aqynnyń ánderin jınaq­tap nasıhattaýshy syrbaz da sań­laq ánshi Ǵalym Muhamedın jaıly kóńildegi kórkem dúnıelerdi syr ǵyp shertýge qolyma qalam alyp otyrǵan jaǵdaıym bar. 1977 jyly áskerı mindetimdi at­qaryp kelgennen keıin týǵan aýy­lymda bir jyl jumys jasap, kelesi jyly kúzde Almaty aýyl­sharýashy­lyq ınstıtýtynyń birinshi kýrsy­na túsken kezim. Gogol-Muratbaev kó­shesiniń bo­ıynda jataqta tu­ra­myz. Bólmemizde qabyrǵada ilý­li Qazaq radıosy sańqyldap tu­ratyn edi. Bala kúngi ádetim bo­ıynsha shamam kelgenshe radıony jibermeı tyńdap júremin. Kórshi bólmede­gi menen eki kýrs joǵary, topy­raq zertteý fakýl­tetinde oqıtyn Jumaǵalı degen azamat ta radıo tyńdaýǵa qush­­tar eken. Ekeýimiz kezdesken sa­ıyn radıodan ótken ánder tý­ra­ly áńgimemiz taýsylmaıdy. Bir­­de Júsipbek Elebekov,birde Ǵarıfolla Qumanǵalıev,birde Dánesh Raqyshev, birde Qaırat Baı­bosynovtardyń ánshiligi týraly aıtyp, aýyzymyzdyń sýy quryp júrgenimiz. О́ıtkeni ol da, men de, dombyramen óz álimizshe án aıtamyz. Birde Jumaǵalı jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp bólmeme keldi. «Qoshan, búgin men radıodan bir keremet án tyńdadym, daýysy óte ashyq Kákimbek Salyqovtyń «Jezkıik» ánin aıtty» dep tań qa­lyp otyrdy. Ne kerek endigi jerde Jumaǵalı maqtaýyn jetkiz­gen ánshiniń oryndaýyndaǵy ándi kútýmen júrdik. Araǵa aılar sala bir kúni túski demalys konsertinen «Jezkıikti» jańaǵy ánshińiz sań­qyldatsyn. Jumaǵalıǵa baryp, ótkendegi ánshini men de tyńdadym, esimi Ǵalym eken degenimshe, ol da tyńdap, ata tegin jazyp alǵan eken «Muhamedın» dep qostaı jóneldi. Oıymyz bir jerden shyǵyp, endigi jerde álgi ánshiniń oryndaýyn­­da­ǵy ánderin ekijaqtap izdeı bas­tadyq. Kezi kelse tyńdap, óz ta­ra­pymyzdan rızashylyǵymyz­dy bildirip júretin boldyq. Osylaı júrgenimizde meniń áskerde bir­ge bolǵan jezqazǵandyq dosym Alpysbaı Tursynbekov konser­vatorııaǵa kúıshi Málǵajdar ­Áýbá­kirovtiń klasyna oqýǵa tús­ken eken, meni jataqqa izdep kel­di. «Jezkıik» ánin endigi jerde qulpyrta ol oryndasyn. Kúı­shimin degeni bolmasa, ol da ta­bı­ǵatynan keremet ánshi edi. Ne degen áýelegen sulý daýys, ǵajap án. Áńgimemiz jarasyp, odan án úırene bastadyq. «Jezkıik» áni­niń shyǵý tarıhyn suradyq. Sózin jerlesi Kákimbek Salyqov degen úlken aqynnyń jazǵanyn, ánin Jaqsygeldi Seıi­lovtiń shy­­ǵarǵanyn, birinshi oryndaýshysy álgi biz izdep júrgen Ǵa­lym Muhamedın ekenin aıtyp bersin. 1978 jyly bizdermen qa­tar Almatyǵa kelip, Estrada sırk stýdııasyna Jánibek Kár­me­nov­tiń klasyna Yrymtaı Bóde­sov, Meıirhan Adambekov degen qa­ra­ǵandylyq jigitterdiń túskenin aıtqan Alpysbaı, bizderdi aparyp, sol azamattarmen tanys­tyrdy. Almatynyń qaq tórinde orna­las­qan Estrada sırk stýdııasyn­da Qazaqstannyń halyq ártisteri Júsipbek Elebekov atyn­daǵy Arqa, Ǵarıfolla Qur­­man­ǵalıev atyndaǵy Batys dás­túrindegi eki jyldyq úlken eki mektep bar edi. Bul oqý ornynyń abyroıy Almatyda óte joǵary bolatyn. Endi biz, jataqty bylaı qoıǵanda Estrada sırk stýdııasy­na baryp, án tyńdap, úırenýdi ádet­ke aınaldyryp, nebir ánshiler­men syılasa bastadyq. Degenmen birinshi oryndaýshysynan estigen «Jezkıik» áni kóp azamattardyń orynda­ýynda bizdiń kóńilimizden shyǵa qoımaǵanyn nesine jasyraıyn.

1980 jyldyń kúreń kúzi bolatyn. Respýblıka kóleminde tuń­­ǵysh ret Ámire Qashaýbaev atyn­daǵy ánshiler baıqaýy ótetinin teledıdar, radıodan habarlap, gazetter jarysyp jazyp jatty. Aıtqan mejeli ýaqyt jetip, jan-jaqtan júzge tarta sen tur men ataıyn ónerpazdar Almatyǵa at basyn tiredi. Qazaq eliniń aspanyna qo­ńyr dombyranyń kúmbirimen án­nen shashý shashty. Baıqaýdyń qazy­lar alqasyna Baıǵalı Dosym­janov, Beken Jylysbaev, Dánesh Raqyshev, Jánibek Kármenov t.b. múıizi qaraǵaıdaı óner tarlandary jaıǵasqan eken. Qazaqstan ulttyq arnasy Ámire Qashaý­baev atyndaǵy birinshi respýblıka­lyq ánshiler baıqaýyn arnaıy túsirse, Qazaq radıosy tike­leı efır arqyly baryn sala nası­hat­tady. Muny sol kezdegi jol bastar aǵalarymyzdyń ult óne­rine janashyrlyǵy demeı, qa­laı deısiz. Aýylsharýashylyq ıns­tıtýtynyń stýdenti bolsam da ja­­nymda ónerge jaqyn Hamıtov Túımebaı, Nyshanqul Tileýov degen dostarym bar, konservato­rııadan Nurlan Hamzın, Alpysbaı Tursynbekov, Estrada sırk stýdııasynan Yrymtaı Bódesov bári­miz úsh kún sabaqty tastap, osy baıqaýdy tamashaladyq. «Te­ńiz­diń tilip tolqynyn,Torala qa­­zyn ushyrǵan» demekshi, úsh kún­­dik jarys máresine de jetti. Res­pýblıkalyq baıqaýdyń birin­shi ory­nyn jarkenttik Myr­zah­met Múkámanov, Ámire Qa­shaý­baev atyndaǵy Semeı fılar­mo­nııa­synyń ánshisi Baqyt Úderbaeva ıelense, ekinshi oryndy almaty­lyq Qasen Tópeev, semeılik Kelden­baı О́lmesekov, úshinshi oryndy pavlodarlyq Ojaev Tólegen, almatylyq Myrqaev Jaqsy­lyq, Estrada sırk stýdııasynyń ekinshi kýrs stýdenti Meıirhan Adambekovter aldy. Basqa da marapat júldelerdi sańlaqtar bólisip jatty. Jezqazǵan oblysy úkilep báıgege qosqan, bizder janynda jankúıer bolyp júrgen talaptyń tulparyn mingen Ǵalym Muhamedın aǵamyzǵa úzdik oryndaýshy atalymy berildi. Osy sapar Ǵalym aǵamyzdy teledıdar, radıodan jýrnalıster talasa-tarmasa, japa-tarmaǵaı jazyp aldy. Qashanda oryndaýshysy kelisken ánniń baǵy janady emes pe, sol kezde Jaqsygeldi Seıilov aǵamyzdyń «Jezkıik» ániniń de Ǵalym Muhamedınniń de tasy ór­ge domalap, qazaq radıosynan án jıi berilip, sıqyrly daýysynyń býnaq-býnaq búlkiline qyzyqqan dombyra ustaǵan ónerpazdar japa tarmaǵaı osy ándi úırenip aıtatyn boldy. Qalaı desek te, Ǵalym oryndaǵan nebir ánder, án súıer qaýymnyń júreginde tastaǵy jazýdaı ásem órnegimen búgingi kúnge deıin jańǵyryp turǵany haq. Erekshe sezimde bolǵan bizder de Ǵalym aǵamyzdyń osy saparynda janynda júrip, ózimizge unaǵan ándi óz aýzynan esitip úırendik. 1982 jyly Jezqazǵan oblysy, Aqtoǵaı aýdanynan ózin Ǵalekeńniń tól shákirti sanaıtyn Salamat Qazaqbaev Estrada sırk stýdııasyna Jánibek Kármenovtiń klasyna kelip tústi. Birinen biri asatyn tańdaıynan án qozdaǵan azamattar Arqanyń án dástúriniń týyn jelbiretti.

«О́mirdiń joly san taraý, kezi kelse bireýine túsesiń de kete­siń» dep úlkender aıtqanda mu­nysy qalaı dep tańyrqaıtyn edik. Zamana ózgerip, dáýir alma­syp, basshylyq eldi naryq zamanyna aýystyrǵan kezde bizder de mamandyqty ózgertip, Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnı­ver­­­sıtetinde on jyldaı qyzmet istep, jýrnalıst mamandyǵyn alyp, Qazaq radıosynyń bas dı­rek­tory Júrsin Ermannyń sha­qy­rýymen 2008 jyly Qazaq radıosyna, qyzmetke keldim. Maq­­satym qazaqtyń handary, batyr, bı, sheshen, jyraýlarynyń ótken tarıhyn, sonymen qosa jas­tarymyzǵa ósıet, nasıhat bere­tin «Tolǵaý», «Termelerin» halyqqa jetkizý.Ár óńirdiń tarıhı dúnıelerin nasıhattaı kele Arqaǵa tirelgende Ǵalym aǵama qalaı toqtalmaıyn. О́ıtkeni ol kisiniń qorjynynda taǵylym­dy dúnıeler barshylyǵy ózime málim edi.

Almatyǵa sırek keletin, Ǵa­lym aǵamyzben telefon arqyly ha­bar­lasyp turatynmyn. Konsert­tik saparmen Almatyǵa bir kelgenin­de arnaıy izdep baryp, Qazaqkon­sert zalynda jolyqtym. «Radıo­dan seniń júrgizetin jyrshy jyraý­lar jaıly «Injý-Marjan», «Ter­me», habaryńdy tyńdap turamyn» dep rızashylyǵyn bildirdi. Arqa jeri de, terme, tolǵaýlardan kem emes edi ǵoı, sizderdiń nege oryn­damaıtyndaryńyzǵa tań qala­myn, babalar murasy osylaı umyt bolyp qala bermek pe dep, Ǵalym aǵama naz bildire, zildi saýal tastadym. «A, onda men daıyndalaıyn, taǵy bir kelgende ekeýimiz biraz dú­nıe­ler jazarmyz» dep ýádesin ber­di. Birer jyldan soń Ǵalym aǵam arnaıy daıyndalyp, qazaq radıosyna meniń «Injý-Marjan» habaryma belin bekem býa arna­ıy keldi. Áńgimemiz qyza-qyza Ǵale­keńniń stýdenttik kúnderine ke­lip tireldik. Nebir qyzyqtaryn aıta kele ustazy jóninde bylaı tolǵanǵan edi.

Júsekeńniń men sońǵy shá­kir­timin. О́ıtkeni jetpis tórtinshi jyly biz oqýǵa túskende Júsekeń jetpiske keldi. Sol 70 jasyndaǵy oqytqan shákirtimin men. Sodan, eki jyldan keıin qaıtys boldy. Kezinde ózimen birge biraz gas­trolderge alyp júrdi. Taldy­qorǵan, Almaty oblystaryn ara­ladyq. Sol kezde Júsekeńniń kon­sertterdegi aıtqan áýenderi áli kúnge qulaǵymda jańǵyryp tur. Ol kisiniń keremettiligi sol, aýdannan ótip, ekinshi sovhozǵa kelgende repertýaryndaǵy ánderin jıi ­aýystyryp otyratyn. Únine adam tańǵalarlyq keremet edi, sıqyr­ly ánshiligi bolatyn. Bul qalaı desem, sonda ánderdi este saqtap, umytpaý úshin qaıtalap ­aıtady eken ǵoı. Maǵan: «Ǵalym, sen de, aıtatyn ánderiń­di kóbirek aýystyryp otyr, bir jerde bir ánge qaqalyp turyp qalmańdar,oǵan da adam úırenip alady da sodan shyqpaı qoıady deıtin edi» – dep Ǵalekeń oılanyp, biraz otyryp qaldy.

Burynǵy Jezqazǵan oblysy, Jańarqa aýdanyna jolyńyz túsip bara qalsańyz, kóldeneń jatqan Kóktal ózenine bet shaıyp, Aqtaý, Sarytaý, Qaratumsyq dep atalatyn, jan-jaǵyn jaltyra­ǵan shaǵyn bulaqtar kómkergen, jataǵan taýlarǵa, salqynshaq júl­gelerge neshe ónerpazdyń tabany tıgen, sýsyp kóshken shaǵyldyń betindeı seleýli dalaǵa, ósıeti men qasıeti máshhúr jerge tap bolasyz.Árıne bul ólkede ánshi de kúıshi de kóp.Sonyń biri Ǵalekeńmen Jez­qazǵan fılarmonııasynda birge qyzmet etken konserttik saparlarda birge júrgen joldasy Ahat Baıbosynov.Ol kisiniń de dosy jaıly pikirin bilgen edim.

«Ǵalym Muhamedın týraly aıtatyn bolsaq, bir kúnniń ýaqyty jetpeıtin shyǵar. Ony, olaı dep aıtatyn sebebim, bala kezi­­mizden birge júrgen dos­pyz.Turmysymyz ol bólek áńgime, al endi úlken sahnada 76 jyldan bas­tap, 2005 jylǵa deıin otyz jyl­dyń otarynda birge qyzmettes boldym. Ǵalymnyń daýysynyń dıapazonynyń keńdigi, ánshilik sheberligi, ony aıtatyny joq, ol ózinshe bólek ánshi. Sondaı barıton daýysty ánshiler barshylyq qoı, biraq alǵashqy shyqqan ke­zinde Júsekeńniń shákirtteriniń ishinen Ǵalymdy kóbinese, Qalı Baıjanovqa telıtin. Sóıtip júr­gende Ǵalym ózine tán stılin ta­ýyp aldy. Qazir ózindik nusqa­sy bar,óziniń joly bar biregeı ánshi. Ol ózinshe, jeke mektep, kóptegen shákirtterin tárbıelep jatqan azamat qazir. Endi onyń bir tańqalatyn da jerleri bar, Ǵalekeń eshkim bilmeıtin án-­­
­de­r­­di nusqaǵa keltirip otyrady. My­salǵa, keıbir ánderdiń bi­rin­shi,ekinshi nusqalary bolady ǵoı, sátin Qudaı solaı qyp sala ma, birinshi nusqasyn ylǵı Ǵalym oryndap qalatyn. «Jezkıikti» birinshi aıtqany sııaqty. Qasym Amanjolovtyń «О́zim týraly» degen tolǵaýyn bilesiz, onyń birinshi nusqasyn da, Ǵalym oryndaǵan.

Baıaǵyda Júsipbek Elebekovtiń 70 jyldyq mereıtoıynda, Ǵa­bıden Mustafın, Álkeı Marǵu­lan, Ǵazıza Jubanovalar kózderi tiri kezinde osy ándi tamasha­­­lap, qatty rıza bolǵan. Sondyq­tan Ǵalymnyń bul jerdegi eńbegi óte zor. О́kinishke qaraı, bul ándi eshkim jetkizip aıta almady, múmkin estimegen de shyǵar, es­ti­se de, ala almaǵan shyǵar dep oılaı­­myn. Degenmen ol nusqa, sol nus­qa bop qalady-aý. Meniń es­týim­she shákirtteri, osyny ári qa­raı jalǵastyrǵanǵa uqsaıdy», – dep Ahat myrza da dosyna degen jaqsy lebizin bildirgen edi.

«Ánderdiń uly atasy Qanat taldy, Arqada ańyratyp Seıit­jan saldy» desek, Úkili Ybyraı­dyń izin jalǵastyrýshy shákirti, Taıjan ekendigi de belgili, odan án úırengen Nartaılar Syr, Arqa, ońtústik óńirdi aralap, talaı án saldy.Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt­qa daýańyz bar ma. Qanshama kú­mis kómeı ánshiler ómir kóshinen ótse de olardyń izbasarlary mu­­­ra­­laryn jalǵastyrýda. Ke­shegi jas óren Ǵalymyńyz da bú­ginde jetpis degen jasyńyzdy al­qym­dap, seksenińizdiń aýyly­na qaraı bettegeli otyr. О́z mamandyǵyn ­ja­nymen súıgendigi emes pe, ja­lańaıaq jar keship,­ qyzyl­aıaq qyr keship, bar ǵumyrynda qońyr dombyrasyn belinen tastamaı, búgin­de umytylǵan nemese sırek oryn­dalatyn ánder jı­nap, halqymyzdyń mádenı ıgi­ligine aınaldyrýda. Kezin­de «Uly­taý» ansamblimen FRG, Moskva, Lıtva, Grýzııa, О́z­bek­stan, Qaraqalpaqstan, Qyr­ǵyz­stanǵa sapar shekse, «Jez kıik» ansamblimen Qazaqstannyń bar­lyq óńirlerin aralap, kıeli sah­­nalarynda qazaqtyń ániniń qudi­­retin tanyta bildi. «Altyn kese», «Qos apanyń áni», «Kók aıdaı», «Ertóleýdiń áni» jáne Úkili Ybyraı,Taıjan Qal­ma­ǵam­betov­tyń umyt bolǵan ánderin ha­lyq arasynan jınap, Sátbaev qala­syn­da Taıjan Qalmaǵambetov atyn­daǵy Respýblıkalyq ánshi­ler baıqaýyn eki dúrkin ótýine se­bepker boldy. Halyq jaýy bo­lyp atylyp ketken Taıjan aqyn­nyń ánderin halyqqa jetkizýin ótin­gen ustazy Júsipbek Elebekov­tiń amanatyn oryndap, on alty ánin jınaqtap, qazaq mýzykasynyń altyn qoryna engizdi. 2011 jyly «Jezkıik», 2013 jyly «Altyn kese» kúıtabaǵy jaryq kórdi.

1952 jyly Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany, Es­kene aýy­lynda dúnıege kelgen Ǵa­le­keń, 1969 jyly orta mektepti bi­tirgennen keıin týǵan aýylyn­da aýyl­­sharýashylyǵynyń ár­túr­­­li sala­synda eńbek etti.Ta­bıǵı ta­­lan­tynyń arqasynda 1971 jy­ly Jań­arqa aýdandyq má­de­nıet bó­li­minde avtoklýb meń­gerý­shisi,1973 jyly Jezqazǵan ob­lys­­tyq kór­kem­ónerpazdar baıqa­ýy­­nyń júl­degiri atandy. 1985 jy­­ly jas­tar­dyń Respýblıkalyq «Ji­ger» festıvaliniń, 1988 jyly Res­pýb­lıkalyq Ámire Qashaýbaev atyn­daǵy baıqaýdyń júldegeri atandy.

1993 jyldan bastap Jezqazǵan mýzykalyq kolledjinde dombyramen án salý mamandyǵy boıynsha Júsipbek Elebekov dástúrin nasıhattap, dáris berýde. Ǵalym Muhamedın 1999 jyly akademık Q.I.Sátbaevtyń súıip oryndaıtyn ánder baıqaýynyń birinshi júldesin ıelendi. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Táýelsizdiginiń 10 jyl­dyq mereıtoıy qarsańyn­­­da Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­den­ti N.Á.Nazarbaevtyń «Alǵys­­hatymen» jáne 2002 jyly Máde­nıet mınıstrliginiń «Qurmet gramotasymen», 2002 jyly «Jez­qaz­­ǵan qalasynyń Qur­metti azamaty» ataǵymen, 2006 jyly Qa­raǵandy oblysy ákiminiń syı­­lyǵy «Halyq ánderin úzdik oryn­daýshy» atalymynyń ıegiri, 2011 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy Táýelsizdigine 20 jyl merekelik medalimen marapattal­dy. 2012 jyly «Jańaarqa aýda­nynyń qurmetti azamaty» ataǵy berildi. 2014 jyly «Eńbek arda­geri» me­da­limen, 2016 jyly Táýel­siz­diktiń 25 jyldyǵyna baı­la­nys­ty «Eren eńbegi úshin» meda­li­men marapattalǵan. 2018 jy­ly Qa­raǵandy oblysy ákimi­niń syı­lyǵy «Mamandyǵyna adal­dyǵy úshin» atalymy bo­ıynsha marapat­taldy. 2021 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy Táýel­sizdigine 30 jyl me­rekelik meda­limen marapattal­dy. Ǵalekeńe zor densaýlyq, shy­ǵar­mashylyq tabys­tar tileımiz!

Qoshan MUSTAFAULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jýrnalıst