Batyrym – Málik berenim,
Júırigim, ozǵan órenim.
Halqy súıgen qalaýlym,
Jyrymdy saǵan tógemin.
Uly Otan soǵysynyń qaharly kúnderi Málik Ǵabdýllın asa jaýapty, maıdan taǵdyryn sheshetin operasııalarǵa basshylyq jasady. Sondaı bir aýyr tapsyrma 1941 jyly Rýza ózeninen nemisterdi Moskvaǵa ótkizbeý edi. Sol joly vzvod avtomatshylary kórshi rotamen birge jaýdyń shabýylyn toıtarý barysynda qaptaǵan fashıst qolynyń qorshaýynda qalady. Máliktiń alǵyr aqyly, jaýyngerlerdiń yntymaq-birligi arqasynda olar bul tyǵyryqtan shyǵa bildi. Orman ishinde adasyp qalǵan soldat toptarymen birigip, fashısterdiń mol qarý jaraǵyn, ıaǵnı 12 stanokty pýlemet, 20 qol pýlemetin qolǵa túsiredi. Ári 27 fashıst tutqyny bar, 16 jaraly jaýyngerin kezektese kótere júrip áýpirimmen dıvızııasyna qosylady. Máliktiń jaýjúrek batyrlyǵy jóninde ocherk jazǵan Borıs Polevoı temir ózek jaýyngerlerin kózimen kórip, tańǵajaıyp erlikterine eljiregen dıvızııa komandıri, general-maıor I.V.Panfılovtyń tolǵanysyn bylaısha sýretteıdi. “...О́ziniń kórgisi keldi. Suńǵaq boıly, taldyrmash jasty Panfılov uzaq aınaldyryp qarady. Shynyn aıtqanda, Máliktiń denesine soǵystyń áskerı kıimi áli qona da qoımaǵan kezi edi. “– Má, saǵan ǵylym adamy! Jaraısyń! Jaman soldat bolmassyń” – dedi ol Málikke jaryqshaqty daýysymen. Sóıtti de, Málikti ózine qaraı tartyp alyp, kádýilgi orys halqynyń ádetinshe, betinen úsh ret súıdi. Bulardyń qasynda jaqyn turǵan adamdar, kóp ezý tartpaıtyn, salqyn júzdi ataqty generaldyń syr bermeıtin júzinde ákelik qýanyshtyń lap bergenin baıqasyp qalysty”, – deıdi ol. Etigimen sý keshtirip, qandy kóbik jalatqan qatygez kúnder óz batyryn osylaı týdyrdy. Batyr Málik “ózine qansha qatal bolsa, qaraýyndaǵy adamdardy da sonsha jınaqy, ári ámirdi buljytpaı oryndaıtyn halde ustady”.
Endi birde Shırıaevo selosynyń tusynda Máliktiń 13 adamnan turatyn atqyshtar vzvody fashısterdiń muzdaı qarýlanǵan bir batalonǵa jýyq áskerin toqtatýǵa jarlyq aldy. 5 tankisin betterine ustaǵan jaýdyń qalyń áskeri lap qoıady. Eki tankisi janyp, qyrýar áskerin shyǵyndap, “temir bekinisten” betteri qaıtyp, oq nóserin aıamaı tókken jendetter keri sheginedi. Olar Keńes avtomatshylaryn túgel joıdyq dep oılaıdy. Rota olardan habar-osharyn úzedi. Topyraqtyń astynda qalyp, birer adamynan aıyrylǵan atqyshtar vzvody aılaly da batyr saıası jetekshisiniń bastaýymen fashısterdiń tylyn qapysyn taýyp aınalyp ótedi. О́ziniń múddesin oılamaıtyn, aqyl-parasat, sabyrlyq, ádildik, shydamdylyq, qaısarlyq boıyna berik uıalaǵan Málik soǵysta jaýdy qyrýdyń, onan aılasyn asyrýdyń ádisin az ýaqytta sheber meńgerip, jaýyngerlerin de fashıstermen shaıqasqa jolbarystaı taısalmaı umtylýǵa baýlýdy óziniń basty paryzy sanaǵan. Bul joly da vzvodtyń birligi men qatal tártibi arqasynda fashısterdiń temir sheńgelinen qylshyǵy qulamaı qatary kóbeıip, tipti alyp deneli Kovalenko dosy taýyp alǵan 4 jasar “vzvod balasy” – Vovany ertip rotasymen taǵy da qaýyshýdyń sáti túskende mundaǵylardyń tili baılanyp qala jazdaıdy. О́ıtkeni, 13 avtomatshysynan ushty-kúıli aıyrylǵan rota komandıri, kishi leıtenant Anıkın, saıası jetekshi Jetpisbaev polk komandıri Kaprov pen saıası jetekshi Muhamedıarovtyń atyna: “Sizderge búgin 16 qarasha kúni (1941 jyl) tańerteńnen beri Shırıaevo selosy mańynda nemister bizdiń qorǵanys shebimizge bir batalon jaıaý áskeri men olarǵa qosylǵan bes tanki bar kúshpen shabýylǵa shyqqanyn habarlaımyz. Keskilesken urysta bizdiń jaýyngerler temirdeı beriktik, shyn mánindegi batyrlyq úlgisin kórsetti. Ásirese, saıası jetekshi Ǵabdýllınniń avtomatshylary erekshe kózge tústi. Nemistiń 2 tankisin qıratyp, 150 jaý soldatyn qurtqan avtomatshylar qorshaýǵa tústi de, túgeldeı qaza tapty”, – dep jedel hat joldapty. Mine, “Alla súımek, ar súımek, adam súımek” (Shákárim) nıetteri ajaldan qaqqan arystan bitimdi avtomatshylar dostarynyń kózin “atyzdaı qylyp” “o dúnıeden” oralady... Málik, 1943 jyldyń qańtarynda Joǵarǵy áskerı basshylyqtyń sheshimimen 1075-polktyń komıssarlyǵyna taǵaıyndalǵansha Rybýshkın, Shırıavo, Staraıa Rýsso jerinde, Borodıno derevnıalary, Holm qalasy mańynda, Novosvınýhovo selosy úshin bolǵan jan alyp, jan berisken alapat soǵystardyń jýan ortasynda aıqasyp, avtomatshylarymen birge qaıtalanbas erlik shejiresin jazady.
Erlik joly ataýsyz qalmady. Málik Ǵabdýllın “Qyzyl Juldyz”, “Qyzyl Tý” ordenderimen marapattalady. 1943 jylǵy 30 qańtardaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesi tóraǵasynyń jarlyǵymen oǵan “Keńester Odaǵynyń Batyry” ataǵy berildi. Maıdannyń ár qas-qaǵymy sergektikti, jınaqylyqty, saqtyqty, ólimnen qoryqpaýdy, janqııarlyqty qajetsinetin qatal talabyn general-maıor Panfılov, Momyshuly aǵasy, komandır Shýt, polkovnık Kaprov, Manap Mýsın, kapıtan Gýndılovıch, batalon saıası jetekshisi Klochkovtardan úırene júrip Málik ózi de “erlik mektebin” qalyptastyrdy.
Málik Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan soń jaýynger joldastary, gvardııa polkovnıgi B.Jetpisbaev, A.Muhamedııarov, gvardııa podpolkovnıgi B.Momyshuly, gvardııa kapıtany M.Baısarov, gvardııanyń aǵa leıtenanty Q.Saǵyndyqovtar onyń ata-anasy men jaryn quttyqtap, tómendegideı hat joldaıdy: “Málik ári batyr, ári jalyndy sóz ıesi, uıymdastyrýshy, tárbıeshi. Ol jaýdan beti qaıtpaǵan, janyp turǵan ot, Altaıdyń aqıyǵy Tólegen Toqtarov sııaqty halyq batyryn tárbıeledi. El senimin aqtaý degen osy da! Er eńbegi esh ketpeıdi, el erin baǵalady. Málikke Sovetter Soıýzynyń Geroıy degen ardaqty ataq berilip otyr. Buǵan Sizdermen birge biz de qýanamyz, shyn júrekten qutty bolsyn aıtamyz. Málik syndy halyq batyryn tárbıelep ósirgen ata-anaǵa myń rahmet!” (“Sosıalıstik Qazaqstan”, 28.03.1943).
Málikke ımandylyq, kisige qııanat jasamaý, bireýdiń obalyna qalmaý, artyq sóılep, sińirgen eńbegin artyq baǵalamaý tárizdi izgi minezder tán. Ol esteliginde: “Men maıdanda nemistermen qolma-qol soǵysqan adammyn. Kóptegen nemisti atyp óltirdim. Birazyn qan tóbeleste baýyzdap saldym. Jaýdyń onshaqty tankisin granatalarmen qırattym”, – dep jazady. Árıne, bir Keńester Odaǵynyń Batyry jaýǵa osynsha shyǵyn ákelse, Gıtlerdiń “jeńilis kórmegen” armııasyn birer jylda-aq tas talqanyn shyǵaryp, tize búktirer edik. Ol óz aldyna resmı bólek taldaýdyń taqyryby, al Máliktiń fashısterge tartqan sybaǵasy, bizshe, súbelileý. Aıtalyq, ol bastaǵan 13 avtomatshy Shırıaevo selosynyń mańynda jaýdyń 5 tankisi men 150 jendetin joq etkeni tarıhtan málim. Jaýdy jerge qaratyp, mysyn qurtqan daýyldy joryqtar úsh jyldyń ishinde neshe ret qaıtalanǵanyn eske túsirseńiz, “órttiń ózinen shyqqan, ajaldy kózimen kórgen, jany da, táni de jaraly” (M.Álimbaev) Máliktiń qanyna aryq sóılep, semiz shyǵý daryǵan, qarapaıym adam bolǵanyn moıyndaısyń.
Onyń ımanjúzdiligi, sózine isi saılyǵy Baýyrjan Momyshulyn da ıitken. Anaý-mynaýǵa elpekteı qoımaıtyn, dini qatty halyq batyryn onyń boıyna esh jasandylyq pen jamandyq jýytpaǵan asyl tekti tazalyǵy qyzyqtyrady, órimdeı jigittiń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵanyna mereıi ústem bop:
El kúızelgen kezinde,
Erlik etken baýyrym.
Jaý jaǵadan alǵanda,
Batyrlyq etken baýyrym.
El namysyn qurmettep,
Er namysyn ardaqtap.
Qutty bolsyn aıtamyn,
Shyn júrekten Máligim, – dep emirenipti.
Kóńili aq, júregi pák, jany taza Málik Ǵabdýllın ǵylym adamy bolǵandyqtan da shyǵar, atqyshtar vzvodynyń saıası jetekshisi bolyp júrip, Keńes áskeriniń sonaý Belorýsııa, Ýkraına, Kavkaz, Rossııanyń batys oblystarynda fashısterge taban tirep qarsylyq kórsete almaı, Gıtlerdi jeliktirip, Keńes úkimetiniń astanasy Moskvaǵa olardyń keýdesin tákappar ustap, jetip qalǵany qatty oılandyrady. Sóıtse, bul Otanyn súıetin, óz erlik tarıhynan habary bar jandy azaptap júrgen jebir suraq ekenin Málik 316 atqyshtar dıvızııasy ekinshi batalonynyń saıası jetekshisi Vasılıı Klochkovpen suhbattasý ústinde sezinedi. “Rotama, – deıdi ol Málikke, – taǵy da bir úlken jaýapty jumys júktelip otyr. Myna Dýbosekovo razezin qorǵaý, osy aradan jaýdy ótkizbeý mindetin aldyq”. Bekzat bolmys, kisilik qasıet, batyrlyq minez bitken namysty er, mol pishilgen keń kisi Vasılıı óz áriptesinen aldyǵa qoıǵan mindetin jasyrmaı, kókireginde qordalanǵan, biraq jaýabyn tappaı, shıelenisip kele jatqan, yza-kekke sýarylǵan saýalǵa mıy shaǵylyp júrgenin ymmen jetkizedi. Qyzba minezdi jas polıtrýg: “Vasıa, bul suraýdy jalǵyz sen emes, bárimiz de qoıamyz. Teginde, bizde taban tirese soǵysýdan góri, úreı basym ǵoı deımin. Taban tirese, jaýdy soqqyǵa jyǵa soǵyssaq, bul kúıge túspegen de bolar edik”, – deıdi jastyqqa tán ashyqtyqpen. Al, óz kezeginde Vasıa: “Durys aıtasyń. Biz taban tirese soǵysa almaı júrmiz. Osy arada jaýmen taban tirese soǵysýdyń úlgisin kórsetsem deımin. Bul oıymdy jigitterime de aıttym. Budan ári sheginer jaıym joq, ne ólemin, ne jeńemin! Sertim osy!” dep ornynan ushyp turady. (M.Ǵabdýllın. Meniń maıdandas dostarym. “Jazýshy”, 1985).
Málik V.Klochkovtyń tula boıynan qaısarlyq pen tektiliktiń lebi esetin minezdi tanyǵanda rıza bolǵany sondaı: “Iá, antym da, sertim de osy! Men de, sen de, basqalar da osylaı soǵyssaq, ashyna arpalyssaq, bizdi ala qoıatyn jaý joq. Jaýdy jeńýdiń bastamasy osy ara bolsyn!”. Sóıtip, eki saıası jetekshi de ne ólýdi, ne jeńýdi ǵana aldyna maqsat etip qoıyp, sózderinde turdy. Vasılıı Klochkov óz batalonymen berilmeı, tabandap soǵysty, jaýdyń óz boıyna úreı uıalatty. “Jeńilmeıtin armııa” jaıly ańyz adyra qaldy. Esil erdiń 28 jaýyngeri arystandaı arpalysyp jeńilse de, jeńiske bergisiz qarsylyq kórsetti. Bári de “Keńes Odaǵynyń Batyry” atandy. О́rtke shalynǵan ómirbaıan olardyń ataq-dańqyn máńgilikpen jalǵastyryp ketti. M.Ǵabdýllınniń “Meniń maıdandas dostarym” kitabyn oqyǵanda adamǵa adamnyń qysastyǵy, qııanaty tóbe quıqańdy shymyrlatady. Fashısterdiń jeteginde júrgen qarapaıym nemistiń de, týǵan jerin fashızmniń tabany bylǵaǵanyna jany kúıgen orystyń da, ar men namysty temirqazyǵy etken qazaqtyń, ásirese, general-maıor I.V.Panfılov, Tólegen Toqtarov, Baýyrjan Momyshulynyń obrazdary jasalynyp, uly Jambyl beınesi de jan-jaqty kórinedi.
Uly Otan soǵysy shyndyǵyn solaqaı paıymdaıtyn keı kórkemdeýlerdiń aıaýly tulǵalar jaıly dúdámal, qaıshylyqty, ushqary pikirlerine tolymdy, obektıvti jaýapty da “Meniń maıdandas dostarymdy” baıyptap, alǵaýsyz kóńilmen, saralaı suhbattasqandar tabary anyq.
Ol sózimen de, isimen de jaýyngerlerge úlgi bolatyn saıası basshy retinde kóringendikten, joǵary jaq ony 1943 jyldan bastap Kalının maıdany basqarmasyna qyzmetke kóteredi, kóp keshikpeı Qyzyl Armııanyń saıası Bas basqarmasynyń úgit bólimine aýystyrady. О́zi – Keńes Odaǵynyń Batyry. Eger qalasa, áskerı salada qyzmette joǵarylaı túsýge esh kedergi joq edi. Onyń ataq, dańqy Odaqqa máshhúr. Qaı jerde, qaı salada bolmasyn izgilik, ádildik, adamgershilik máselesi tóńiregindegi usynys, pikirlerin tyńdatyp, oryndatýǵa sózi ótedi. 1946 jyly Málik áskerı qyzmetinen bosap, elge oralady. Eli ony tóbesine kóterip, kóp keshikpeı KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna usynady. Málik bul usynysty erin baýyryna ala, týlap qarsy alady. “Menen de batyrlyǵy úlken Baýyrjan Momyshuly nege tizimde joq. Men jolymdy sol kisige beremin. Menen góri halyq qalaýlysy bolýǵa Baýyrjan laıyq”, – dep aǵasynyń jolyn kesýdi oń kórmeıdi...
Málik erte eseıdi. Bálkim, “kúldir-kúldir kisinetip kúreńdi miner” jıyrma besi jigittik óneri synalar áskerı qyzmetpen ótip, serkelik mindetin minsiz atqarýǵa májbúrlegen de bolar.
Ol da Baýyrjan aǵasyndaı temir ózek jaýynger bolǵandyqtan, shovınızmniń qaıraýly qylyshy moınynan tónip tursa da ultjandylyǵynan sheginbeı, el tizginin ustaǵan azamattardyń shen-shekpen jolynda halqyna osqyra qaraıtyn minezin unatpaǵan. “Has jaqsynyń belgisi – ári myrza, ári qul”. Baýyrjan aǵasy tárizdi qazaq bolǵanyn baqyt sanap júrgen Málikterdiń artynan sóz erse, ultjandyǵy, ultyn súıip sol úshin otqa túsip, shovınızmniń aıazyna úsip, shoǵyna qarylsa da bas ımeıtin tektiligi, halqyna minsiz qyzmet etip, quly bolýyna quldyq urýynda. Dushpandary onyń ultshyldyǵyn basty mini sanap, ósektiń qyńsylaǵan únin emen esikterden buralqy kúshikteı engizip jiberdi me eken, kim bilsin, QK(b)P Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetke jetse kerek. Osyny estigen Málik dókeıdiń ózine kókeıindegisin kúlbiltelemeı: “Men qazaqpyn deýimde óz ultymdy basqa ulttardan asyra maqtaý emes, men óz ultymnyń perzenti ekendigimdi túsindirý, tamshy qanym qalǵansha óz halqymnyń múddesi úshin kúresýge ázirmin. Men – halyq ulymyn. Halyqtyń kıesi bar. Jalǵan dúnıede eń izgi, eń asqaq, eń taza nárse – óz halqynyń qyzmetshisi bolý”, – dep ne úshin, kim úshin ómir súrip júrgenin jasyrmaıdy.
Jany sulý, izetti de bekzat bolmysty Máliktiń sheshendigi, batyrlyǵy, márttigi qanynda bar qasıet ekenin professor Serik Negımov onyń óz aýzynan estipti. Aǵamyz kósile bir qurǵan máslıhatynda: “Qaraýyldyń Quttymbet butaǵynan taraǵan qara qyldy qaq jarǵan, Abylaıdy han kótergen Qanaı bı, tilge kelse qutqarmaıtyn, bilekke kelse jyǵylmaıtyn aıtqysh Bekbolat, aqyrǵan daýysynan dushpan seskengen Tileý, Itqara syndy aıbatty erler – meniń ardaqty babalarym” – dep qupııa bir syrdyń kómeıin kósep qalsa kerek. Demek, “dúnıege kelgende adamnyń bári birdeı, biraq olardyń arasyndaǵy aıyrmashylyq tárbıe nátıjesinde paıda bolady” (Konfýsıı).
Iá, Málik úshin zııaly qaýym ba, ǵalymdar, stýdentter ortasy ma jattyǵy joq. Málik solarmen shahmat oınap, qara nanyn birge qajasyp, qaltasyndaǵy barymen “jalańaıaq” bilimgerlerdiń dastarqanyna ajar kirgizip, júrgen ortasynda ázil sózderi men shýaqty kúlkisin tógip júretin, qyzmettesteri arasynda moraldyq-psıhologııalyq ahýaldy qalyptastyrýdan jańylmaı ótken qaıtalanbas áýlıepeıil adam edi. Zamandastary, isi túsip aldyn kórgender, onyń dinine myqty, bir sózdi, bir minezdi, eshkimdi kıimine, qyzmetine qarap alalamaıtyn aldy keń basshy bolǵanyn aýzynan sýy quryp áńgimeleıdi. Bázbireýler sııaqty op-ońaı sharýany qıyndatyp, kiltin aspanǵa jasyrmaıdy.
Ǵulama ǵalym, gýmanıst oqýǵa kóbine qoly qysqa, turmysy aýyr, biraq qabiletti, talapty jastardy izdep, taýyp, oqytýdy, ósirýdi basty mindeti sanaǵan, jaǵdaı jasaǵan. Keshigip kelse, qatyp qalǵan tártipti buzyp, komıssııa quryp, talapty jastyń taýanyn qaıtarmaǵan. Solardyń kóbi keıin úlken ǵalym, kórnekti jazýshy, belgili qoǵam qaıratkeri, oqý isiniń maıtalman sheberi atanǵan. Aıtalyq, Abaı atyndaǵy QazPI-de rektor bolyp turǵanda syrttaı oqıtyn, Uly Otan soǵysynyń múgedegi Qumash Nurǵalıevti baqtalastarynyń qara kúıe jaǵyp, orǵa qulatýǵa álektenýin Málik sezip qalady da, ústinen jazylǵan aryzdardy seıfine tyǵyp tastap, memlekettik emtıhandaryn alańsyz tapsyrýyna múmkindik jasaıdy. Qaltasyna dıplomyn salyp berip, depýtattyq mandatyn paıdalanyp, jalaqorlardyń qurǵan tuzaǵyna ózderin túsiredi. Stalındik repressııanyń tuzaǵyna túsip, “halyq jaýy” retinde syrtqa tebilip, shettetilip júrgen ádebıetshi-synshy Muhametjan Qarataevty qańqý sózden qoryqpaı, ózi rektory bolyp isteıtin QazPI-ge oqytýshylyq qyzmetke alady. О́zi de qabiletti, isker jigit senimdi aqtap kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵap, assıstentten akademıktikke deıin ósedi. Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda dırektordyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen kezinde sonaý Batys Qazaqstanda júrgen, jazýǵa ıkemi bar jas jigit Ábdilhamıt Narynbetovti aspırantýraǵa shaqyrtyp, keıin ol da ǵylym doktory bolyp, ınstıtýttyń talmas eńbektorysyna aınalady. Qolynan kelip turǵanda halyqtyń balasyna aǵalyq qamqorlyǵyn aıamaı, et júregi eljireı qolushyn berip, rýhanı jaǵynan dememeýdi kúná, ar, uıat sanady. “Uıaty bardyń esimi qurmetti, ómiri mándi bolady” (Ǵ.Músirepov).
Adam minezi – adam qalybynyń kompasy, rentgen aınasy ǵoı. Málik Ǵabdýllın – halyq aýyz ádebıeti salasynyń ǵulama patrıarhtarynyń biri. Uly Otan soǵysynyń aldynda aspırant M.Ǵabdýllın “Qobylandy batyr” jyryn ǵylymdyq zertteýdiń problemalary” degen taqyrypta zertteý júrgizip, kóz maıyn taýysa eńbek etti. Izdenýshi qazaq batyrlar jyrynyń tabıǵatyn, tanymdyq, taǵylymdyq, tárbıelik qasıetterin, tildik erekshelikterin salystyra otyryp, tekstologııalyq taldaý jasaýǵa umtyldy. Qazaq epostarynyń kemeldiligi men kórkemdik qudiretin “Ilıada”, “Odısseıa”, “Djangar”, “Kalevala”, “Mahabkarata”, “Geserıada”, “Rolonda týraly jyr”, “Trıstan men Izolda”, “Davıd Sasýnskıı”, “Jolbarys terisin jamylǵan batyr”, “Manas” jyrlary jáne orys, ózbek, ázirbaıjan, qalmaq, býrıat, mońǵol, oırat, tatar, bashqurt, armıan, altaı, saqa halyqtary epostarymen salystyra otyryp, fýndamentaldy eńbek jazýǵa kirisedi. Alaıda, oǵan uly Otan soǵysy qolyndaǵy qalamyn tastatyp, avtomat ustatty... Tek 1947 jyly bitpeı qalǵan baǵaly eńbegine núkte qoıyp, kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady.
Árıne, ol qol jetkenimen tuıyqtalyp qalǵan joq, aýyz ádebıetiniń máńgi sarqylmaıtyn qoryn, úlgilerin jınaý, jarııalaý isin basqardy, jańa zertteýler, ádebıet tarıhyna jańa taraýlar jazdy. Qazaq folkloryn zertteýdiń ǵylymı-metodologııalyq negizderin aıqyndap berdi. Sondaı-aq, “Meniń maıdandas dostarym”, “Altyn juldyz”, “Maıdan ocherkteri”, “Surapyl jyldar”, “Meniń maıdandas dostarym”, “Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti”, “Qazaq eposy” atty eńbekteri jaryq kórdi.
“Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti” atty oqýlyǵy da jarty ǵasyrdan astam mektep oqýshylaryna minsiz qyzmet etip keledi. Tárbıe tal besikten bastalatynyn eskergen ǵulama ǵalym halyq aýyz ádebıeti materıaldaryn bala tárbıesine qalaı tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn saralap, “Ata-analarǵa tárbıe týraly keńes” atty baǵaly eńbek syılady.
Málik Ǵabdýllınniń joly dańǵyl, aspany únemi ashyq boldy deı almaımyz. Sonaý azamat bolyp qalyptasyp kele jatqan shaǵynda onyń boıyndaǵy daryn qýatyn kóre almaǵan keıbir dushpandary Almatyda Málik toqtaǵan Álımanov Baıdibek qajynyń balasy Ádı Sháripovpen dostyq qatynasyn kóp kórip, ony “halyq jaýlarymen” baılanysy barǵa sanap, biraz áýrege salǵandary bar...
Muny aıtyp otyrǵanymyz, qaı kezde de Qulagerdiń jolyn tosatyn Batyrashtar az bolmaǵan ǵoı. Bul oraıda ádebıettaný ǵylymynyń arbasyna jegilgen nar tulǵalardyń múıizin syrqyratý úshin 1953 jyly “Qazaq eposyn oqyp-úırenýdiń jaı kúıi men mindetteri” degen taqyrypta ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizýdi josparlap, onda baıandama jasaýǵa álgindeı adamdar Málikti májbúrlegenin aıtsaq ta jetkilikti. Saıqal saıasat jańa repressııanyń tútinin byqsytyp, “halyq jaýynyń” qalǵan ókilderin túp-tamyryn qaza otaýdy kózdep, qıturqy amalmen sheshýshi, aıyptaýshy, sózdi aıtqyzýǵa sol ýaqytta týý degen túkirigi jerge túspeı turǵan Málik Ǵabdýllınniń kandıdatýrasyn tıimdi sanaǵan. Aldynda osy taqyrypty M.Áýezov pen S.Muqanovqa usynyp kórgen eken. Olar máseleniń buralańy mol, lań saıasatqa negizdelgenin sezgen shyǵar, bas tartady. Astyńa kópshik qoıyp, “moınyńa qylbyraý salyp qylqyndyrsa, seniń de qarsy maqala jazýyń múmkin” (Sh.Murtaza). Ortalyq partııa komıteti boljaǵan is kózdegen nysanadan tabylady. Baıandama jasar aldynda Málik ustazy M.Áýezovpen aqyldasyp, oıyndaǵysyn búkpesiz aqtaryp, uzaq keńesken-di. Muqań syndy obektıvti turǵyda óristetip, bedelge jyǵyla bermeýge keńes beredi. Asa bedeldi oryndar ótkizip otyrǵyndyqtan, máselege halyqtyq, memlekettik turǵydan kelýdi kókseıdi. Úkimet úıiniń keń zalynda ótken konferensııada ol shyndyǵynda da, eshkimge de des bermeı, “syn shyn bolsyn, shyn syn bolsyn” degen urandy kóldeneń tartyp, uly ustazy, uly zamandastarynyń tóbesinen naızaǵaı oınatady...
Keıinnen, zaman, saıasat dońǵalaǵy keri aınalǵan shaqta “Muhtar Áýezovke hat” (“Qazaq ádebıeti” 28.10.1955) atty maqala jazyp, ker zamanda keraýyzdyq tanytyp, ońbaı súringenine uly ustazynan keshirim suraǵan-dy. Biraq, atylar oq atyldy... Málik ózin ardyń otyna shyjǵyryp, biraz ýaqyt rýhanı kúızeliske túsedi. Keıin Ssılla men Harıbdadan aman ótip, aqyldy bastar sýynǵanda, ýaqyt májbúrlegen qııanatty syn Máliktiń aýzymen aıtylǵanymen, aıtqyzýshy kommýnıstik ıdeologııa ekenine kózderi jetti. Kemeńger jandar tulpar tulǵanyń súrinýiniń sebebin uqty. Birin biri keshirdi, biraq júrekterge ájim tústi... Kóńildegi kirdi jýyp, keshirýdiń de reti bar. О́ıtkeni, Málik aǵalarynyń, ustazdarynyń eńbegin elemeı ótken jeri joq. Aıtalyq, 1949 jyly M.Áýezov KSRO Mınıstrler Keńesiniń sheshimimen “Abaı” romany úshin I.V.Stalın atyndaǵy birinshi dárejeli syılyq alady. Ataǵy jer jarǵan, qazaqtyń qanatty perzentiniń álemdi tebirentken talantynyń jemisi jaıly Málik qalalyq jıylysta keń kósilip keleli oı tolǵaǵan-dy. Sózge sheber, talǵamy men talaby joǵary ǵalym oı jomarttyǵymen tyńdaýshylaryn tańdandyrǵan-dy. Ony keıin Máliktiń ózi: “Asyra maqtaıtyn jerde asyra maqtadyq. Biraq, aqylǵa syıǵyzyp aıttyq”, – dep ardaqtynyń abyroı-dańqyn ósiretin aqyldy sózdi aýzyna salǵan Allaǵa shúkirshilik etken-di. Demek, Málik jeke tulǵalarmen adal dos, qımas qurby, etjaqyn aǵaıyn bolǵanymen, óz ustanymy, kózqarasy, kóńili uıyǵan sheshimi, alǵan beti turǵysynan kelgende týǵanyna burmaıtyn, jaqynyna jyqpaıtyn týra bıliginen aınymaǵan, aýytqymaǵan. Máselen, Muhtar Áýezovpen jaqyndyǵy aǵa-ininiń arasyndaǵy berik dostyqqa aınalýy sonaý Uly Otan soǵysynan bermen bastalǵan. Ol fashıstermen shaıqasa júrip, arasynda ýaqyt taýyp, uly jazýshyǵa óz basynda, qan maıdanda bolyp jatqan jaılardan habar beretin.
Málik Ǵabdýllın tamasha ustaz, tárbıeshi de. Uzaq jyldar Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda, S.M.Kırov (qazirgi Ál-Farabı) atyndaǵy QazMÝ-da stýdentterge halyq aýyz ádebıetinen dáris oqydy. Tákapparlyǵy, menmendigi joq ǵulama ǵalym tym qarapaıym, kópshil edi. Onyń dárisine keshigip kelý, qalǵyp otyrý, kóldeneń ispen aınalysý tárizdi jaǵymsyz qylyqtar bolmaıtyn. О́ıtkeni, ol dárisin barynsha qyzǵylyqty etip, tereń, estetıkalyq, pedagogıkalyq, psıhologııalyq prınsıpter deńgeıinde oqıtyn. Kúrmeýi qıyn máselelerdiń kiltin qolǵa ustatyp, qarapaıym ertegini taldaǵanda onyń astarynda taýdaı túıin jatatynyn, Aısbergtiń úshten ekisi sý astynda búrkeýli ekenin aqylmen oılap, kózge kórsetetin qudiretin sezindik. Bilimińmen, kásibı sheberligińmen shybynnyń yzyńy estiletindeı aýdıtorııany baýrap alyp, pánińdi súıdirýge, sol arqyly ustazdyq tulǵańa bas ıdirýdi sol kisiden úırendik, ózgege de úıretip júrmiz. Qyzmetten, dáristen bos kezinde Málik aǵamyz bilimgerlerdiń jataqhanasyn aralap, bólmelerine kirip, ázildesip, erkeletip, shahmat oınap, dombyra tarttyryp, án saldyryp, bı bıletip keremet bir kezdesýler ótkizýshi edi. Ol – muhıt. Muhıttyń teńizsiz, ózensiz, myń-san bulaqtarsyz ómir súre almaıtynyn moıyndasaq, Málik te halqymen birge júrip, birge tynystamasa ózin sýdan shyǵyp qalǵan balyqtaı, tartylǵan teńizdiń ornynda qalǵan kemedeı sezinetin. Onyń qarapaıymdylyǵy – ulylyǵy edi. Bireýge jaqsylyq jasamasa bulty kóshken taýdaı qulazyp qalatyn, aralas-quralas júrgenderiniń tabysyna, jaqsy minezine, kisiligine mereıi ústem bolsa nemese pendeligin, soraqylyǵyn, ákireńdegen qylyǵyn, dańǵoılyǵyn, shenqumarlyǵyn sezip qalsa, taban astynda birer shýmaq óleńdi sýyryp salyp, “keıipkerlerine” tabys ete qoıatyn “ónerinen” qalǵan belgi mol. Málik ázil óleńderdi kóp jazyp, onda oınap sóıleseń de oılap sóıle, oıynyńyzdy bireýler shyn kórer, júreginde jara qalady, ishinde bále qalady degen saqtyqty da esten shyǵarmaǵan. Tabıǵatynda “qoı aýzynan shóp almaıtyn jýas, bir adamǵa bir aýyz artyq sóz aıtyp kórmegen, kisi kóńilin qaldyrmaǵan” (S.Qırabaev) Málik eshkimniń janyn jaralamaı, syn aıtqan, ázilimen “tisin batyrǵan” adamymen kezdesip, kóńilin júreginen esken “altyn kúregimen” aımalaǵan. Osy qasıetterin jete biletin jazýshy-jýrnalıst Seıdahmet Berdiqulov: “Málik – ǵajaıyp tulǵa. Burynǵy men búgingi zamannyń asyl qasıetterin boıyna darytqan darhan daryn”, – dep súıingen.
Baqyt baǵasyn biletinniń ǵana basynda turady. Kúlli ómiri maıdandarmen ótken Málik aǵamyz, sol soǵys maıdany, ǵylym maıdany, mansap maıdany, qoǵamdyq-qyzmet maıdany, kúndelikti adamdarmen shúıirkelese júrip ómirde adam bolyp qalý maıdany, ustazdyq maıdanynyń jeńimpazy bolamyn dep judyryqtaı júregine Alataýdaı salmaq artyp kelgende, Názııa apamyz “mamyǵyn tókken uıasynda” Máligin mahabbattyń Ábilhaıat sýyna shomyldyryp, nurymen aımalaǵan. Biletinder qos aqqýdaı jarasqan juptyń ómiri ǵıbratty, sezimderi tańǵy shyqtaı móldir bolǵanyn jazady. Aǵamyzdyń jastaý kezinde Janbópe esimdi jary bolǵanyn zamandastarynyń hatynan oqyǵanymyzben, ol jaıly jarytymdy áńgime joq. Al, Názııa apamyzben Málik aǵamyzdyń arasyndaǵy asyqtyq sezimi Láıli men Májnún, Eńlik pen Kebekten kem bolmaǵan. Nebári 58 jasynda ómirden kóshken eriniń artyn kútip, “Málikke hat” atty estelik jazyp bitip, jylǵa tolmaı artynan ózi izdep ketti.
Málik Ǵabdýllınniń kúlli isi, rýhy, júrip ótken joly, taǵdyry, nıet – pıǵyly, úlken árippen jazylatyn Adamdyq tulǵasy – jer basyp júrgenderge teńestirýge kelmeıtin zańǵar taý. Professor Serik Negımovshe tolǵansaq, ol-qaharmandyq, batyrlyq is-qımyldarymen, tereń ǵylymı izdenisterimen, ustazdyq, sanatkerlik eren eńbegimen, qalamgerlik qabilet darynymen, jan dúnıesiniń kirshiksiz móldir tazalyǵymen, kisilik meıirim-qasıetterimen, aqyl-parasatymen ózgeshelenetin tarıhı tulǵa. “Aldyńǵy tolqyn-aǵalar, keıingi tolqyn-iniler”. Keıingi tolqynnyń myqtylyǵy, berendigi, iriligi, kenen, darabozdyǵy aldyńǵy tolqynnan qalǵan ónege, dástúr, mektepke, “taýlardyń” bıiktigine qatysty. Namysty qaırap, Hantáńirinen asyratyn da solar jetken bıik. Qadyr Myrza-Áliniń:
Týǵan jerdiń tylsym syryn uǵyp kór,
Bultyn onyń bult demeı bir túbit der.
Qarap turyp mynaý bıik taýlarǵa,
Qalaı tómen bolamyz, eı, jigitter! – degenindeı Málik Ǵabdýllın taǵylymy bizdi ámanda taýlarǵa bastap, tereń oıdyń sońyna telmirtip salyp jiberedi.
Tursyn SYDYQOV, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
Jambyl.
Uly Otan soǵysynyń qaharly kúnderi Málik Ǵabdýllın asa jaýapty, maıdan taǵdyryn sheshetin operasııalarǵa basshylyq jasady. Sondaı bir aýyr tapsyrma 1941 jyly Rýza ózeninen nemisterdi Moskvaǵa ótkizbeý edi. Sol joly vzvod avtomatshylary kórshi rotamen birge jaýdyń shabýylyn toıtarý barysynda qaptaǵan fashıst qolynyń qorshaýynda qalady. Máliktiń alǵyr aqyly, jaýyngerlerdiń yntymaq-birligi arqasynda olar bul tyǵyryqtan shyǵa bildi. Orman ishinde adasyp qalǵan soldat toptarymen birigip, fashısterdiń mol qarý jaraǵyn, ıaǵnı 12 stanokty pýlemet, 20 qol pýlemetin qolǵa túsiredi. Ári 27 fashıst tutqyny bar, 16 jaraly jaýyngerin kezektese kótere júrip áýpirimmen dıvızııasyna qosylady. Máliktiń jaýjúrek batyrlyǵy jóninde ocherk jazǵan Borıs Polevoı temir ózek jaýyngerlerin kózimen kórip, tańǵajaıyp erlikterine eljiregen dıvızııa komandıri, general-maıor I.V.Panfılovtyń tolǵanysyn bylaısha sýretteıdi. “...О́ziniń kórgisi keldi. Suńǵaq boıly, taldyrmash jasty Panfılov uzaq aınaldyryp qarady. Shynyn aıtqanda, Máliktiń denesine soǵystyń áskerı kıimi áli qona da qoımaǵan kezi edi. “– Má, saǵan ǵylym adamy! Jaraısyń! Jaman soldat bolmassyń” – dedi ol Málikke jaryqshaqty daýysymen. Sóıtti de, Málikti ózine qaraı tartyp alyp, kádýilgi orys halqynyń ádetinshe, betinen úsh ret súıdi. Bulardyń qasynda jaqyn turǵan adamdar, kóp ezý tartpaıtyn, salqyn júzdi ataqty generaldyń syr bermeıtin júzinde ákelik qýanyshtyń lap bergenin baıqasyp qalysty”, – deıdi ol. Etigimen sý keshtirip, qandy kóbik jalatqan qatygez kúnder óz batyryn osylaı týdyrdy. Batyr Málik “ózine qansha qatal bolsa, qaraýyndaǵy adamdardy da sonsha jınaqy, ári ámirdi buljytpaı oryndaıtyn halde ustady”.
Endi birde Shırıaevo selosynyń tusynda Máliktiń 13 adamnan turatyn atqyshtar vzvody fashısterdiń muzdaı qarýlanǵan bir batalonǵa jýyq áskerin toqtatýǵa jarlyq aldy. 5 tankisin betterine ustaǵan jaýdyń qalyń áskeri lap qoıady. Eki tankisi janyp, qyrýar áskerin shyǵyndap, “temir bekinisten” betteri qaıtyp, oq nóserin aıamaı tókken jendetter keri sheginedi. Olar Keńes avtomatshylaryn túgel joıdyq dep oılaıdy. Rota olardan habar-osharyn úzedi. Topyraqtyń astynda qalyp, birer adamynan aıyrylǵan atqyshtar vzvody aılaly da batyr saıası jetekshisiniń bastaýymen fashısterdiń tylyn qapysyn taýyp aınalyp ótedi. О́ziniń múddesin oılamaıtyn, aqyl-parasat, sabyrlyq, ádildik, shydamdylyq, qaısarlyq boıyna berik uıalaǵan Málik soǵysta jaýdy qyrýdyń, onan aılasyn asyrýdyń ádisin az ýaqytta sheber meńgerip, jaýyngerlerin de fashıstermen shaıqasqa jolbarystaı taısalmaı umtylýǵa baýlýdy óziniń basty paryzy sanaǵan. Bul joly da vzvodtyń birligi men qatal tártibi arqasynda fashısterdiń temir sheńgelinen qylshyǵy qulamaı qatary kóbeıip, tipti alyp deneli Kovalenko dosy taýyp alǵan 4 jasar “vzvod balasy” – Vovany ertip rotasymen taǵy da qaýyshýdyń sáti túskende mundaǵylardyń tili baılanyp qala jazdaıdy. О́ıtkeni, 13 avtomatshysynan ushty-kúıli aıyrylǵan rota komandıri, kishi leıtenant Anıkın, saıası jetekshi Jetpisbaev polk komandıri Kaprov pen saıası jetekshi Muhamedıarovtyń atyna: “Sizderge búgin 16 qarasha kúni (1941 jyl) tańerteńnen beri Shırıaevo selosy mańynda nemister bizdiń qorǵanys shebimizge bir batalon jaıaý áskeri men olarǵa qosylǵan bes tanki bar kúshpen shabýylǵa shyqqanyn habarlaımyz. Keskilesken urysta bizdiń jaýyngerler temirdeı beriktik, shyn mánindegi batyrlyq úlgisin kórsetti. Ásirese, saıası jetekshi Ǵabdýllınniń avtomatshylary erekshe kózge tústi. Nemistiń 2 tankisin qıratyp, 150 jaý soldatyn qurtqan avtomatshylar qorshaýǵa tústi de, túgeldeı qaza tapty”, – dep jedel hat joldapty. Mine, “Alla súımek, ar súımek, adam súımek” (Shákárim) nıetteri ajaldan qaqqan arystan bitimdi avtomatshylar dostarynyń kózin “atyzdaı qylyp” “o dúnıeden” oralady... Málik, 1943 jyldyń qańtarynda Joǵarǵy áskerı basshylyqtyń sheshimimen 1075-polktyń komıssarlyǵyna taǵaıyndalǵansha Rybýshkın, Shırıavo, Staraıa Rýsso jerinde, Borodıno derevnıalary, Holm qalasy mańynda, Novosvınýhovo selosy úshin bolǵan jan alyp, jan berisken alapat soǵystardyń jýan ortasynda aıqasyp, avtomatshylarymen birge qaıtalanbas erlik shejiresin jazady.
Erlik joly ataýsyz qalmady. Málik Ǵabdýllın “Qyzyl Juldyz”, “Qyzyl Tý” ordenderimen marapattalady. 1943 jylǵy 30 qańtardaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesi tóraǵasynyń jarlyǵymen oǵan “Keńester Odaǵynyń Batyry” ataǵy berildi. Maıdannyń ár qas-qaǵymy sergektikti, jınaqylyqty, saqtyqty, ólimnen qoryqpaýdy, janqııarlyqty qajetsinetin qatal talabyn general-maıor Panfılov, Momyshuly aǵasy, komandır Shýt, polkovnık Kaprov, Manap Mýsın, kapıtan Gýndılovıch, batalon saıası jetekshisi Klochkovtardan úırene júrip Málik ózi de “erlik mektebin” qalyptastyrdy.
Málik Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan soń jaýynger joldastary, gvardııa polkovnıgi B.Jetpisbaev, A.Muhamedııarov, gvardııa podpolkovnıgi B.Momyshuly, gvardııa kapıtany M.Baısarov, gvardııanyń aǵa leıtenanty Q.Saǵyndyqovtar onyń ata-anasy men jaryn quttyqtap, tómendegideı hat joldaıdy: “Málik ári batyr, ári jalyndy sóz ıesi, uıymdastyrýshy, tárbıeshi. Ol jaýdan beti qaıtpaǵan, janyp turǵan ot, Altaıdyń aqıyǵy Tólegen Toqtarov sııaqty halyq batyryn tárbıeledi. El senimin aqtaý degen osy da! Er eńbegi esh ketpeıdi, el erin baǵalady. Málikke Sovetter Soıýzynyń Geroıy degen ardaqty ataq berilip otyr. Buǵan Sizdermen birge biz de qýanamyz, shyn júrekten qutty bolsyn aıtamyz. Málik syndy halyq batyryn tárbıelep ósirgen ata-anaǵa myń rahmet!” (“Sosıalıstik Qazaqstan”, 28.03.1943).
Málikke ımandylyq, kisige qııanat jasamaý, bireýdiń obalyna qalmaý, artyq sóılep, sińirgen eńbegin artyq baǵalamaý tárizdi izgi minezder tán. Ol esteliginde: “Men maıdanda nemistermen qolma-qol soǵysqan adammyn. Kóptegen nemisti atyp óltirdim. Birazyn qan tóbeleste baýyzdap saldym. Jaýdyń onshaqty tankisin granatalarmen qırattym”, – dep jazady. Árıne, bir Keńester Odaǵynyń Batyry jaýǵa osynsha shyǵyn ákelse, Gıtlerdiń “jeńilis kórmegen” armııasyn birer jylda-aq tas talqanyn shyǵaryp, tize búktirer edik. Ol óz aldyna resmı bólek taldaýdyń taqyryby, al Máliktiń fashısterge tartqan sybaǵasy, bizshe, súbelileý. Aıtalyq, ol bastaǵan 13 avtomatshy Shırıaevo selosynyń mańynda jaýdyń 5 tankisi men 150 jendetin joq etkeni tarıhtan málim. Jaýdy jerge qaratyp, mysyn qurtqan daýyldy joryqtar úsh jyldyń ishinde neshe ret qaıtalanǵanyn eske túsirseńiz, “órttiń ózinen shyqqan, ajaldy kózimen kórgen, jany da, táni de jaraly” (M.Álimbaev) Máliktiń qanyna aryq sóılep, semiz shyǵý daryǵan, qarapaıym adam bolǵanyn moıyndaısyń.
Onyń ımanjúzdiligi, sózine isi saılyǵy Baýyrjan Momyshulyn da ıitken. Anaý-mynaýǵa elpekteı qoımaıtyn, dini qatty halyq batyryn onyń boıyna esh jasandylyq pen jamandyq jýytpaǵan asyl tekti tazalyǵy qyzyqtyrady, órimdeı jigittiń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵanyna mereıi ústem bop:
El kúızelgen kezinde,
Erlik etken baýyrym.
Jaý jaǵadan alǵanda,
Batyrlyq etken baýyrym.
El namysyn qurmettep,
Er namysyn ardaqtap.
Qutty bolsyn aıtamyn,
Shyn júrekten Máligim, – dep emirenipti.
Kóńili aq, júregi pák, jany taza Málik Ǵabdýllın ǵylym adamy bolǵandyqtan da shyǵar, atqyshtar vzvodynyń saıası jetekshisi bolyp júrip, Keńes áskeriniń sonaý Belorýsııa, Ýkraına, Kavkaz, Rossııanyń batys oblystarynda fashısterge taban tirep qarsylyq kórsete almaı, Gıtlerdi jeliktirip, Keńes úkimetiniń astanasy Moskvaǵa olardyń keýdesin tákappar ustap, jetip qalǵany qatty oılandyrady. Sóıtse, bul Otanyn súıetin, óz erlik tarıhynan habary bar jandy azaptap júrgen jebir suraq ekenin Málik 316 atqyshtar dıvızııasy ekinshi batalonynyń saıası jetekshisi Vasılıı Klochkovpen suhbattasý ústinde sezinedi. “Rotama, – deıdi ol Málikke, – taǵy da bir úlken jaýapty jumys júktelip otyr. Myna Dýbosekovo razezin qorǵaý, osy aradan jaýdy ótkizbeý mindetin aldyq”. Bekzat bolmys, kisilik qasıet, batyrlyq minez bitken namysty er, mol pishilgen keń kisi Vasılıı óz áriptesinen aldyǵa qoıǵan mindetin jasyrmaı, kókireginde qordalanǵan, biraq jaýabyn tappaı, shıelenisip kele jatqan, yza-kekke sýarylǵan saýalǵa mıy shaǵylyp júrgenin ymmen jetkizedi. Qyzba minezdi jas polıtrýg: “Vasıa, bul suraýdy jalǵyz sen emes, bárimiz de qoıamyz. Teginde, bizde taban tirese soǵysýdan góri, úreı basym ǵoı deımin. Taban tirese, jaýdy soqqyǵa jyǵa soǵyssaq, bul kúıge túspegen de bolar edik”, – deıdi jastyqqa tán ashyqtyqpen. Al, óz kezeginde Vasıa: “Durys aıtasyń. Biz taban tirese soǵysa almaı júrmiz. Osy arada jaýmen taban tirese soǵysýdyń úlgisin kórsetsem deımin. Bul oıymdy jigitterime de aıttym. Budan ári sheginer jaıym joq, ne ólemin, ne jeńemin! Sertim osy!” dep ornynan ushyp turady. (M.Ǵabdýllın. Meniń maıdandas dostarym. “Jazýshy”, 1985).
Málik V.Klochkovtyń tula boıynan qaısarlyq pen tektiliktiń lebi esetin minezdi tanyǵanda rıza bolǵany sondaı: “Iá, antym da, sertim de osy! Men de, sen de, basqalar da osylaı soǵyssaq, ashyna arpalyssaq, bizdi ala qoıatyn jaý joq. Jaýdy jeńýdiń bastamasy osy ara bolsyn!”. Sóıtip, eki saıası jetekshi de ne ólýdi, ne jeńýdi ǵana aldyna maqsat etip qoıyp, sózderinde turdy. Vasılıı Klochkov óz batalonymen berilmeı, tabandap soǵysty, jaýdyń óz boıyna úreı uıalatty. “Jeńilmeıtin armııa” jaıly ańyz adyra qaldy. Esil erdiń 28 jaýyngeri arystandaı arpalysyp jeńilse de, jeńiske bergisiz qarsylyq kórsetti. Bári de “Keńes Odaǵynyń Batyry” atandy. О́rtke shalynǵan ómirbaıan olardyń ataq-dańqyn máńgilikpen jalǵastyryp ketti. M.Ǵabdýllınniń “Meniń maıdandas dostarym” kitabyn oqyǵanda adamǵa adamnyń qysastyǵy, qııanaty tóbe quıqańdy shymyrlatady. Fashısterdiń jeteginde júrgen qarapaıym nemistiń de, týǵan jerin fashızmniń tabany bylǵaǵanyna jany kúıgen orystyń da, ar men namysty temirqazyǵy etken qazaqtyń, ásirese, general-maıor I.V.Panfılov, Tólegen Toqtarov, Baýyrjan Momyshulynyń obrazdary jasalynyp, uly Jambyl beınesi de jan-jaqty kórinedi.
Uly Otan soǵysy shyndyǵyn solaqaı paıymdaıtyn keı kórkemdeýlerdiń aıaýly tulǵalar jaıly dúdámal, qaıshylyqty, ushqary pikirlerine tolymdy, obektıvti jaýapty da “Meniń maıdandas dostarymdy” baıyptap, alǵaýsyz kóńilmen, saralaı suhbattasqandar tabary anyq.
Ol sózimen de, isimen de jaýyngerlerge úlgi bolatyn saıası basshy retinde kóringendikten, joǵary jaq ony 1943 jyldan bastap Kalının maıdany basqarmasyna qyzmetke kóteredi, kóp keshikpeı Qyzyl Armııanyń saıası Bas basqarmasynyń úgit bólimine aýystyrady. О́zi – Keńes Odaǵynyń Batyry. Eger qalasa, áskerı salada qyzmette joǵarylaı túsýge esh kedergi joq edi. Onyń ataq, dańqy Odaqqa máshhúr. Qaı jerde, qaı salada bolmasyn izgilik, ádildik, adamgershilik máselesi tóńiregindegi usynys, pikirlerin tyńdatyp, oryndatýǵa sózi ótedi. 1946 jyly Málik áskerı qyzmetinen bosap, elge oralady. Eli ony tóbesine kóterip, kóp keshikpeı KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna usynady. Málik bul usynysty erin baýyryna ala, týlap qarsy alady. “Menen de batyrlyǵy úlken Baýyrjan Momyshuly nege tizimde joq. Men jolymdy sol kisige beremin. Menen góri halyq qalaýlysy bolýǵa Baýyrjan laıyq”, – dep aǵasynyń jolyn kesýdi oń kórmeıdi...
Málik erte eseıdi. Bálkim, “kúldir-kúldir kisinetip kúreńdi miner” jıyrma besi jigittik óneri synalar áskerı qyzmetpen ótip, serkelik mindetin minsiz atqarýǵa májbúrlegen de bolar.
Ol da Baýyrjan aǵasyndaı temir ózek jaýynger bolǵandyqtan, shovınızmniń qaıraýly qylyshy moınynan tónip tursa da ultjandylyǵynan sheginbeı, el tizginin ustaǵan azamattardyń shen-shekpen jolynda halqyna osqyra qaraıtyn minezin unatpaǵan. “Has jaqsynyń belgisi – ári myrza, ári qul”. Baýyrjan aǵasy tárizdi qazaq bolǵanyn baqyt sanap júrgen Málikterdiń artynan sóz erse, ultjandyǵy, ultyn súıip sol úshin otqa túsip, shovınızmniń aıazyna úsip, shoǵyna qarylsa da bas ımeıtin tektiligi, halqyna minsiz qyzmet etip, quly bolýyna quldyq urýynda. Dushpandary onyń ultshyldyǵyn basty mini sanap, ósektiń qyńsylaǵan únin emen esikterden buralqy kúshikteı engizip jiberdi me eken, kim bilsin, QK(b)P Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetke jetse kerek. Osyny estigen Málik dókeıdiń ózine kókeıindegisin kúlbiltelemeı: “Men qazaqpyn deýimde óz ultymdy basqa ulttardan asyra maqtaý emes, men óz ultymnyń perzenti ekendigimdi túsindirý, tamshy qanym qalǵansha óz halqymnyń múddesi úshin kúresýge ázirmin. Men – halyq ulymyn. Halyqtyń kıesi bar. Jalǵan dúnıede eń izgi, eń asqaq, eń taza nárse – óz halqynyń qyzmetshisi bolý”, – dep ne úshin, kim úshin ómir súrip júrgenin jasyrmaıdy.
Jany sulý, izetti de bekzat bolmysty Máliktiń sheshendigi, batyrlyǵy, márttigi qanynda bar qasıet ekenin professor Serik Negımov onyń óz aýzynan estipti. Aǵamyz kósile bir qurǵan máslıhatynda: “Qaraýyldyń Quttymbet butaǵynan taraǵan qara qyldy qaq jarǵan, Abylaıdy han kótergen Qanaı bı, tilge kelse qutqarmaıtyn, bilekke kelse jyǵylmaıtyn aıtqysh Bekbolat, aqyrǵan daýysynan dushpan seskengen Tileý, Itqara syndy aıbatty erler – meniń ardaqty babalarym” – dep qupııa bir syrdyń kómeıin kósep qalsa kerek. Demek, “dúnıege kelgende adamnyń bári birdeı, biraq olardyń arasyndaǵy aıyrmashylyq tárbıe nátıjesinde paıda bolady” (Konfýsıı).
Iá, Málik úshin zııaly qaýym ba, ǵalymdar, stýdentter ortasy ma jattyǵy joq. Málik solarmen shahmat oınap, qara nanyn birge qajasyp, qaltasyndaǵy barymen “jalańaıaq” bilimgerlerdiń dastarqanyna ajar kirgizip, júrgen ortasynda ázil sózderi men shýaqty kúlkisin tógip júretin, qyzmettesteri arasynda moraldyq-psıhologııalyq ahýaldy qalyptastyrýdan jańylmaı ótken qaıtalanbas áýlıepeıil adam edi. Zamandastary, isi túsip aldyn kórgender, onyń dinine myqty, bir sózdi, bir minezdi, eshkimdi kıimine, qyzmetine qarap alalamaıtyn aldy keń basshy bolǵanyn aýzynan sýy quryp áńgimeleıdi. Bázbireýler sııaqty op-ońaı sharýany qıyndatyp, kiltin aspanǵa jasyrmaıdy.
Ǵulama ǵalym, gýmanıst oqýǵa kóbine qoly qysqa, turmysy aýyr, biraq qabiletti, talapty jastardy izdep, taýyp, oqytýdy, ósirýdi basty mindeti sanaǵan, jaǵdaı jasaǵan. Keshigip kelse, qatyp qalǵan tártipti buzyp, komıssııa quryp, talapty jastyń taýanyn qaıtarmaǵan. Solardyń kóbi keıin úlken ǵalym, kórnekti jazýshy, belgili qoǵam qaıratkeri, oqý isiniń maıtalman sheberi atanǵan. Aıtalyq, Abaı atyndaǵy QazPI-de rektor bolyp turǵanda syrttaı oqıtyn, Uly Otan soǵysynyń múgedegi Qumash Nurǵalıevti baqtalastarynyń qara kúıe jaǵyp, orǵa qulatýǵa álektenýin Málik sezip qalady da, ústinen jazylǵan aryzdardy seıfine tyǵyp tastap, memlekettik emtıhandaryn alańsyz tapsyrýyna múmkindik jasaıdy. Qaltasyna dıplomyn salyp berip, depýtattyq mandatyn paıdalanyp, jalaqorlardyń qurǵan tuzaǵyna ózderin túsiredi. Stalındik repressııanyń tuzaǵyna túsip, “halyq jaýy” retinde syrtqa tebilip, shettetilip júrgen ádebıetshi-synshy Muhametjan Qarataevty qańqý sózden qoryqpaı, ózi rektory bolyp isteıtin QazPI-ge oqytýshylyq qyzmetke alady. О́zi de qabiletti, isker jigit senimdi aqtap kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalaryn qorǵap, assıstentten akademıktikke deıin ósedi. Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda dırektordyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen kezinde sonaý Batys Qazaqstanda júrgen, jazýǵa ıkemi bar jas jigit Ábdilhamıt Narynbetovti aspırantýraǵa shaqyrtyp, keıin ol da ǵylym doktory bolyp, ınstıtýttyń talmas eńbektorysyna aınalady. Qolynan kelip turǵanda halyqtyń balasyna aǵalyq qamqorlyǵyn aıamaı, et júregi eljireı qolushyn berip, rýhanı jaǵynan dememeýdi kúná, ar, uıat sanady. “Uıaty bardyń esimi qurmetti, ómiri mándi bolady” (Ǵ.Músirepov).
Adam minezi – adam qalybynyń kompasy, rentgen aınasy ǵoı. Málik Ǵabdýllın – halyq aýyz ádebıeti salasynyń ǵulama patrıarhtarynyń biri. Uly Otan soǵysynyń aldynda aspırant M.Ǵabdýllın “Qobylandy batyr” jyryn ǵylymdyq zertteýdiń problemalary” degen taqyrypta zertteý júrgizip, kóz maıyn taýysa eńbek etti. Izdenýshi qazaq batyrlar jyrynyń tabıǵatyn, tanymdyq, taǵylymdyq, tárbıelik qasıetterin, tildik erekshelikterin salystyra otyryp, tekstologııalyq taldaý jasaýǵa umtyldy. Qazaq epostarynyń kemeldiligi men kórkemdik qudiretin “Ilıada”, “Odısseıa”, “Djangar”, “Kalevala”, “Mahabkarata”, “Geserıada”, “Rolonda týraly jyr”, “Trıstan men Izolda”, “Davıd Sasýnskıı”, “Jolbarys terisin jamylǵan batyr”, “Manas” jyrlary jáne orys, ózbek, ázirbaıjan, qalmaq, býrıat, mońǵol, oırat, tatar, bashqurt, armıan, altaı, saqa halyqtary epostarymen salystyra otyryp, fýndamentaldy eńbek jazýǵa kirisedi. Alaıda, oǵan uly Otan soǵysy qolyndaǵy qalamyn tastatyp, avtomat ustatty... Tek 1947 jyly bitpeı qalǵan baǵaly eńbegine núkte qoıyp, kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵady.
Árıne, ol qol jetkenimen tuıyqtalyp qalǵan joq, aýyz ádebıetiniń máńgi sarqylmaıtyn qoryn, úlgilerin jınaý, jarııalaý isin basqardy, jańa zertteýler, ádebıet tarıhyna jańa taraýlar jazdy. Qazaq folkloryn zertteýdiń ǵylymı-metodologııalyq negizderin aıqyndap berdi. Sondaı-aq, “Meniń maıdandas dostarym”, “Altyn juldyz”, “Maıdan ocherkteri”, “Surapyl jyldar”, “Meniń maıdandas dostarym”, “Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti”, “Qazaq eposy” atty eńbekteri jaryq kórdi.
“Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti” atty oqýlyǵy da jarty ǵasyrdan astam mektep oqýshylaryna minsiz qyzmet etip keledi. Tárbıe tal besikten bastalatynyn eskergen ǵulama ǵalym halyq aýyz ádebıeti materıaldaryn bala tárbıesine qalaı tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn saralap, “Ata-analarǵa tárbıe týraly keńes” atty baǵaly eńbek syılady.
Málik Ǵabdýllınniń joly dańǵyl, aspany únemi ashyq boldy deı almaımyz. Sonaý azamat bolyp qalyptasyp kele jatqan shaǵynda onyń boıyndaǵy daryn qýatyn kóre almaǵan keıbir dushpandary Almatyda Málik toqtaǵan Álımanov Baıdibek qajynyń balasy Ádı Sháripovpen dostyq qatynasyn kóp kórip, ony “halyq jaýlarymen” baılanysy barǵa sanap, biraz áýrege salǵandary bar...
Muny aıtyp otyrǵanymyz, qaı kezde de Qulagerdiń jolyn tosatyn Batyrashtar az bolmaǵan ǵoı. Bul oraıda ádebıettaný ǵylymynyń arbasyna jegilgen nar tulǵalardyń múıizin syrqyratý úshin 1953 jyly “Qazaq eposyn oqyp-úırenýdiń jaı kúıi men mindetteri” degen taqyrypta ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizýdi josparlap, onda baıandama jasaýǵa álgindeı adamdar Málikti májbúrlegenin aıtsaq ta jetkilikti. Saıqal saıasat jańa repressııanyń tútinin byqsytyp, “halyq jaýynyń” qalǵan ókilderin túp-tamyryn qaza otaýdy kózdep, qıturqy amalmen sheshýshi, aıyptaýshy, sózdi aıtqyzýǵa sol ýaqytta týý degen túkirigi jerge túspeı turǵan Málik Ǵabdýllınniń kandıdatýrasyn tıimdi sanaǵan. Aldynda osy taqyrypty M.Áýezov pen S.Muqanovqa usynyp kórgen eken. Olar máseleniń buralańy mol, lań saıasatqa negizdelgenin sezgen shyǵar, bas tartady. Astyńa kópshik qoıyp, “moınyńa qylbyraý salyp qylqyndyrsa, seniń de qarsy maqala jazýyń múmkin” (Sh.Murtaza). Ortalyq partııa komıteti boljaǵan is kózdegen nysanadan tabylady. Baıandama jasar aldynda Málik ustazy M.Áýezovpen aqyldasyp, oıyndaǵysyn búkpesiz aqtaryp, uzaq keńesken-di. Muqań syndy obektıvti turǵyda óristetip, bedelge jyǵyla bermeýge keńes beredi. Asa bedeldi oryndar ótkizip otyrǵyndyqtan, máselege halyqtyq, memlekettik turǵydan kelýdi kókseıdi. Úkimet úıiniń keń zalynda ótken konferensııada ol shyndyǵynda da, eshkimge de des bermeı, “syn shyn bolsyn, shyn syn bolsyn” degen urandy kóldeneń tartyp, uly ustazy, uly zamandastarynyń tóbesinen naızaǵaı oınatady...
Keıinnen, zaman, saıasat dońǵalaǵy keri aınalǵan shaqta “Muhtar Áýezovke hat” (“Qazaq ádebıeti” 28.10.1955) atty maqala jazyp, ker zamanda keraýyzdyq tanytyp, ońbaı súringenine uly ustazynan keshirim suraǵan-dy. Biraq, atylar oq atyldy... Málik ózin ardyń otyna shyjǵyryp, biraz ýaqyt rýhanı kúızeliske túsedi. Keıin Ssılla men Harıbdadan aman ótip, aqyldy bastar sýynǵanda, ýaqyt májbúrlegen qııanatty syn Máliktiń aýzymen aıtylǵanymen, aıtqyzýshy kommýnıstik ıdeologııa ekenine kózderi jetti. Kemeńger jandar tulpar tulǵanyń súrinýiniń sebebin uqty. Birin biri keshirdi, biraq júrekterge ájim tústi... Kóńildegi kirdi jýyp, keshirýdiń de reti bar. О́ıtkeni, Málik aǵalarynyń, ustazdarynyń eńbegin elemeı ótken jeri joq. Aıtalyq, 1949 jyly M.Áýezov KSRO Mınıstrler Keńesiniń sheshimimen “Abaı” romany úshin I.V.Stalın atyndaǵy birinshi dárejeli syılyq alady. Ataǵy jer jarǵan, qazaqtyń qanatty perzentiniń álemdi tebirentken talantynyń jemisi jaıly Málik qalalyq jıylysta keń kósilip keleli oı tolǵaǵan-dy. Sózge sheber, talǵamy men talaby joǵary ǵalym oı jomarttyǵymen tyńdaýshylaryn tańdandyrǵan-dy. Ony keıin Máliktiń ózi: “Asyra maqtaıtyn jerde asyra maqtadyq. Biraq, aqylǵa syıǵyzyp aıttyq”, – dep ardaqtynyń abyroı-dańqyn ósiretin aqyldy sózdi aýzyna salǵan Allaǵa shúkirshilik etken-di. Demek, Málik jeke tulǵalarmen adal dos, qımas qurby, etjaqyn aǵaıyn bolǵanymen, óz ustanymy, kózqarasy, kóńili uıyǵan sheshimi, alǵan beti turǵysynan kelgende týǵanyna burmaıtyn, jaqynyna jyqpaıtyn týra bıliginen aınymaǵan, aýytqymaǵan. Máselen, Muhtar Áýezovpen jaqyndyǵy aǵa-ininiń arasyndaǵy berik dostyqqa aınalýy sonaý Uly Otan soǵysynan bermen bastalǵan. Ol fashıstermen shaıqasa júrip, arasynda ýaqyt taýyp, uly jazýshyǵa óz basynda, qan maıdanda bolyp jatqan jaılardan habar beretin.
Málik Ǵabdýllın tamasha ustaz, tárbıeshi de. Uzaq jyldar Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda, S.M.Kırov (qazirgi Ál-Farabı) atyndaǵy QazMÝ-da stýdentterge halyq aýyz ádebıetinen dáris oqydy. Tákapparlyǵy, menmendigi joq ǵulama ǵalym tym qarapaıym, kópshil edi. Onyń dárisine keshigip kelý, qalǵyp otyrý, kóldeneń ispen aınalysý tárizdi jaǵymsyz qylyqtar bolmaıtyn. О́ıtkeni, ol dárisin barynsha qyzǵylyqty etip, tereń, estetıkalyq, pedagogıkalyq, psıhologııalyq prınsıpter deńgeıinde oqıtyn. Kúrmeýi qıyn máselelerdiń kiltin qolǵa ustatyp, qarapaıym ertegini taldaǵanda onyń astarynda taýdaı túıin jatatynyn, Aısbergtiń úshten ekisi sý astynda búrkeýli ekenin aqylmen oılap, kózge kórsetetin qudiretin sezindik. Bilimińmen, kásibı sheberligińmen shybynnyń yzyńy estiletindeı aýdıtorııany baýrap alyp, pánińdi súıdirýge, sol arqyly ustazdyq tulǵańa bas ıdirýdi sol kisiden úırendik, ózgege de úıretip júrmiz. Qyzmetten, dáristen bos kezinde Málik aǵamyz bilimgerlerdiń jataqhanasyn aralap, bólmelerine kirip, ázildesip, erkeletip, shahmat oınap, dombyra tarttyryp, án saldyryp, bı bıletip keremet bir kezdesýler ótkizýshi edi. Ol – muhıt. Muhıttyń teńizsiz, ózensiz, myń-san bulaqtarsyz ómir súre almaıtynyn moıyndasaq, Málik te halqymen birge júrip, birge tynystamasa ózin sýdan shyǵyp qalǵan balyqtaı, tartylǵan teńizdiń ornynda qalǵan kemedeı sezinetin. Onyń qarapaıymdylyǵy – ulylyǵy edi. Bireýge jaqsylyq jasamasa bulty kóshken taýdaı qulazyp qalatyn, aralas-quralas júrgenderiniń tabysyna, jaqsy minezine, kisiligine mereıi ústem bolsa nemese pendeligin, soraqylyǵyn, ákireńdegen qylyǵyn, dańǵoılyǵyn, shenqumarlyǵyn sezip qalsa, taban astynda birer shýmaq óleńdi sýyryp salyp, “keıipkerlerine” tabys ete qoıatyn “ónerinen” qalǵan belgi mol. Málik ázil óleńderdi kóp jazyp, onda oınap sóıleseń de oılap sóıle, oıynyńyzdy bireýler shyn kórer, júreginde jara qalady, ishinde bále qalady degen saqtyqty da esten shyǵarmaǵan. Tabıǵatynda “qoı aýzynan shóp almaıtyn jýas, bir adamǵa bir aýyz artyq sóz aıtyp kórmegen, kisi kóńilin qaldyrmaǵan” (S.Qırabaev) Málik eshkimniń janyn jaralamaı, syn aıtqan, ázilimen “tisin batyrǵan” adamymen kezdesip, kóńilin júreginen esken “altyn kúregimen” aımalaǵan. Osy qasıetterin jete biletin jazýshy-jýrnalıst Seıdahmet Berdiqulov: “Málik – ǵajaıyp tulǵa. Burynǵy men búgingi zamannyń asyl qasıetterin boıyna darytqan darhan daryn”, – dep súıingen.
Baqyt baǵasyn biletinniń ǵana basynda turady. Kúlli ómiri maıdandarmen ótken Málik aǵamyz, sol soǵys maıdany, ǵylym maıdany, mansap maıdany, qoǵamdyq-qyzmet maıdany, kúndelikti adamdarmen shúıirkelese júrip ómirde adam bolyp qalý maıdany, ustazdyq maıdanynyń jeńimpazy bolamyn dep judyryqtaı júregine Alataýdaı salmaq artyp kelgende, Názııa apamyz “mamyǵyn tókken uıasynda” Máligin mahabbattyń Ábilhaıat sýyna shomyldyryp, nurymen aımalaǵan. Biletinder qos aqqýdaı jarasqan juptyń ómiri ǵıbratty, sezimderi tańǵy shyqtaı móldir bolǵanyn jazady. Aǵamyzdyń jastaý kezinde Janbópe esimdi jary bolǵanyn zamandastarynyń hatynan oqyǵanymyzben, ol jaıly jarytymdy áńgime joq. Al, Názııa apamyzben Málik aǵamyzdyń arasyndaǵy asyqtyq sezimi Láıli men Májnún, Eńlik pen Kebekten kem bolmaǵan. Nebári 58 jasynda ómirden kóshken eriniń artyn kútip, “Málikke hat” atty estelik jazyp bitip, jylǵa tolmaı artynan ózi izdep ketti.
Málik Ǵabdýllınniń kúlli isi, rýhy, júrip ótken joly, taǵdyry, nıet – pıǵyly, úlken árippen jazylatyn Adamdyq tulǵasy – jer basyp júrgenderge teńestirýge kelmeıtin zańǵar taý. Professor Serik Negımovshe tolǵansaq, ol-qaharmandyq, batyrlyq is-qımyldarymen, tereń ǵylymı izdenisterimen, ustazdyq, sanatkerlik eren eńbegimen, qalamgerlik qabilet darynymen, jan dúnıesiniń kirshiksiz móldir tazalyǵymen, kisilik meıirim-qasıetterimen, aqyl-parasatymen ózgeshelenetin tarıhı tulǵa. “Aldyńǵy tolqyn-aǵalar, keıingi tolqyn-iniler”. Keıingi tolqynnyń myqtylyǵy, berendigi, iriligi, kenen, darabozdyǵy aldyńǵy tolqynnan qalǵan ónege, dástúr, mektepke, “taýlardyń” bıiktigine qatysty. Namysty qaırap, Hantáńirinen asyratyn da solar jetken bıik. Qadyr Myrza-Áliniń:
Týǵan jerdiń tylsym syryn uǵyp kór,
Bultyn onyń bult demeı bir túbit der.
Qarap turyp mynaý bıik taýlarǵa,
Qalaı tómen bolamyz, eı, jigitter! – degenindeı Málik Ǵabdýllın taǵylymy bizdi ámanda taýlarǵa bastap, tereń oıdyń sońyna telmirtip salyp jiberedi.
Tursyn SYDYQOV, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
