Dóńgelek ústel moderatory, professor Tileýǵalı Qyshqashbaev «1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq Qazaq eline orny tolmas shyǵyn ákeldi. Halyqty zııalylarynan, dininen, dástúrinen, tarıhı jadynan aıyrý arqyly temir qursaýda ustaý Keńes ókimetiniń eń zulym saıasatynyń biri boldy. Aqtańdaqtardy ashýǵa táýelsizdigimizdiń arqasynda ǵana qol jetti, bul otyrys – sonyń aıǵaǵy» deı kele, qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý úshin bir mınýt únsizdik jarııalady.
Mańyzdy jıynnyń resmı ashylý rásiminde kirispe sóz sóılegen Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıviniń dırektory Meıram Bektembaev Asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni el tarıhynda eleýli oryn alatyn mańyzdy data ekenin tilge tıek etti. Jyldar jyljyp, aılar aýyssa da qazaq úshin qasterli kúnniń tarıhy eshqashan eskirmeıtinin, qýǵyn-súrgin kórgen ata-babalarymyzdyń esimderi el jadynan óshpeıtinin jetkizdi.
Astanadaǵy Memlekettik qyzmet haby basqarýshy komıtet tóraǵasy, qoǵam qaıratkeri Álıhan Baımenov búgingideı basqosýlarda tek qana faktilerdi keltirýmen shektelmeı, olardy tutas qubylys turǵysynda zerdelep, bizdiń damýymyzdyń traektorııasyna, qundylyqtarymyzdyń ózgerýine qalaı áser etkenin de saralaýymyz qajet ekenin basa aıtty.
– Iаǵnı ǵylymı-zertteýler tek sandyq, ólshenetin kórsetkishter emes, sonymen qatar sapalyq ózgeristerdi de tereńirek zerttese, «Biz kimbiz?» degen suraqtyń tolyqqandy jaýabyn tabýǵa qosqan qomaqty úles bolar edi. Sol jyldardy zerttegende «Ne boldy?» degen suraqpen qatar, «Nege boldy? Sebep, saldary qandaı?» degen suraqtarǵa da tereń úńilý qajet. Sózsiz, 1920-1940 jyldar arasynda Keńes ókimeti júrgizgen saıasat genosıdke para-par. О́zderińiz qarańyzdar, 6-7 dúrkin qýǵyn-súrgin boldy. 11 jylda eki ret álippe aýystyryldy. Eki ret túpki sebebi saıasatpen baılanysty asharshylyq boldy. 6-7 dúrkin deıtinim, birinshiden, derbes, táýelsiz oılaıtyn Alash qaıratkerlerin, odan soń rýhanı temirqazyqtan aıyrý úshin din qaıratkerlerin qýǵyn-súrginge ushyratty. Kelesi kezekte eldiń ál-aýqatyn, ekonomıkalyq tiregin qamtamasyz etetin kásipkerlerdi «baı» dep qýdalady. Odan soń kózi ashyq, kókiregi oıaýdyń barlyǵyna aýyz sala bastady. 30-jyldar basynda Keńes ókimetine senip, soǵan qyzmet jasaǵan, keıin kózderi ashylyp, júıeni tereń túsine bastaǵan saıası qaıratkerlerdi joıdy. Sońynan ulttyq sanaǵa áser ete alatyn aqyn-jazýshy, ónerpazdardy qýdalaı bastady. Sebebi totalıtarlyq júıeniń, bir partııalyqqa negizdelgen júıeniń ereksheligi olar halyq sanasyna áser etetin ózinen basqa balama kúshti bolǵyzbaýǵa tyrysady. Al 11 jylda eki ret álippe aýystyrý – sózsiz mádenı genosıd. Jappaı asharshylyq kezinde adamzat órkenıetiniń irgetasy mádenı sabaqtastyq jaıyna qalyp, adam tek tiri qalýdy ǵana oılaıtyn jaǵdaıǵa jetetinin sizder jaqsy bilesizder. Osy qasiretti kezeńdi saralaý birneshe túıinge jeteleýi qajet, – dedi Álıhan Baımenov.
Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵan 1993 jyly Qazaqstan bıliginiń sheshimimen parlamenttik komıssııa qurylǵanyn, onyń maqsaty 30-jyldardaǵy ujymdastyrý kezindegi Qazaqstan tragedııasynyń aýqymyn anyqtaý bolǵanyn baıandady.
– Akademık Manash Qozybaevtyń basshylyǵymen qurylǵan komıssııa aqıqatty túsindirý úshin kóp jumys istedi. Sol kezde qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń keıbir sanattaryn ońaltý týraly Zań jáne ádildikti qalpyna keltirgen normatıvtik aktiler toptamasy qabyldandy. Biraq sol kezeńde «sot isteri» dep atalatyn adamdar ǵana aqtaldy. Biraq ýaqyt kórsetkendeı, sharýalar, zııaly qaýym ókilderiniń kóptegen sanaty, tipti Uly Otan soǵysy maıdandaryndaǵy áskerı shaıqastarǵa qatysýshylar aqtalmaǵan, olar «sottan tys» dep atalatyn sheshimder negizinde qýǵyn-súrginge ushyraǵan, ıaǵnı olardy tutqyndaǵan jáne túrmege qamaǵan. Búkil órkenıetti álemde qabyldanǵandaı, sottardyń sheshimimen emes, OGPÝ nemese basqa jazalaý organdarynyń sheshimderi. Zertteýler kórsetkendeı, bizdiń kóptegen zamandasymyz áli kúnge deıin qýǵyn-súrgin kezeńinde azamattardyń taǵdyryn sottar emes, partııalyq komıtetter nemese «sottan tys organdar» dep atalatyndar OGPÝ-diń keıbir «ekilik», «úshtik» sheshimderi prokýratýranyń, advokattardyń jáne sot organdarynyń qatysýynsyz qabyldanǵanyn bilmeıdi. Mysaly, GÝLAG lagerleriniń júıesinde keıbir áıelderdi «halyq jaýynyń» áıelderi dep tutqyndady. Olardyń barlyǵy saıası baptar boıynsha qamalǵan bolatyn, – dedi Búrkitbaı Aıaǵan.
Sonymen qatar ol respýblıkanyń demografııalyq quramyna, qazaqstandyqtardyń kóńil kúıine eń aýyr sabaq – 1920-1940 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrginder bolǵanyn aıtty.
– Bul óte qıyn jyldar boldy. Osy kezeńde ujymdastyrý qasiretinen basqa myńdaǵan jazyqsyz qazaqstandyq saıası qýdalaýǵa ushyrady. Al Keńes eliniń ártúrli aımaǵynan mıllıonnan asa adam jer aýdaryldy. Sonymen qatar ondaǵan myń qazaqstandyq qýdalaýdyń saldarynan Qytaı, Reseı, О́zbekstan nemese Aýǵanstan sııaqty kórshi memleketterge kóshýge májbúr boldy, – dedi tarıh ǵylymdarynyń doktory.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qurmanǵalı Dárkenov sol kezeńdegi et pen astyq daıyndaý sharalary el ishindegi ahýaldy odan beter shıelenistirip jibergenin jetkizdi.
– 1929 jyly aqpanda Keńes Odaǵynyń barlyq terrıtorııasynda nanǵa kartochka engizildi. Arada shamaly ýaqyt ótken soń osy 1929 jyldyń shildesinde etke kartochka engizildi. Al qazanda nan, jarma, et, maı, qant, shaı men jumyrtqanyń jetispeýshiligi aıqyn sezilip, bári kartochkamen berile bastady. Tipti 1930 jyldyń ózinde Qazaqstannyń keıbir aımaǵynda asharshylyq etek alyp, OGPÝ-diń qupııa esebinde 110 myń ash bar ekeni, onyń shapshań ósip otyrǵany málimdendi. Halyq jaǵdaıy nasharlap ketkenine qaramastan, ortalyqtan et daıyndaý qarqynyn odan saıyn arttyrý qajet degen talap qoıdy, – dedi Qurmanǵalı Dárkenov.
Sondaı-aq L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory 1930-1931 jyldary Qazaqstanǵa 493 500 tonna et ótkizý bekitilgenin, bul Keńes Odaǵy boıynsha eń joǵarǵy kórsetkish bolǵanyn atap ótti.
Taǵylymdy jıynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Kúlpash Ilıasova Aqmola oblysy boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵandarǵa keńinen toqtaldy. Ishki ister mınıstrligi Aqparattyq-analıtıkalyq ortalyǵy arnaıy arhıviniń málimetterinde Aqmola oblysy jáne Aqmola qalasynda 1920-1950 jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵandar sany – 6 832, sonyń ishinde aqtalǵany – 6 216, aqtalmaǵany – 616 adam. Olardyń sany Aqmola oblysymen salystyrǵanda 187 adamǵa kóp.
– Otandyq tarıhshylar Qazaqstanda 1918-1920 jyldardan bastalyp, 1986-1991 jyldary aıaqtalǵan repressııalaý saıasatyn 5 kezeńge bólip qarastyrady. Onyń sharyqtaý kezeńi 1937-1938 jyldarda bolǵany da tarıhtan belgili. Keńestik bıliktiń alǵashqy qyryp-joıý saıasatynyń saldarynan ult múddesin kóksegen qazaq zııalylary qatań aıyptalyp, olardyń ústinen «Alash isi» qozǵaldy. Al onyń aqyry araǵa jyldar salyp, totalıtarlyq júıege qarsy shyqqan jeltoqsanshylarǵa qaıta jańǵyrtyldy jáne «Qazaq isin» qozǵaýmen aıaqtaldy. Alashtanýshy-ǵalym Mámbet Qoıgeldıevtiń sózimen aıtqanda, «sońǵysy keńestik bıliktiń tereń júıelik daǵdarysqa ushyraǵanyn anyq kórsetýmen qatar, permanentti repressııalyq sharalarsyz bul bıliktiń ómir súre almaıtyndyǵyn baıqatty». Osy oraıda eskere keteıik, osy isterdiń aralyǵynda taǵy da birqatar «atyshýly» qylmystyq ister qozǵalǵan. Mysaly, Aqmola óńirinde 1920-1930 jyldary «Áýbákirov isi», «Aǵaıyndy Ádilevter isi», «Azat isi» sııaqty keńestik bıliktiń jergilikti ókilderiniń «urdajyqtaryna» kónbeı, ortalyqtyń kámpeskeleý, et-astyq ónimderin daıyndaý saıasatyna qarsylasqandardyń barlyǵy derlik aıyptalyp, jappaı saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Aqmola óńiri boıynsha táýelsizdik jyldarynda jarııalanǵan arhıv materıaldary men qujattary negizinde Alash qozǵalysyna qatysqandar men nıettester sany anyqtaldy, olardyń jalpy sany – 19 adam, aqtalǵany – 10, qalǵandarynyń aqtalǵan-aqtalmaǵany belgisiz, – dedi Kúlpash Ilıasova.
Al L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Maqsat Alpysbes qazaq halqynyń sany ashtyqtan ǵana emes, sondaı-aq ujymdastyrýǵa qarsy shyqqan kóterilisterdi jazalaýdan da kemidi deıdi. Shara aıasynda Nur-Sultan qalasy Memlekettik arhıviniń asa qundy qujattar toptamasy negizinde ázirlengen «Aqmola óńiri arhıv qujattarynda. 1920-1930 jyldar» atty tarıhı-qujattyq kórme ótti.
