Kıno jáne teatr rejısseri, opera ánshisi, dramatýrg, aýdarmashy, pedagog-ustaz Káýken Kenjetaevty mýzeı jaǵalamasaq, biz de ara-tura eske alatynymyz belgili. Oblys ortalyǵynda ornalasqan Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıinde talant ıesiniń jeke zattary saqtaýly. Mýzeı basshysy Erbol Qaıyrov biraz áńgimeniń basyn qaıyrdy.
Jas shaǵynda Almatyǵa bilim qýyp kelgen qaradomalaq bala eshqandaı daıyndyqsyz, onyń ústine orys tilin jetik meńgermesten birden tehnıkýmǵa, aýylsharýashylyq jáne pedagogıkalyq ınstıtýttaryna qujattaryn tapsyrady. О́kinishke qaraı, eshbir oqý ornyna ótpeı qalady. Qyrkúıek aıy da kelip, týysqandaryna eshteńe aıtpaı, aýylsharýashylyq ınstıtýtyna birinshi kúni sabaqqa barady. Biraq dáris oqyp turǵan ustazy birden bilip, onyń fızıka páninen eki alǵanyn jáne ınstıtýtqa túspegenin aıtqanda, Káýken esh taısalmastan:
– Iá, emtıhannan qulaǵanym shyn, biraq meniń oqyǵym keledi. Tek sizdiń dárisińizdi tyńdaǵandy unatamyn, shyn sózim, tórt pen beske oqımyn, – dep aǵynan jarylǵan soń, osy oqý ornynda qalady.
Kóp ýaqyt ótpeı «Máskeý konservatorııasy janyndaǵy qazaq opera stýdııasyna ártister qabyldaımyz», degen habarlandyrýdy kórip, irikteý synaǵyna qatysady. Komıssııa quramynyń tóraǵasy Qalıbek Qýanyshbaev eken. Olardyń aldynda turyp, «Qaratorǵaı» ánin oryndaǵanda E.Brýsılovskıı «bizge ábden jaraıdy», dep Káýken Kenjetaevty birden qabyldaıdy. Úlken qýanyshpen páterge júgirip kelip, bolǵan jaıdy aǵasy Qajymuratqa aıtqanda, «áýletimizde jyndy ártis Sháken bar, sol da jetedi, eshqaıda barmaısyń» depti. Sodan eshkimge bildirmeı Máskeýge bılet alyp, alaqandaı hat jazyp qaldyryp, armanyna asyǵyp kete barady. Mine, bul Káýken Kenjetaıulynyń óner álemine eń alǵash qadam basqan kezi.
Bilim alyp júrgende Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, Káýkendeı órimdeı jas jigitter halyqtyq jasaq qataryna jazylyp, Máskeýdi nemis basqynshylarynan qorǵaý úshin jan aıanbaı eńbek etti, kúni-túni jaýdyń tankilerine qarsy okop, túrli qorǵanys, bógetter ornatty. Ofıserler kýrsynda oqyp júrgende Stalınniń tikeleı buıryǵy shyǵyp, barlyq jastar joǵary oqý oryndaryna qaıtarylady. K.Kenjetaev oqýyn Máskeýde jalǵastyra almady, óıtkeni onyń konservatorııasyn Saratov qalasyna kóshirgendikten, elge oralady. Almaty opera teatrynda ártisterdiń tapshylyǵy týyndap, Káýken sonda jumysqa qabyldanady.
– Maǵan eń aýyr tıgeni – Bekejannyń róli. «Qyz Jibek» operasynda Jibektiń rólin birde Kúlásh Baıseıitova, endi birde Shabal jeńgeleriń oınaıtyn. Súıiktisin óltirgen Bekejanǵa qarap Jibek Allaǵa jalbarynsa, endi ózderińiz oılap kórińizder. О́zińniń ómirdegi jan jaryń Jibek rólinde saǵan qarap laǵnet aıtyp jatqanda, janymdy qoıarǵa jer taba almaıtynmyn, – deıdi eken. Teatrdyń tar grımerkasyn 10 jyl qonys qylǵanyn bireý bilse, bireý bilmes.
Ol tek ulttyq ónerdiń aýyr júgin ǵana arqalaǵan joq, qazaq halqynyń qaıǵy-qasiretin basynan ótkergen, aýyr muńyn arqasyna kótergen batyr edi.
«О́ttim talaı belesten,
Qater zaman qaıǵyly,
О́tip ketti talaı shaq.
Odan da qaldym men aman.
Tiri júrmin, munym haq», –
dep bloknotyna jazyp qoıypty. Surapyl soǵystan aman-esen ótip, eline adal qyzmet etip, óner týyn jyqpaı júrgen Káýkenniń basyna sonaý 86-nyń yzǵary da tıdi.
Ol kezderi óner akademııasynda kafedra meńgerýshisi bolyp qyzmet istep júrgen. Káýken Kenjetaıuly jumys ornyna kelse, eshkim joq. Sodan ile-shala alańǵa shyqqan jastardyń barlyǵyna «ultshyl» degen aıyp taǵylyp jatqan soń, alańǵa baryp, stýdentterin toqtatpaqshy da bolady, biraq onysy esh nátıje bermeıdi. Sóıtip, alańda qaqtyǵys bolyp, qan tógiledi. Biraz ýaqyt ótkennen keıin óziniń áriptesteri ony «ultshyl» dep aıyptaıdy. Ústilerinen «Káýken Kenjetaev jáne Asqar Toqpanov – naǵyz ultshyldar, kózderin joıý kerek», degen domalaq aryz túsiredi. Káýken qamaýǵa alynbasa da, birneshe aı qatarynan tańerteńnen keshke deıin sot, prokýratýranyń bosaǵasyn tozdyrady, tergeledi, úıiniń de, jumysynyń da berekesi ketedi.
Eshqandaı kinárat taba almasa da, aryzqoılar «ol – ultshyl, kafedraǵa tek qazaqtardy qabyldaıdy», dep taǵy aryz jazady. Teksere kele, kafedradaǵy 20 adamnyń ekeýi ǵana qazaq bolyp shyǵady, qalǵany – ózge ult ókilderi.
Barlyq aıyptalýdan qutylǵannan keıin, Káýken aǵa kafedradaǵylardy jınap alyp: «senderge keregi meniń ornym bolsa, ózderiń istep kórińder», dep aryzyn jazyp, jumystan shyǵady.
– Sháken Aımanov ulttyq kınematografııanyń irgetasyn qalasa, Káýken qazaq opera teatrynyń ýyǵyn qadasty. Jasy 92-ge kelgenshe ónerden qol úzgen emes. Aǵamyz dúnıeden ótkennen keıin úıine baryp, bar murasyn mýzeıge ákeldik. Onyń jaǵaly shapany, aqqý dombyrasy, qamshysy, bylǵary torsyǵy syndy kóptegen zattary – mýzeıdiń baǵa jetpes qundy jádigerleri. Qoljazbalaryn qarap otyryp, bir bloknottyń sońǵy betine:
«O, Allam!
Bul ómirdi ne dep berdiń,
Ne qyzyǵyn,
men onyń nesin kórdim.
Alys jolǵa attanar
jolaýshydaı,
Júgimdi jınap,
kóligimdi kútip turmyn.
Týý barda adamda, ólý de bar,
Ony oılasam júregim
ot bop janar.
Búgin barsyń, erteń joq...
O, Táńirim!
Nege sonsha boldyń qumar!» –
dep jazypty.
Káýken Kenjetaıulynyń júregi taza, jany jaısań, shýaqty edi. О́mirlik jary Shabal jeńgemiz ózinen on jyl buryn ómirden ótti. Ekeýi qazaq teatr óneriniń órkendeýine, qazaq ániniń álemdik bıikke shyrqaýyna eren eńbek sińirdi. Káýken Kenjetaıuly artynda óshpes iz qaldyrdy. Onyń ónegeli ómiriniń izi – artyndaǵy murasy. Sol murasy búginderi temirqazyqtaı keıingi býyn urpaqqa jol kórsetip tur, – dep áńgimesin aıaqtady E.Qaıyrov.
Pavlodar oblysy
