Aqtalý alysqa aparmaıdy
Adamzattyń alyp oıy Lev Tolstoı «Adamdy essiz túrde baýrap, nebir soraqy áreketterge jeteleıtin eń qarapaıym azǵyrǵyshtyń túri «bári de solaı isteıdi ǵoı» degen aqtalý» degen támsil aıtqan bolatyn. Temekige eliktiretin basty sebeptiń biri de – saldaryn zerdelemeı paıdalaný ekeni daýsyz.
Dúnıejúzilik temekiden bas tartý kúni aıasynda Astana medısına ýnıversıtetinde (AstMÝ) Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń qoldaýymen «Nıkotınge táýeldilik jáne shylym shegý qospalary, psıhıkalyq densaýlyqqa áseri, qazirgi kezeńdegi klınıka men profılaktıka erekshelikteri» taqyrybynda konferensııa bolyp ótti.
Jyl saıyn 31 mamyrda búkil álem jurtshylyǵy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 1988 jyly resmı túrde jarııalaǵan «Dúnıejúzilik temekisiz kúndi» atap ótedi. Is-sharaǵa arnaıy tańdaýly mamandar qatysyp óz oılaryn ortaǵa saldy. Konferensııada Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Qazaqstandaǵy keńsesiniń tehnıkalyq sarapshysy, doktor Vıtalıı Stesık sóz alyp: «Temeki tartatyn adam óz ómirinde 5 tonna kómir qyshqyl gazyn shyǵaratynyn bilesiz be? Bir ǵana temeki shyǵarý úshin 3,7 lıtr sý qajet ekeninen habardarsyz ba? Temeki tuqylynyń ydyraýy, joıylýy 10 jyldy qajet etedi jáne odan 7 myń hımııalyq zattar bólinip topyraqqa sińedi. Mundaı oıǵa syımaıtyn aqparattar temeki halyqty ǵana emes, búkil ǵalamsharymyzdy ýlaıtynyn aıǵaqtaıdy» dep kópshilikke oı tastady.
Quramynda sıanıd, myshıak, gıdroksı qyshqyly, kómirtegi totyǵy jáne polonıı, qorǵasyn, vısmýt syndy ýly zattar bar temeki tartý denedegi bir ǵana múshege emes, barlyq aǵzaǵa zııan keltiretin birden-bir ádet.
«Shylym shegý bir ǵana múshege emes, árbir múshege zııanyn tıgizbeı qoımaıdy. Birinshiden, temeki tútini ókpe arqyly ótedi. Máselen, ókpege aýa arqyly ottegi túsip turady, ottegi qantamyr hám aǵzadaǵy temir arqyly kıslorod taratady. О́zińiz oılańyz, eger de adam kóp temeki shegetin bolsa, onda kıslorod qajetti deńgeıde aǵzaǵa jetpeıdi. Bul kezde basqa aǵzalarda da jetispeýshilik paıda bolady. Aýyzda qalǵan temeki tútini qaldyqtary asqazanǵa túsip, túkirik jutqanda as qorytý júıesine de keri áserin beredi. Temekiden eń qatty zardap shegetin múshe mı dep oılaımyn. Aldymen ókpege tútin ketip, ári qaraı táýeldilik paıda bolady. Al bul táýeldilik mıda týyndaıdy. Sondyqtan bul turǵyda mıdyń úlesi joǵary dep aıta alamyn», dedi №10 qalalyq emhananyń SО́S dárigeri Gúlmıra Qalıqyzy.
Al «Temekini tastap ketken adamda birshama ýaqyt nıkotın ýy saqtala ma?» degen suraǵymyzǵa, dáriger: «Máselen, temeki shegýshi aǵzasyn qanshalyqty lastady? Kóbine osyǵan baılanysty bolady. Keıbir adamdar kúnine bir-eki dana ǵana shegýi múmkin, al bireýler kúnine eki qorap temeki shegedi. Bul qanshalyqty lastaǵanǵa baılanysty» dedi.
Elikteýden týǵan esirik
Jalpy, temeki syrtyndaǵy neshe túrli qorqynyshty sýretter men temeki baǵasynyń joǵarylaýy tutynýshylardy azaıta aldy ma? DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy mamany bul suraqqa: «Árıne! Temekiniń syrtyndaǵy qorqynyshty sýretterde temeki tartýshylar qataryn azaıtýǵa orasan zor yqpal bolyp otyr dep esepteımin. Qazaqstanda temeki ónimderine suranystyń tómendeýi temeki shegýdiń tanymaldylyǵynyń jalpy tómendeýiniń áserinen de (ásirese jastar arasynda), sondaı-aq aksızdik salyqtyń ósýine baılanysty temekiniń qymbattaýy nátıjesinde de oryn alýda.
2019 jylǵy DDU-nyń GATS Qazaqstandaǵy zertteýleriniń málimeti boıynsha, temeki shegýshiler 2014 jyl 22,9% bolsa, 2019 jyly 21,5 % boldy, 1,4 % azaıǵan. Temeki shegýdi tastaıtyn adamdar qatary da birtindep ósip keledi. 2014 jyly 29,5% bolsa, 2019 jyly 32,1% boldy, 1,6%-ǵa ósti. Halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý úshin tek dárigerler ǵana emes, qoǵam bolyp kúresýimiz kerek. Jalpy, qazir elimizde temekimen kúres jobasyna baılanysty qoǵamdyq oryndarda temeki shegýge, temeki tuqylyn kóshege tastaýǵa zańmen tyıym salynǵan. Temeki ónimderin tutynýdyń aldyn alý jáne shekteý jónindegi sharalar «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» 2020 jylǵy 7 shildedegi № 360-IV Kodeksinde belgilengen. Bul zań halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý maqsatynda temeki ónimderin shekteý men qoldanysyn azaıtýǵa baǵyttalǵan», dep tolymdy jaýap bergen bolatyn.
О́mirde kórip júrgenimizdeı, temeki shegýshilerdiń deni keri ádetti elikteý nátıjesinde bastaǵan. Adamdardyń kóbi elikteý deńgeıinde ǵumyr keshetinin saraptasaq, olar istiń saldaryna kóz jiberetini sırek. Máselen, óner adamdarynyń kóbi temeki tartyp, alkogoldi ishimdik paıdalanýy qanshama jastardy sol jolǵa ıtermelegeni jasyryn emes. Elikteý deńgeıinen shyǵyp, óz órisin taba alǵandar ǵana barlyq bógde ádetpen qosh aıtysyp, qatelikterden arylyp jatady. Iаǵnı temekimen kúresti qolǵa alý degen onyń qorabynyń syrtyn túrli tústi qorqynyshty sýretpen bezendirý hám temekiniń baǵasyn sharyqtatýmen shektelmeýge tıis. О́ıtkeni adam sanasy ózgermeıinshe, syrtqy faktorlardyń ózgergeni oǵan joǵary deńgeıde áser ete almaq emes.
№10 qalalyq emhananyń SО́S dárigeri Gúlmıra Qalıqyzy bul jóninde: «Adamnyń ózi aýyryp tósekke tańylyp, dárigerler «bul temekiden týyndady» demeıinshe, adamnyń sanasyna temekiniń zııan ekeni tolyq sińbeıtindeı kórinedi. Bári mıǵa baılanysty ekeni daýsyz, temeki zııanynyń saldary mıǵa tolyq jetpegennen soń adamdy qoıdyrý qıyn. Qansha narkologııalyq ortalyqqa jatqyzyp, temekiniń syrtyndaǵy sýretterdi neshe túrli aýystyrsa da, munyń bárinen góri adamnyń jeke erik kúshiniń róli mańyzdy dep oılaımyn», deıdi dáriger.
Shynynda, adam sanasy barlyq músheniń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan adamdar kóp paıdalanatyn kógildir ekrandar men áleýmettik jeliler arqyly temekiniń qateri jóninde beınebaıandar túsirip, jazbalar jazylsa septigi tıer edi. О́kinishke qaraı, mundaı úrdister bar bolsa da, kóp emes. Tipti keıbir jastar temekiniń densaýlyqqa zııan ekenin áldeqashan umytyp úlgergen. Qorabyndaǵy qorqynyshty sýret pen jattandy sózge jasandy nasıhat retinde qaraıdy. Máselen, arnaıy mamandarǵa júgine otyra temekiniń saldarynan aýrýǵa ushyraǵan adamdarmen suhbattasyp, ekran arqyly ártúrli taǵdyrlar kórsetilse kóptegen kórermen oılanar edi. Qadirli oqyrman, siz temeki saldarynan aýyrǵan adamdardy bilesiz be?
