О́kinishke qaraı, oblys ákimdiginiń aqparattyq resýrstary men tıisti salalyq basqarmasy óńir boıynsha ǵana emes, el deńgeıindegi eń iri ınvestısııalyq jobalardyń biri týraly tolyqqandy derekti jurtshylyqqa jarııaly túrde jetkizbedi. Iаǵnı bul jobadan oblystyń, halyqtyń kóretin paıdasy qandaı? Jumys oryndarynan bólek, bıýdjetke salyq túrinde qansha qarajat túsetindigi týraly boljamdar, qorshaǵan orta úshin emıssııalar men bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder jóninde jáne kútiletin ózge de kórsetkishter boıynsha qoljetimdi málimet joq.
Bıznes ókilderiniń bostan bos aqsha salmaıtynyn besiktegi bala da biledi. Eselep paıda tappaıtyn bolsa, eshbir kásipker esepsiz ınvestısııa quımaıdy.
Jambyl oblysynyń ákimdigi jetistik sanaıtyn jobany júzege asyrý merzimi 2049 jylǵa deıin eken. Aıtýlarynsha, nemistiń Monterra Group kompanııasy 1 kezeńdi júzege asyrý aıasynda jylyna 1 tonnaǵa deıin, ekinshi kezeńde – 5 tonna, al úshinshi kezeńde jyl saıyn 10 tonnaǵa deıin Dore qorytpasynda altyn óndirýdi josparlap otyr. Bul quramynda keminde 70 paıyz altyn bar baǵaly shıkizat. Endi eseptep kóreıik, álemdik naryqta atalǵan altynnyń kılogramy 2017 jyldyń ózinde 39 myń dollardy nemese qazirgi kýrspen 17 mln teńgeni quraıdy. Demek tonnasy 17 mlrd teńgege teń. Jyl sanap óndirý kólemi ǵana emes, altynnyń da quny óse túsetindigin eskersek, sheteldik kompanııa ınvestısııa retinde quıǵan 832 mlrd teńgeni on shaqty jylda op-ońaı qaıtaryp alady. Al jobanyń uzaq merzimge josparlanǵanyn eskersek, keleshekte qyzyǵyn halyq emes, kelimsek kásiporyn kóredi. Budan bólek memleket tarapynan ınvestorǵa preferensııalar (jeńildikter) berilgen, ıaǵnı kompanııa Qazaqstanǵa kirgizgen qymbat qural-jabdyqtary úshin kedendik alymdardan bosatylǵan. Munyń syrtynda ınvestısııalyq joba bolǵan soń kásiporynnyń qalypty qyzmet atqarýy úshin qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý de memleket moınynda.
Osy kórsetilgender negizinde, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty, jergilikti turǵyn jáne salyq tóleýshi retinde Jambyl oblysy ákiminen myna suraqtarǵa jarııaly túrde jaýap berýdi talap etemin:
– bıýdjetke tólenetin salyq pen basqa da mindetti tólemderdiń sheteldik úlesi bar jekemenshik kásiporynnyń qyrýar paıdasymen salystyrǵanda úles salmaǵy qandaı?
– ónimdi ózara bólý týraly kelisim bar ma, sharttary qandaı?
– óndirilgen (alynǵan) altyndy satýdan túsken qarjyda (kiriste) memleket, ne jergilikti bıýdjettiń úlesi qansha?
– sheteldik kompanııa ınvestor bolý quqyǵyn qalaı ıemdendi jáne qandaı sharttarda?
– kompanııaǵa qandaı áleýmettik mindettemeler júkteldi?
– jer qoınaýyn paıdalanýshy retinde barlaý men óndirý merzimderi qandaı?
– kásiporyn qyzmetinen qorshaǵan ortaǵa keletin zalal esepteldi me, onyń zardaptary qalaı joıylady?
– elimizde altyndy eksportqa shyǵarýǵa tyıym salynǵanyn eskersek, kásiporyn óndirgen baǵaly metaldy kim satyp almaq, memleket pe?
Olaı bolsa óz altynyn ózgeden satyp alý qanshalyqty tıimdi? Suraq kóp. Investısııalyq joba dep jalaýlatyp, jarnamalaı bergenshe onyń halyq úshin qanshalyqty paıdaly ekenin jáne bolashaqta bereri týraly oılaný kerek jáne bul týraly jurtshylyqqa ashyq aqparat berilýge tıis dep esepteımin. Investısııalyq joba joǵary tehnologııalardy ıgerýge, tehnıka nemese kúndelikti turmysta qajettilikti óteıtin ónimderdi shyǵarýǵa baǵyttalǵan bolsa bir jón. Jer astynda jatqan halyq qazynasynyń qyzyǵyn jekemenshik kásiporyndardyń kórýine qarsymyn. Sýdyń da suraýy bar. Baǵaly ken taýsylǵan kúni sheteldik ınvestor úıine qaıtady. Al jergilikti halyq ne istemek? Ekologııalyq zardaptaryn kim tartpaq?
P.S. Prezıdenttiń qabyldaýynda kúz aıynda bolǵan oblystyń burynǵy ákimi de, jaqynda kelgen jańa ákim de joba týraly jumǵan aýyzdaryn ashpady. Nege? Sonsha sóz bolǵan sheteldik ınvestordyń qundy shıkizat shyǵarý jónindegi jobasy sıyrquıymshaqtanyp ketti me?
Maqsat ALTYNBEK,
advokat
Jambyl oblysy
