О́skemenniń kónerip bara jatqan bóligindegi bir buryshta jap-jasyl ǵımarat ózgelerden erekshelene kózge túsedi. Bul Oralhan Bókeı atyndaǵy qalalyq kitaphananyń №2 bólimshesinen ashylǵan «B.Sherbakovtyń jasyl úıi». Tabıǵat janashyrynyń qurmetine bola, osylaı atalsa kerek. Batys Altaı men Marqakól qoryǵy, Ertistiń jaǵalaýyndaǵy Qulynjon qoryǵy Borıs Vasılevıchtiń tikeleı uıytqy bolýymen qurylǵan-dy. Tarhanka men Rıdder aýmaǵyndaǵy aǵash kesýdi toqtatqan da osy kisi. Aıta bersek, Shyǵystyń shyraıly sulýlyǵyn saqtap qalý úshin jasaǵan jaqsylyǵy ushan.
Áýelde, ornıtologpen orman-toǵaıdy aralaı júrip, áńgimelessek áldeqaıda áserli bolar edi dep oılaǵanmyn. Biraq seksennen asqan aqsaqal burynǵydaı taý-tas kezýdi sıretken. Sondyqtan da «Jasyl úıde» emin-erkin otyryp áńgime tıegin aǵytqanbyz.
Bes taýdyń silemi qosylǵan Batys Altaı
Men biletin B.Sherbakov kóp sózge joq-tuǵyn. Bul joly da sarań sóıleıtin shyǵar dep suraqtarymdy jipke tizgendeı qoıyn kitapshama jazyp alǵanmyn. Joq, aqtaryla áńgime aıtty. Sonaý saǵymdanǵan bala kezinen bastap, búgingi aınalysyp jatqan eńbegine deıin baıandady.
– Meni kópshilik ornıtolog retinde tanıdy. Iá, qustar taqyrybyna ómirimdi arnadym desem de bolady. Sonymen qatar zoologııa ǵylymdarynyń kandıdatymyn. Týǵan jerim osy – О́skemen, Ertisti jaǵalaı oryn tepken Ablaket shaǵyn aýdany. Áke-shesheden erte aıyrylyp, saýatsyz apamnyń qolynda óstim. О́zim izdendim, oqydym. As-sýymyzdy aıyrý úshin jeti jasymnan jumys istedim. Muǵalimderdiń balalaryn baqtym, júk túsirdim degendeı. Qysqasy, balalyq shaǵym bolmady. Jetinshi synyptan bastap kúndelik jaza bastadym. «Mektepke bardym, taýǵa shyqtym, osyndaı qus kórdim» dep túrtip qoıatynmyn. Onyń bári áli kúnge deıin saqtaýly.
Mektepti bitire sala Reseıdiń Harkov qalasyna baryp, tońazytqysh sheberi mamandyǵyna oqydym. Qalaı degenmen, janyma jaqyn mamandyq emes edi. Men úshin tabıǵatpen bite qaınasyp ketetindeı jumys yńǵaıly ekenin túsingem. Ekspedısııalarǵa shyqqym keldi. Sol úshin de laborant bolyp, jumysqa túskenim bar. Odan keıin uzaq jyldar natýralıster stansasynda eńbek ettim. Myńdaǵan shaqyrymdy artqa tastap, taý-tasty armansyz araladym. Nátıjesinde, 41 oqýshym kandıdattyq qorǵady, professor boldy. О́zim de natýralıster stansasynda istep júrip, «Batys Altaı qustary» taqyrybyndaǵy dıssertasııamdy qorǵadym. Sonaý Máskeýde.
– Batys Altaıdyń búkken syry kóp deımiz. О́r Altaımen salystyrsaq, nesimen erekshelenedi? – dedim, áńgimesin bólgim kelmese de.
Shyǵystyń tórt buryshyn aralaǵanymen, osy Rıdderdiń tóńiregin kóp shıyrlaǵanyn jazǵan eńbekterinen jaqsy bilemiz. Bilsek te óz aýzynan estigim keldi. Keıde áńgimelep aıtyp júrgen dúnıeni qaǵazǵa túsire bermeıtinimiz de bar. Bálkim, Batys Altaı búkken syrdy Sherbakov ta búgip qaldy ma, kim bilsin? Qarsy aldymda otyrǵan ol saýsaqtarymen aq kúmisteı shashtaryn salalaı artqa tarady da, áńgimesin qaıta jalǵaǵan.
– Úbi men Naryn ózenderiniń arasy – Batys Altaı. Negizi Kendi Altaı deıdi. Marqakól jaq – Ońtústik Altaı (О́zimiz О́r Altaı deımiz). Ertistiń sol jaǵalaýy – Qalba Altaıy. Jalpy alsaq, bul Qazaqstannyń Altaıy. О́zimniń sanaly ǵumyrymda Altaıdyń ár pushpaǵyna aıaǵym jetti. Ekspedısııa bireý úshin serýendeý, tynyǵý bolsa, men jumys retinde qaradym.
Batys Altaı qoryǵynyń florasyn alǵash júıelegen shved ǵalymy Karl Lınneı. Ol týraly áńgime bólek. Men sonyń atymen atalǵan jerge «Tasty ertegi» dep ataý berdim. Qadaý-qadaý tizilgen tastar beınebir ertegi álemine jetelep bara jatqandaı kúıge túsiredi. Kún kóterilgen saıyn túsken kóleńkesi myń qubylyp, ertegi keıipkerlerine uqsaı beredi. Bes taýdyń silemi qosylǵan erekshe jer bul. Sonaý Shúı jazyǵynan bastalǵan Halzýn, Koksın taý silemderi, ózimiz jaqtan Úlbi, Ivanov, Lınneı jotasy osy Batys Altaı qoryǵyna kelip toǵysady. Qaq ortasynda kól jatyr, ór jaǵyndaǵy tepseńde «Ertegi tastary» tizilip tur. Ǵajap emes pe?! Úsh shaqyrymǵa sozylyp jatqan Altaıdaǵy eń batpaqty jer de osynda. Úbi ózeni de Batys Altaıdan jylystap aǵady. Úlkendi-kishili ondaǵan kóli bar. О́simdikke de óte baı. Sileýsin, buǵy, maral, elik, bulan syndy janýarlary jele jortady. Aıý da órip júredi. Qustardyń júzden astam túri kezdesedi. Eýrazııa kontınentinde mundaı jer joq.
Áli esimde. 1972 jyldyń 1 qyrkúıegi. Batys Altaı. Týndra toq-toq etip qatyp qalǵan. Taıǵanaqtap júre almaısyń. Janymda altyn tamyr qazyp júrgen jigitter bar. Dittegen jerimiz – orman ishindegi shaǵyn ǵana qaraǵaı úı. Shylbyr boıy toptyń aldynda kele jatqam. Bir ýaqytta toń bolyp qatqan aıaqtyń astynan aıqysh-oıqysh aıýdyń tyrnaq izderin baıqap qaldym. Jigitterge tynysh degendeı suq saýsaqpen erindi bastym. Eńistegi betkeıge qarasam, alańsyz aq aıý júr. (Qytaıdaǵy fotograf Túsipbek Slamhannyń aq aıý týraly áńgimesi esime tústi) Dorbadan fotoapparatty ala sala qýa jóneldim. Iri eken. Qos aıaqtap, borsańdaı qashty. Súrinip-jyǵylyp kele jatyp, bir qarasam, appaq qonjyqtaryn erte josyldy. Jo-joq, bul Soltústik polıardaǵy aq aıý emes. Mýtasııaǵa ushyraǵan. Mysaly, appaq qarǵa da bolady.
Sanap otyrsam, 1992 jyldan beri Batys Altaıda 19 jyl júrippin. Tipti Almatydan kelgen geograftar kólge meniń atymdy berip ketken. Alǵash botanık Iýrıı Kotýhovpen birge shyqtyq. Ol kezde Batys Altaıda adam aıaǵy sırek edi. Sonda uıa salatyn qustyń 25 jańa túrin taptym. Shekaraǵa taıaý tusta sırek kezdesetin kók bulbul kórdim. Keıin qustar týraly 800 bettik kandıdattyq dıssertasııa jazdym. Negizi, kandıdattyqqa 140 bet te jetetin. Qyzyǵa oqyǵan komıssııa músheleri ekinshi tom jasaýǵa da ruqsat berdi.
«Ańshylyq sharýashylyǵy bılet jazǵannan basqa túk bitirmeıdi»
– Sonda tońazytqysh jóndeýdiń sheberi qalaı ornıtolog maman bolyp ketti? – dep tańdaıǵa tyǵylǵan suraqty taq etkizdim.
– Almatydaǵy qazirgi Qazaq ulttyq ýnıversıtetine baryp, dekanǵa kirdim. Oıym, ornıtologııaǵa jaqyn mamandyqqa oqýǵa túsý. Sary kıtel kıgen kelbetti kisi eken. Áńgimelese otyryp, ótinishimdi aıttym. Ornıtologııa dúnıeleri jer tórede dedi. Tústik. Suraqtaryna sart-surt jaýap berip kelemin. Qus túrlerin tizip shyqtym. Endeshe, oqýǵa tús dedi sol jerde. Biraq talap bar dedi kóterińki daýyspen. Sál únsiz turdy da, ekspedısııalarǵa shyǵasyń dedi kózime tik qarap. Qýanyp kettim. «Shortandy sýmen shoshyttyńyz» dep ázildedim.
Sodan bastap, qustardy shynaıy zertteýge kiriskem. Olardyń qımylyn, daýysyn ábden tanydym. Shyǵys Qazaqstanda tabanym tımegen jer joq shyǵar. Aldymen, ekspedısııanyń josparyn saǵat tiliniń júrisimen júıelep aldym. Birinshi Ertistiń boıymen quldılap, Semeıge deıin júrip óttim. Odan soń Batys Altaı, Ońtústik Altaıdy araladym. Josparǵa saı Zaısan, Mańyraq, Shilikti jazyǵy, Saýyr-Tarbaǵataı, Alakól jaqpen júrip óttim. Abaıdyń jazyǵyna túsip, Shyńǵystaýǵa deıin bardym. Sóıtip, Qalba silemderine kelip toqtadym, – dep, sóredegi óziniń avtorlyq kitaptaryna qol sozdy.
B.Sherbakov sanaly ǵumyrynda bıologııa men ekologııaǵa qatysty júzden astam ǵylymı jumys, otyzdan astam ǵylymı kórkem kitap pen 160 ǵylymı maqala jazǵan. Eńbekteri tegis kitaphanalarda jınaqtalǵan. Jazǵan dúnıeleriniń barlyǵy tabıǵatty qorǵaýǵa úndeıdi. Al ańshylyq degenge qany qas. Bul taqyryptyń shetin shyǵara qoıyp edim, «qarsymyn» dep kúńk ete tústi. Qabaǵy shytynap shyǵa keldi. Qaıdan ǵana surap edim dedim ishteı. Qudaı biledi, qus atqan ańshyny kórse, óz qolymen tunshyqtyratyn sııaqty.
– Shyǵys Qazaqstanda ań qalǵan joq. Kóshpeli qustyń bári bizde edi. Qazir kúrt azaıǵan. Olar kún sýyta Jerorta teńizine qaraı ushady. Al jol-jónekeı soǵys. Qustan bólek, qanshama ań ólip jatyr. Ár tóbede ańqıttap otyratyn sýyr degen sıregen. Bes qoıan, jıyrma shaqty qur kórsek, kóbeıipti deımiz. Kezinde myń shaqtysy bolǵan. Bizde 10-12 úırektiń túri bolsa, onyń jartysy «Qyzyl kitapta». Qara Ertisten ǵana 250-300 úırek sanar edik. Keıin qamys órtenedi, ańshylar kóbeıdi. Bir jyldary qoryqshylarmen birge aralap kórdim. Qazdyń da qańqyly estilmeıdi. Esesine, sýquzǵyn men aqqýdyń sany artqan. Tyrnanyń da aǵy kóbeıip, sury azaıǵan. Mundaı baı tabıǵatymyz úshin ań sany óte az. Ańshylyq sharýashylyǵy bılet jazǵannan basqa túk bitirmeıdi. Bes úırekke dep bılet alǵan ańshy sol beseýmen shekteledi dep oılaısyń ba? Eńgezerdeı jigitter qorǵansyz ańdy atyp alyp, sýretke túsedi. Sony maqtan kóredi... Taıga únsiz qazir. Ańshylyqqa toqtaý salý kerek! Áı, biraq, biz aıtqanmen, ańdy joǵarydaǵy baı-baǵlandar aýlaıdy. Olar meniń usynysymdy qabyldaı qoımasy anyq.
Ertede Zaısannyń Kendirliginde jolbarys jortatyn. Qurydy ol da. Amýdarııa, Syrdarııanyń boıyndaǵy jolbarystyń bárin qurtyp aldyq. Onyń bárine adamı faktor áser etti. Al aýyl ishine ań kirip ketse kóbeıgendikten emes, azyq bolmaǵandyqtan, aýyl mańyn timiskilenedi, – dep úlken máseleniń basyn ashty. Aýdandyq, oblystyq deńgeıdegi emes, respýblıkadan nazar aýdaratyndaı problema bul.
Shyǵystyń shyraıly tabıǵatyna shynaıy janashyrlyq tanytyp júrgen Borıs Sherbakov keıingi jyldary tarıhı taqyryptardy da qozǵap júr. Qazirgi tańda Jibek joly boıynsha zertteýler júrgizip jatyr. Ol týraly tyń derekter de taýypty. Saýda kerýeni Kóktaý, Tarǵyn taýlaryn basyp ótip, Asýbulaq jazyǵyna túsken. Munda aıaldaǵan soń О́meshke kóterile beristegi oń jaqtaǵy jazyqpen jyljyǵan. Sóıtip, tótesinen Qytaıǵa shyqqan. Bul joldarda baqyr tıyndar tabylǵan. B.Sherbakovtyń aıtýynsha, jeńil-jelpi dáleldi derekter bar. Biraq eńbegi aıaqtalmaǵan soń bolar, bul taqyrypta kóp ashyla qoımady.
– Endeshe, sizdi sýretke túsirip alaıyn, – dep fotoapparatyma jarmasa berip edim, – Jas kúnimdegideı keskin-kelbet joq, ony ne qylasyń?! – dep, úzilip bara jatqan áńgimesin qaıta jalǵady.
– Syryqtaı jigit edim. Akrobatıkamen de, kúrespen de aınalystym. Áıtkenmen, apam jalǵyz bolǵandyqtan ásker qataryna almady. Almatyda oqyp júrgenimde kavkazdyqtar dene bitimime qarap, qatarlaryna qosylýyn surady. Tipti páter de usyndy. Biraq, baǵytym basqa edi. Baǵytymnan adasqam joq. Áli kelemin...
Shyǵys Qazaqstan oblysy
