Shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Qyzylaǵash aýylyn aq túıeniń qarny jarylǵandaı ádemi habar jaılap alǵan. Germanııadan Sashka kelipti. Aýyl shetindegi «Qyzylaǵash» dep jazylǵan belginiń tusynda sýretke túsip, aýyldastarynyń chatyna salyp jiberse kerek. Bala baǵýsyz, mal qaraýsyz qalǵan. Aýyl turǵyndarynyń esil-derti – Sashkany kórý, tildesý. Arydaǵy jurttyń, bir kezde tonnyń ishki baýyndaı aralasqan aǵaıynnyń amandyǵyn surasý.
– Qyzylaǵash – meniń týǵan elim, – deıdi qııandaǵy Germanııadan týǵan jerine qonaqqa kelgen Aleksandr Bokk. – 1994 jyly dám aıdap Germanııaǵa kóship kettik qoı. Meniń ákem 1941 jyly 12 jasynda Volga boıynan osynda kelgen. Zulmat soǵystyń kezi. Alystan aryp-ashyp jetken bizdiń aǵaıyndy jergilikti jurt jaqsy qarsy alypty. Áıtpese, ashtan ólýimiz de múmkin edi dep ákem aıtyp otyratyn. Keıin qonaqjaı halyqtyń aqpeıil, adal nıetiniń arqasynda el qataryna qosylǵan. Erterekte aýyl qarııalary salt atpen mal qaraı shyqqanda attyń tuıaǵyn ystyqtan bylbyraǵan jıdek qyp-qyzyl qylyp boıap tastaıdy eken. Aýyl ortasynda tas qudyq. Kádimgi áldeneshe qulash, ishi jalpaq tastarmen shegendelgen, aýzyna jýan bóreneden buralatyn tartpa istelgen, tartpaǵa jýan-jýan shynjyrlar baılanǵan. Bala kezimizden sol qudyqtyń sýyn ishtik. Eldi saǵynǵanda esime, eń aldymen, qansha ishseń de meıiriń bir qanbaıtyn sýyn saǵynamyn, aqkóńil adamdaryn da. Áne bir jerde shybyqty at qylyp minip, aýyl balalary shapqylap oınaıtyn edik, myna bir toǵaıda qoı baǵatynbyz. Mynaý tomardan ákem bıe sýaratyn. Meniń anam eki bıe saýdy. Bal tatıtyn sary qymyzy qandaı edi?! Aýyldyń barlyq adamdary dám tatqan saıyn maqtap ketetin.
Bokktyń otbasynda segiz perzent bolypty. Balalyq shaqtyń endi qaıtyp oralmaıtyn, jadymda jattalyp qalǵan qyzyqty sátterin esine túsirgen Aleksandr anamnyń qymyz baptaǵany qyzyq edi deıdi. Búıirli, aq qaıyńmen ystalǵan, úlken kúbige saýmal quıyp, segiz balaǵa kezek-kezek pistirtedi eken.
Germanııaǵa kóship barǵannan keıin ákesiniń ańsaǵany osy qymyz eken. Qyzylsaıada turǵanda el qatarly soǵym soıyp, kórshi-qolańdy áýeli qýyrdaqqa, sodan soń barsha aýyldasyn omyrtqaǵa shaqyratyn. Ákesi Ivan Germanııada jylqy etine ańsary aýǵan da turǵan. Dúkende satylady eken, biraq qazaqsha múshelenbeı, shabylǵan et. Aqyry taýypty. Ońtústik Germanııada jylqy semirtetin sharýa bar eken. Sóıtip, áke tapsyrmasyn oryndaǵan. Bir jylqyny soıyp alyp, Qazaqstannan kóship barǵan tórt-bes otbasy sıraqtap bólip alady eken. Keıin Raqymjan esimdi azamatqa jolyqqan, Germanııada turatyn qazaq. О́tken orazanyń aldynda osy azamattyń arqasynda semiz jylqyny jyǵyp alypty. Raqymjannyń aıtýymen, Arold Zımon esimdi jylqymen aınalysatyn sharýamen tanysyp, kózi ashylǵan. Endi soǵym soıý anaý aıtqandaı másele emes. Sashkanyń ózi de aıtarlyqtaı qasapshy. Jylqy men qoıdy soıǵanda, múshelep, qazysyn tilip, shujyǵyn ózi jasaıdy eken. Aıtýyna qaraǵanda, Naýryz merekesin toılaý buljymas dástúrge aınalǵan.
– Balam 22 naýryz kúni dúnıege kelgen. Sol kúni aǵaıyndar bizdiń shańyraqqa jınalady. Ári týǵan kún, ári Naýryz merekesi. As isteledi, baýyrsaq pisiriledi. Qurt kójeniń dámin tatamyz. Sodan soń án. Án bolǵanda da Qyzylaǵashta júrgende qulaǵymyzǵa sińgen qazaqtyń týǵan jer, ósken ólke taqyrybyndaǵy ǵajap áni. Apam alpysqa tolǵanda búginde Germanııany jaılap jatqan Qyzylsaıa, Qyzylaǵashtyń nemisteri, et jaqyn aǵaıyn-týys bas qostyq. Bárimiz qazaqsha kıindik, dastarqan máziri de ózimizdiki, ıaǵnı qazaqtyń dámi. Án shyrqadyq. «Áýpildek». «Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse, barmas pa em týǵan jerge áldeneshe». Osy án mundaǵy nemis aǵaıynǵa keremet áser etedi. Átteń, usharǵa qanat joq. Áıtpese, týǵan jerge, qazaq dalasyn, Qyzylsaıany saǵynǵanda, aqsha bulttarmen astasyp, ushyp jetpes pe edik. Biz jyl saıyn jańa jyldy saǵat jetide qarsy alamyz. Kádimgideı as istep, shaıdy qazaqsha demdep, samaýyrdy qaınatyp. Bizde saǵat jeti bolǵanda, Qazaqstanda jańa jyldy qarsy alyp jatady. El Prezıdentiniń quttyqtaý sózin tyńdaǵannan keıin, bárimiz ornymyzdan tik turyp «Meniń Qazaqstanym» ánin oryndaımyz. Balalar asyq oınaıdy. Qoı soıǵan saıyn asyǵyn jınaı beretinmin. Keıin ádemilep qyrnap-jonyp, ártúrli syrmen boıap aldym. Tup-týra bir dorba boldy. Nemerelerge asyqty qalaı oınaıtynyn úıretip qoıdym. Qyzyǵyp oınaıdy.
Ara-tura úıine soqqan aǵaıyn-týys tabaldyryqtan attasymen «Anıa, baýyrsaq pisirshi», dep ótinish aıtady eken.
– Jalǵyz baýyrsaqpen qutyla almaısyń ǵoı, – deıdi Aleksandr, – as qamdaımyz, árkimniń óz sybaǵasy bar. Bul, jalpy, qazaqy túsinikte et jaqyn aǵaıynǵa degen kóńildiń yqylasy, qurmeti. Bizge de sodan juqqan. Syılastyqtyń jibin osylaı bekitemiz. Toı-tomalaqqa jınala qalǵanda, elge, Qyzylsaıa men Qyzylaǵashqa degen saǵynyshtyń seli aǵytylady-aı kelip. Et júregińdi eljiretken alapat sezimdi nemis tilinde jetkize almas ediń. Qazaq tilinde aıtqan áldeqaıda shynaıy, áldeqaıda utymdy. Úı ishinde balalardan jasyratyn syr bolsa, qazaq tilinde keńesemiz. Úlken ulym senderdi túsiný úshin qazaq tilin úırenip alamyn dep kijinip júr.
Áne bir jyly Qazaqstannan barǵan jerles dos Nurlan Esmaǵulovty qarsy alypty. El aralatqan, qoı soıyp, aldyna bas tartqan. Keıin Nurlan elge kelgen soń ondaǵy qurmetti jyr qylyp aıtyp, qoıdyń basyn mújidim dep rızashylyǵyn bildiredi eken. Sóz arasyn ázilmen de kómkerip jiberedi. «Qyzylsaıada mújimegen basty Germanııada mújidim», dep.
Qyzylsaıada týyp-ósken Pavel Gerteldiń aıtýyna qaraǵanda, atalary aýyl mańyndaǵy molada jatyr eken. Basyna soǵyp, qurmet kórsetý – paryz. Osydan qyryq jyl buryn aýyldaǵy orta mektepti aıaqtaǵan kezde elýge jýyq oqýshy bolǵan eken, 12-si ómirden ótipti. Oblys ortalyǵyndaǵy meshitte arýaqtarǵa baǵyshtap quran oqytpaq. Synyptastaryn eske alyp, duǵa oqytý paryz dep sanaıdy nemis azamattary.
– Keıbir qurdastar qaǵytyp, dáret alasyń ba dep suraıdy, – deıdi Pavel. – Árıne, bir kún buryn monshaǵa túsemiz, ǵusyl dáret alamyz, tán tazarady, al janymyz ejelden taza, kirshik túspegen pák qalpynda. О́mirleri tym qysqa bolǵan synyptastarymyzdyń árqaısynyń beınesi, minez-qulqy kóz aldymyzda. Aýyldaǵy ertede aralasqan aǵaıynnyń ishindegi qara jamylǵan úılerge kirip, kóńil aıtyp, bata jasaımyz.
Bul da úlken adamgershilik. Osy bir taqyrypty qaýzaǵanda, qonaqtardyń basynan keshken bir oqıǵa týraly aıtpaı ketpeske bolmaıdy. Áýejaıǵa jetken soń Germanııadan kelgen meımandar Nur-Sultan qalasyn aralap kórmekke bekingen. Jańa ǵımarattar, tarıhı oryndar, mándi eskertkishter. Kúni boıy bir taksımen júrse kerek.
– Biz qazaq tilinde sóılesip otyr edik, – deıdi Pavel, – taksı tizginin ustaǵan jigit qazaq eken. О́ńimiz basqa, tilimiz qazaqsha, álgi jigit qatty tańǵaldy. Jón surasty. Sapardyń sebebin aıttyq. Keremet razy boldy. Sońynda jolaqysyn almaımyn dep álek saldy. «Sender bizdiń tilimizdi qurmettep, salt-dástúrimizdi saqtap, syılastyq pen adamgershiliktiń úlgisin kórsetip jatqanda men senderden aqy alsam, súıekke tańba emes pe?!» dep qoıady. Aqyr sońynda biz balalarǵa Germanııadan kelgen nemis aǵalarynyń atynan sálemdeme alyp ber dep tıyn-teben tastap kettik. Jolaqysy emes, júrek ısharasy.
Qyzylsaıanyń turǵyndary da et júrekteri eljirep kelgen nemis aǵaıyndy beınebir qajylyqtan kelgen et jaqyn týystaryndaı qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp qarsy aldy. Saparǵa shyqpas buryn súr et, sarymaı jep, qymyz ishkimiz keledi dep tapsyrypty. О́tinishterin múltiksiz oryndaǵan. Qustyń sútinen basqanyń bári tabylatyn mol dastarqanda Germanııadan kelgen bes meımanǵa qajetti taǵamnyń bári bar. Eń bastysy, taı-qulyndaı tebisip birge ósken qatar qurbyǵa degen ólsheýsiz yqylas, sarytap saǵynyshtyń alaýlaǵan otty shýaǵy. Tabysýdyń da taqyrypqa tuzdyq bolar jeri bar. El shetine taban iliktirgen Pavel Gertel ebil-debil jylap júr deıdi. Kimdi kórse de qushaqtap baýyryna basyp, Pashkanyń jylaǵanyn kórgen mundaǵy aǵaıyn da kóz jastaryn bir-bir syǵyp alypty. Qýanyshtyń kóz jasy, birin-biri aman-esen kórgen. Kórgenderine táýbe desipti.
– Qyzylsaıada turǵanda ultqa bóliný degen oıymyzda bolǵan joq, – deıdi Qaırat Ibragımov, – eki úıdiń arasynda úı bolǵan joq. Elemes aǵamyz traktoryn Aleksandr kórshiniń úıine taqap qoıatyn. Tańerteń otaldyrǵanda shyǵatyn daýsy qandaı qatty. Úıden Aplonııa apaı shyǵyp: «Qalqam, traktoryńa quıatyn ystyq sý kerek pe?» dep surap turýshy edi. Bir qabaq shytpaıtyn. Esigińniń aldy traktordan tógilgen maımen bylǵanady, jaýyndy kúnderi saz balshyǵy shashylyp jatady. Biraq renjigen biri joq. Qudyǵynan sý ishetinbiz. Qandaı dámdi. Sý alýdy sıretip ketsek, apaı: «Nege kelip almaısyńdar?» dep ózi eskertetin.
Pavel Gerteldiń aıtýyna qaraǵanda, bizdiń úı tastan quıylǵan, kórshi úı aǵashtan salynǵan. Jazdyń kúni tastan salynǵan úı sap-salqyn bolyp turady, qysty kúni aǵash úı jyly. Eki úıdiń bala-shaǵasy qysy-jazy aralasyp jatady.
Bir uıada ósip, qanattanǵan balapandar da shartarapqa ushyp ketip jatpaı ma? Temirqanat balapandardyń biri – Qazaqstanda, biri – Germanııada. Biraq bárin bir uıanyń ystyq lebi biriktirip tur. Máńgilik bólinbesteı etip...
Aqmola oblysy,
Qyzylsaıa aýyly
