Otyrysty ashqan Máýlen Áshimbaev aldymen 5 maýsymda ótken respýblıkalyq referendýmnyń nátıjesine toqtalyp, azamattardyń el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy bastamalaryna qoldaý bildirgenin aıtty. Senat Tóraǵasy endigi mindet eldiń qalaýyn iske asyrý ekenin de tilge tıek etti.
«Memleket basshysy aıtqandaı, konstıtýsııalyq reforma búkil quqyq salasyn jańǵyrtýǵa jol ashady. Bul Parlamentke úlken ári jaýapty mindetter júkteıdi. Konstıtýsııadaǵy ózgeristerge sáıkes ulttyq zańnamaǵa tıisti túzetýler engizýimiz qajet. Osyǵan oraı Senat jumysyn da pysyqtap alǵanymyz jón. Bizdiń basty maqsatymyz – demokratııalyq, quqyqtyq, ádiletti jáne áleýmettik memleket qalyptastyrý», dedi Máýlen Áshimbaev.
Otyrys barysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektr energetıkasy, energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý, jer qoınaýyn paıdalaný, jergilikti memlekettik basqarý jáne memlekettik shekara máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda qarady.
Bul qujat energııany únemdeýge jáne onyń tıimdiligin arttyrýǵa qatysty birqatar mańyzdy ózgeristerdi kózdeıdi. Zań qabyldanǵan jaǵdaıda energııa únemdeý salasy úshin sýbektilerge barmaı-aq profılaktıkalyq baqylaý engizilmek. Bul memlekettik baqylaýdyń jańa tásili bolatynyn aıta ketken jón. Sondaı-aq memlekettik mekemeler, kásiporyndar jáne kvazımemlekettik sektor sýbektileri úshin taýarlardy, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi energııa jaǵynan tıimdi satyp alýdy engizý usynylyp otyr. Senatorlar atalǵan zań jobasyn maquldap, ony ekinshi oqylymda qaraýǵa jiberdi.
Sonymen qatar Palata otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine saqtandyrý naryǵyn jáne baǵaly qaǵazdar naryǵyn retteý men damytý, bank qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qaraldy.
«Bul zań jobasy saqtandyrý jáne baǵaly qaǵazdar naryǵyn, sondaı-aq, bank qyzmeti salasyn retteıtin zańnamalyq bazany odan ári jetildirýdi maqsat tutady. Soǵan baılanysty zań jobasynda jańa ónimderdi engizý, jekelegen talaptardy ońtaılandyrý jáne qyzmetterdi sıfrlandyrý sııaqty quqyqtyq sharalar qarastyrylǵan. Tutynýshylar men ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaý sapasyn odan ári arttyrýǵa arnalǵan qosymsha tetikter de nazardan tys qalǵan joq. Sondaı-aq Senat zań jobasynyń keıbir normalaryn qaıta qaraýdy usynyp otyr», dedi zań jobasy jóninde pikir bildirgen Palata Tóraǵasy.
Atap aıtqanda, senatorlar jol-kólik oqıǵasy kezinde saqtandyrý jaǵdaıyn retteýdiń jeńildetilgen tártibin engizýdi usyndy. Olar saqtandyrý ombýdsmeni barlyq saqtandyrý daýlaryn mindetti túrde sotqa deıin retteý tájirıbesin engizý qajet ekenine de nazar aýdardy. Senat depýtattary usynǵan osy jáne basqa da túzetýlerdi qamtıtyn zań jobasy Májiliske qaıtaryldy.
Palata otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qarap, qabyldady. Bul zańǵa Parlament depýtattary bastamashy boldy.
Memleket basshysy zańǵa qol qoıǵan jaǵdaıda estý qabileti tómen adamdar sotta ymdaý tili mamanynyń qyzmetterin tegin paıdalana alady. Sondaı-aq sýrdotehnıkalyq jáne tıflotehnıkalyq quraldardy paıdalanýǵa múmkindik týady. Al múgedektigi bar balalardy jalǵyz ózi tárbıelep otyrǵan ne qamqorlyǵynda kámeletke tolǵan múgedektigi bar adamdar bar azamattarǵa óteýsiz zań kómegi kórsetiledi. Halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organǵa mınıstrlerdiń, aýdan, qala, oblystyq mańyzy bar qala, oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana ákimderiniń múgedektik máseleleri boıynsha shtattan tys keńesshilerin taǵaıyndaý tártibin ázirleý jáne bekitý jónindegi quzyret beriledi.
Sondaı-aq áleýmettik kásipkerlerdi qoldaý kúsheıtiledi. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ósýi jáne onyń ınfraqurylymyn damytý úshin jergilikti bıýdjetke aýdaratyn shyǵystarynyń bir bóligi múgedektigi bar adamdardy jumysqa ornalastyratyn áleýmettik kásipkerlik sýbektilerin qoldaýǵa baǵyttalady.
Zań jobasymen tanystyrǵan senator Aqmaral Álnazarova búginde elimizde 98 myńnan astam múgedektigi bar bala bar ekenin aıtyp: «Olardyń jyl saıyn tek 6,7 % ǵana sanatorıılerde ońaltýdan ótedi. Qalǵandary úshin bul qyzmet qoljetimsiz bolyp qalýda. Sebebi, qoldanystaǵy zańnamada sanatorııalyq-kýrorttyq em alý kezinde ata-anasynyń nemese qamqorshysynyń alyp júrý shyǵyndaryn óteý kózdelmegen», dep atap ótti. Osyǵan oraı qujatta sanatorııalyq-kýrorttyq emdeýge alyp júretin ata-anasyna, ıaǵnı zańdy ókiline birinshi qajettilik bolyp sanalatyn shyǵystarynyń qunyn óteý (70%) joldary qarastyrylyp otyr.
«Bul bastama shalǵaı aýdandardaǵy áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardyń múgedektigi bar balasyna jan-jaqty sanatorııalyq-kýrorttyq em-dom alýǵa jol ashady jáne 2025 jylǵa qaraı saýyqtyrý sharalaryn alýshylardyń sany shamamen 3 esege artady», dedi senator.
Taǵy bir aıta keterligi, zań jobasynda múgedektikti syrttaı anyqtaý jáne tótenshe jaǵdaı kezinde múgedektik merzimin avtomatty túrde uzartý usynylǵan. Sonymen qatar, III toptaǵy múgedektigi bar adamdar quqyqtyq jáne tehnıkalyq mámileler jasaý kezinde jeke notarıýstardyń qyzmetterine aqy tóleýden bosatylyp, notarıýstardyń tegin qyzmetine ıe I jáne II toptaǵy azamattar qataryna qosylady. Sondaı-aq avtobýs parkteri arbaǵa arnalǵan pandýstary bar avtobýstardyń belgili bir mólsherin satyp alýǵa mindetteletin bolady.
«Zań múgedektigi bar adamdardy qorǵaý jáne qoldaý salasynda sheshimin tappaı kele jatqan birqatar máseleni sheshýge arnalǵan. Sondaı-aq bul baǵyttaǵy áleýmettik saıasatty iske asyrý tetikterin odan ári jetildirýdi kózdeıdi. Kedergisiz orta qalyptastyrýǵa arnalǵan erejeler de nazardan tys qalǵan joq. Aldaǵy ýaqytta bul zań múgedektigi bar adamdardyń quqyǵyn tıimdi qamtamasyz etýge tyń serpin beredi dep senemiz. Senatorlar atalǵan baǵytty únemi nazarda ustap, tıisti zańnamalyq jumysty ári qaraı jalǵastyra beredi», dedi Máýlen Áshimbaev.
Zańda elimizdiń 11 kodeksi men 65 zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr.
Otyrys kezinde senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady.
Senator Dana Nurjigitova Úkimet basshysyna áıelderdiń zeınetke shyǵý jasyn 58-ge deıin tómendetý máselesin qaraýdy usyndy. Ol Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda 2015 jyly áıelderdiń zeınetkerlik jasyn ulǵaıtý týraly sheshim Qazaqstanda 71 jasty quraıtyn ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn eskere otyryp qabyldanǵanyn eske saldy. 2021 jyly bul kórsetkish 70 jasqa deıin tómendedi. Sonymen qatar, 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty elimizde ólim-jitim 22%-ǵa ósti.
Dana Nurjigit osyǵan baılanysty BUU boljamdaryna negizdelgen 2015 jylǵy zeınetaqy reformasy 2022 jyly Qazaqstanda ómir súrý uzaqtyǵy áıelder úshin 78 jasty jáne erler úshin 70 jasty quraıdy dep esepteıdi. Senatordyń pikirinshe, áıelderge belgilengen zeınetaqy jasy jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıine de áser etedi.
«Búgingi zeınetaqy zańyna sáıkes azamattar jumys oryndaryn bosatpaı, 60-63 jasqa deıin otyra beretin bolsa, artynan kele jatqan jańa býynǵa jumys joq degen sóz. Sońǵy kezderi Úkimettiń zeınetaqy salasyna nazar aýdaryp, aýyr mamandyq ıeleriniń zeınetke shyǵý jasyn qaıta qaraýdy qolǵa alyp jatqanyn bilemiz. Osyǵan baılanysty, azamattardyń senatorlarǵa joldaǵan kóptegen ótinishterin eskere otyryp, áıelderdiń 58 jasynda zeınetke shyǵý jasyn belgileýdi, al eńbegin odan ári jalǵastyrý máselesin óz erkine qaldyrýdy usynamyz», dedi Dana Nurjigit.
Palata otyrysynda Ábdáli Nuralıev belgili jazýshy Sherhan Murtazanyń 90 jyldyǵyn laıyqty deńgeıde atap ótý máselesin kóterdi. Kórnekti tulǵanyń mereıtoıyn laıyqty atap ótý úshin senator halyq jazýshysynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly derekti fılm túsirý jóninde oıyn bildirdi. Sonymen qatar depýtat halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa, tanymdyq is-sharalar ótkizýdi, Nur-Sultan men Almaty qalalaryndaǵy kóshelerge, sondaı-aq elordadaǵy jańadan boı kótergen mektepterdiń birine jazýshynyń esimin berýdi usyndy.
