2017 jyly indettiń kesirinen 152 myńǵa birden azaıǵan dala janýary bes jylda segiz esege kóbeıgen. Ekologııa mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń deregine qaraǵanda, elimizdegi kıik sany jyl saıyn orta eseppen 40%-ǵa úzdiksiz ósip keledi eken.
Aqtóbe oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń deregine qaraǵanda, óńirde Betpaqdala tobyndaǵy kıikter sany shamamen 70 myń basty quraıdy. Yrǵyz ben Torǵaı arasyndaǵy elsizdi erkin jaılaıtyn turqy uzyn, iri deneli Betpaqdala úıirleri jaıylymyn kóktemde ońtústikten soltústikke, kúz aılarynda qystaýyn soltústikten ońtústikke qaraı aýystyryp otyrady. Búginde Betpaqdala kıikterin Aqtóbe oblysynyń Áıteke bı, Yrǵyz aýdandarynyń dalalarynan jıi kezdestirýge bolady.
Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy mamyrdyń basynda Qarabaıtal degen jerde – 6 myń bas, Mamajanda – 10 myń, Shıliótkelde – 5 myń, Dáýirbaı, Baıbulaq, Dosjan, Qarabulaqta 10 myń bas kıikti sanaǵan. Sondaı-aq dalalyqtaǵy Shekebaısor, Narbelgi degen jerlerde jaıylyp júrgen kıik úıirlerin kórgen. Biraq sanap úlgermegen.
Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty aýmaǵynda qazir 20 myń bas kıik jaıylyp júr. Mundaǵy Aqıin degen jerde 10 myń, Janysta 6 myń, Alakólde 4 myń bas sanalǵan. Basqarma ınspektorlary qazir kıikterdiń tóldeýi aıaqtalyp, úıirler Áıteke bı aýdanyna qaraı jyljyp bara jatqanyn aıtady. Myńjyldyqtardan beri qozǵalys jolyn esh ózgertpegen Betpaqdala kıikteri kúzde Torǵaıdaǵy Tosyn qumdarynan aýyp Yrǵyz jerinde kúıekke túsedi. Munda qystap, kóktemde tóldep, jazǵy jaıylymǵa qyrǵa qaraı shyǵady. Qazir kıikter qyrǵa bettep barady. Bul – Yrǵyzdyń soltústigi men Áıteke bı aýdany. Ári qaraıǵy baǵyt – Arqa.
Birer kún buryn Áıteke bı aýdanyndaǵy sharýa qojalyqtary dalalyqta kıik sany kóbeıip, endi ǵana kóktep kele jatqan egis alqaptaryna túsip jatyr degen shaǵym túsirdi. Mamyrdaǵy qalyń jańbyr egis jumystaryna edáýir kedergi keltirip, sharýalar dán sebý jumystaryn kesh aıaqtady. Sharýalar jer qyzbaı, sepken dán kóterilmeı jatqan egis alqaptaryn kıik tuıaǵy janshyp tastasa, kúzde bıdaısyz qalamyz ba dep qaýiptenedi. Olarǵa oblystyq polısııa departamenti qyzmetkerleri kómektespek. Taıaý kúnderi kıikterdi egistikke jolatpaı úrkitý úshin Áıteke bı aýdanynyń sharýa qojalyqtaryna oq-dárisiz atatyn bos patrondary bar myltyq jetkizip beredi.
Kıik úıirleri mal jaıylymyna ortaqtasyp, egis alqaptaryn taptap jatqandyqtan, onyń sanyn 650-700 myńnan asyrmaý kerek degen pikirdi oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy mamandary da qoldaıdy. Al túz janýary úı janýarynyń órisine ortaqtasyp jatqan joq. Sýdyń tunyǵyn iship, shóptiń shúıginin jeıtin kıikke qarsy myltyq kóterýdiń qajeti joq degen qarsy taraptyń pikiri de ústem tur.
Búginde elimizde sany jaǵynan Oral tobynyń kıikteri birinshi orynda, olardyń sany 800 myńnan asyp barady. Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵy men Bashqurt jeriniń arasyn jol qylyp júretin, Oral taýlarynyń qoınaýyn qystaıtyn, sýyq klımatqa tózimdi janýardyń sanyn azaıtý kún tártibinde tur.
Tabıǵat qorǵaý salasynda kópjyldyq tájirıbesi bar, Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervatynda dırektordyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan Mereke Jubanııaz memlekettik organdar kıik sanyn shekteýmen aınalysýy keregin aıtady. Biraq kıik sanyn shekteý kıikti jappaı qyrý emes. Tabıǵat qorǵaýshysy birinshi kezekte Oral tobyndaǵy kári tekelerdiń sanyn azaıtý qajet degen pikirde.
«Kıikter jeltoqsannyń 5-i men 15-i aralyǵynda kúıekke túsedi. Ádette shaǵylysý maýsymynda kári tekeler jas tekelerdi úıirge jolatpaı, qýyp jiberedi. Biraq kári tekeler qystyń aıazyn kótere almaı, ózderi shyǵynǵa ushyraıdy. Betpaqdala kıikteriniń jaıylymy keń, olar áli de kóbeıýi kerek. Eki jyl kóbeıýin kútkenimiz jón», deıdi ol.
Kıik kóbeıse jerdi azdyrady, tuıaqtarymen kókti taptap, shóp tamyryn qıyp jiberedi degen pikirler jıi aıtylady. M.Jubanııaz bul pikir esh qısynǵa kelmeıtinin jetkizdi.
«Kıik – asha tuıaqty janýar, onyń tuıaǵy jerdi azdyrmaıdy, qaıta túletedi. Al tuıaqty janýar jaıylmaǵan jer ózinen ózi azady. Sol sııaqty tórt túliktiń aıaǵy kóp taptaǵan jerdiń tozyp, qý taqyrǵa aınalǵanyn kórip júrmiz. Kıik eshqashanda tozǵan jerge jaıylmaıdy, shóptiń shúıginin jep, sýdyń tunyǵyn tańdap ishedi. Jaýyn-shashyn mol bolǵan jyldary olardyń indetke shaldyǵyp, qyrylatynyn jıi baıqadym. Menińshe, kóltabandarǵa ylǵal kóp jınalǵanda jer astyndaǵy ýly zattar jer betine kóteriledi de, tóldeýge kelgen analyqtardy indetke dýshar etedi. Bul jaıly óz dáleldemelerim bar», deıdi tabıǵat qorǵaýshysy.
Keńes Odaǵynda sharýashylyqtar kıik etin satyp, biraz paıda tapty. Sol kezde Aqtóbe oblysynyń dalalyq aýdandarynda et kombınattary salynyp, kıik eti saýdaǵa shyǵaryldy. Arnaıy kıik aýlaıtyn brıgadalar quryldy. Bir sózben aıtqanda, dala janýary sany rettelip otyrdy, eti men múıizi qazirgideı brakonerlerdiń oljasyna aınalǵan joq.
Qos ózen – Yrǵyz ben Torǵaıdyń arasy atam zamannan beri aqbókenderdiń kósh joly, jaıylym órisi bolǵanyn atap óttik. Yrǵyz-Torǵaı memlekettik rezervaty aýmaǵyndaǵy myńdaǵan shaqyrymdyq elsizde Betpaqdalanyń aqbókenderi jyldyń úsh mezgilinde jaıylyp júredi. Qazir tólderin ertken analyqtary men olardan bólektengen teke úıirleri eki baǵytpen qyrǵa bettep barady. Qyr – Yrǵyzdyń soltústigi men Áıteke bı aýdany. Odan ári Saryarqanyń dalasy. Betpaqdalany kókteı ótip, Tosyn qumyn aınalyp kelip, Yrǵyz aýdanynyń aýmaǵyna kúzde kelip kúıekke túsedi. Betpaqdala kıikteriniń kóshi-qon joly myńjyldyqtardan beri osylaı qalyptasqan.
Qazaq halqymen birge jasasyp kele jatqan aqbókender adamdardyń ekken eginine, jaıylyp júrgen malynyń órisine ortaqtasatyn asha tuıaq emes. Olardyń elsizde qalyptasqan óz joly, óz órisi bar. Al «malymyzdyń jaıylymyna ortaqtasty, egistikti búldirdi» dep baıbalam salýshylar negizinen syltaýmen memleketten ótemaqy alýdy maqsat etkender ekenin aıtady tabıǵat janashyrlary. Kıikterdiń kóbeıýin paıdalanyp, keıbir sharýa qojalyqtarynyń ıeleri paıdakúnemdik maqsatty kózdep otyr ma, ıá bolmasa rasymen de egistikti taptap, adamnyń asyrandy malynyń shóbine ortaqtasyp otyr ma? Bul jaǵy anyqtaýdy qajet etedi. О́kinishtisi, adamnyń bas paıdasy úshin tilsiz janýardy joıa salý da ońaı. Tili joq bolsa da, sezim qabileti kúshti, adamǵa qaraǵanda tabıǵatqa óte jaqyn aqbókenderdiń jaratylysyn qazirgi adamdar eshqashan da túsinbeı ótetin shyǵar.
Aqtóbe oblysy
