Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bul osy shaǵyn aýdandaǵy №60 mekteptiń 5-synyp oqýshysy Madııar Shákirat edi. Ol ádettegideı keshki saǵat 19:00-de balalarmen oınaýǵa kóshege shyqqan. It talaǵan kez túngi saǵat 21:00 shamasy. Jazym bolǵan bala qurylys alańyna qalaı keldi? Birge oınaǵan balalar qaıda? Itter qorshap, talap jatqanda qasynda eshkim bolmady ma? Osy suraqtar tergeý barysynda anyqtalatyn bolar. Balany birneshe ıt talaýy da múmkin. Denesiniń saý tamtyǵyn qaldyrmaǵan ashýly alabaı tuqymdas ıt bolýy da yqtımal.
Nemeresiniń ólimine baılanysty ájesi: «It atýǵa ruqsat berilmeıdi» degen zań shyǵarǵan adamǵa laǵynet aıtamyn. It ıesi tabylsyn. Shara qoldanylsyn. Qala ishinde, úı arasynda júrgen ıtterge shara qoldanbaǵandar da jaýapqa tartylsyn. Sebebi Aqtóbede birneshe ret qańǵybas ıtter adamǵa shaýyp, balalardy talap tastady. Nemeremniń sondaı zábir kórip, eki kózi jáýdirep, kómek bolmaı qınalyp ketkenine júregim qan jylap tur. Bul zamanda adamnyń jany qadirsiz, ıt qymbat bolyp tur», dedi jylap turyp. Al atasynyń balanyń denesin kórýge júregi de shydamaǵan.
Qaıǵyly oqıǵanyń erteńine tilshilermen kezdesken oblys ákiminiń orynbasary Jaqsyǵalı Imanqulov osy salaǵa jaýapty tulǵa retinde qyzmetinen ketýge daıar ekenin málimdedi. Ol: «Qańǵybas ıtter kóbeımese, azaımaı tur. Ár adam óz jumysyna jaýapty bolýy kerek edi. Bolǵan oqıǵaǵa oblys ákiminiń orynbasary retinde men de jaýaptymyn. Oblystyq veterınarııa basqarmasy, qalalyq veterınarııa qyzmeti, ondaǵy mamandar da jaýapty», dedi.
Nur-Aqtóbe shaǵyn aýdany – qalanyń shetki bóligi. Bul jaqta qoqys alańdaryn timiskilep, kóshelerde emin-erkin, top-tobymen órip júretin ash, aýrý, yzaly qańǵybas ıtter óte kóp. Osydan bir jarym aı buryn mektepten jalǵyz ózi qaıtyp kele jatqan mektep oqýshysyn bir úıir ıt qorshaǵanyn kórip qalǵan áıel ony arashalap qaldy. Biraq jasóspirim aýrýhanada biraz emdelse de, beti men qulaǵyna ıt salǵan jaraqat jazylǵan joq, ota jasalmasa, tyrtyǵy ketpeıdi. Oǵan oqýshynyń kúndizgi ýaqytta bolǵan osy oqıǵadan qorqyp qalǵanyn taǵy qosyńyz. Eset batyr turǵyn úı alabynyń turǵyndary bosyp júrgen ıtterdi ne qamańdar, ne kózin qurtyńdar dep birneshe ret talap qoısa da, osy ýaqytqa deıin esh shara qolǵa alynbady.
Qys mezgilinen bastap Aqtóbe qalasynyń kóshelerinde qańǵybas ıtter órip júr. О́ıtkeni ne kúzde, ne kóktemde jyldaǵydaı ıt aýlanbaıdy. Oǵan sebep 2021 jyldyń 30 jeltoqsanynda Parlament qabyrǵasynda qabyldanǵan «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańy. Osy zańnyń qaǵıdalary boıynsha endigi jerde qańǵybas ıtter men mysyqtardy óltirýge ruqsat etilmeıdi. Iesiz janýardy ýaqytsha ustaý ortalyqtary men arnaýly oryndarda asyrap, baǵý kerek. Qańǵybas ıtter quqyǵyn qorǵaıtyn volonterler kóshede ıt aýlaǵandardy kórip qalsa dereý prokýratýraǵa aryzdanady. Sol sebepti qalada kóktemnen bastap qańǵybas ıt basy úsh esege kóbeıip ketti. Oǵan jergilikti bıliktiń qapersizdigin taǵy qosyńyz.
Aqtóbe oblystyq PD jergilikti polısııa qyzmetiniń basshysy Ardana Saımaǵambetovtyń habarlaýynsha, bıylǵy naýryzdan bastap qalanyń Almaty aýdany aýmaǵynan qańǵybas ıtterge baılanysty 14 habarlama túsken. Bul – balany ıt talap óltirgen aýdan aýmaǵy. Qaladaǵy ýchaskelik polıseıler ıtterin qaraýsyz kóshege jibergen 600 turǵyndy ákimshilik jaýapkershilikke tartyp, aıyppul salǵan.
Madııardy ıt talaǵan kúnniń erteńine qańǵybas ıtterdi atatyn brıgadalar jasaqtalyp jatqany málim boldy. Osynshama ýaqyt boıy turǵyndardyń shaǵymyna qulaq aspaǵan qala ákimdigi men qalalyq veterınarııa qyzmetiniń qozǵalýy úshin jas balanyń ıtke talanyp ólýi kerek pe edi?!
«Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańy Ádilet mınıstrliginde bıylǵy mamyrdyń sońynda ǵana tirkeýden ótti. Endi osy zańnyń normatıvtik-quqyqtyq aktileri 18-shildede qoldanysqa enedi. Normatıvtik aktilerde janýarlardy aýlaý, olardy baǵyp-qaǵatyn arnaıy oryndar qurý, qyzmetkerler tartý jáne qańǵybas ıtter men mysyqtardy tamaqtandyrý máseleleri qamtylýǵa tıis bolatyn. Jaqsyǵalı Imanqulovtyń aıtýynsha, jergilikti bıliktiń qolyn baılap otyrǵan da osy qarjy máselesi. «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańnyń normatıvtik qujattary 18-shildede tirkeýden ótkennen keıin ǵana qoldanysqa enedi. Sol ýaqyttan bastap qańǵybas ıtter men mysyqtardy aýlap, kútip-baǵatyn qyzmet túrlerine jol ashylady. Bıylǵy jyldyń basynda jergilikti bıýdjetten osy maqsatqa 42 mln teńge bólingenimen, bıýdjettik kodekste arnaıy sanat engizilmegendikten, qarjy qozǵaýsyz tur. Bıýdjettik sanatqa engizilip, esepshottar ashylǵan soń osy jumystarmen aınalysatyn qoǵamdyq uıymdar arqyly qańǵybas ıtterdi qabyldaıtyn oryndar qurylmaq. Aýlanǵan janýarlar arnaıy bekitilgen oryndarda ustalyp, olardy vaksınalaý jáne sterılızasııalaý jumystary júrgiziledi. Ýaqytsha ustaý pýnktterinde 12 kún turǵan soń adamdarǵa qaýip tóndirmeıtindeı bolsa erkindikke jiberiledi. Búginde qańǵybas ıtter qaýip tóndirgende turǵyndar óz ýchaskelik polıseıine shaǵym túsiredi. Inspektor veterınar maman arqyly ıtti atýǵa ruqsat alady. Mine, osydan kórinip turǵandaı bir ıttiń sońynan qanshama júgirýge týra keledi.
Qazir ortalyq kóshelerdi erkin aralap júrgen ıesiz ıtterdiń dál sanyn eshkim bilmeıdi. Al qala tóńireginde toptalyp júrgender tipti jaıylyp júrgen malǵa da shaba bastady. Kóktemde qańǵybas ıtter sany birneshe ese artqanyn eskersek, qala kóshelerinde myńnan astam ıt bosyp júr dep aıtýǵa bolady. Jazda saıajaı maýsymy bastalǵanda qańǵybas ıtterdiń sany azaıady. Bul kezde baý-baqsha ıeleri saıajaılaryn kúzetýge alyp ketedi de, kúzde ony qaıtadan qaqpadan shyǵaryp jiberedi.
On eki jastaǵy Madııardyń ólimi kóshe boıynda top-top bolyp ıtterdiń jalǵyz-jarym balalardy ańdyp júretinin de kórsetti. Ony talap óltirgen qańǵybas tóbetter me, álde qojaıyny erkindikke jibergen alabaı tuqymdas ashýly ıt pe, ol jaǵy ázir belgisiz. Balanyń ólimine sebepshi bolǵan ıttiń ıesi tabylyp, laıyqty jazasyn alýǵa tıis.
Eń negizgi másele – «Janýarlardy kútip ustaý týraly» zańdy qoldanystan alyp tastaǵan jón. Bul Májilis depýtattarynyń quzyretindegi másele. Jan-jaqty talqylaýsyz, asyǵystyqpen óte qysqa merzimde qabyldanǵan zańnyń qandaı qasiretke ákelgenin eń birinshi kezekte Májilis depýtattary sezinýge tıis.
Aqtóbe oblysy
