Baby qanǵan qus qasqyrǵa túsedi. Qasqyr túlkideı emes, ańǵal, alańǵasar keledi. Bastabynda ne bolǵanyn túsinbeı, tumsyǵynan sheńgeldep alǵan búrkitten qutylý úshin sekirip, týlaı beredi. Alda-jalda búrkittiń sheńgeli bosap ketse, dereý borshalap óltiredi. Sondyqtan da alǵyr qyran qasqyrdy sheńgeldegen kúıi kózin shyǵarýǵa tyrysady. Eń bastysy, qusynyń qasqyrǵa túskenin bilgen qusbegi dereý jetip, qolyndaǵy jaraqpen qasqyrdyń shabyn nemese ishin jaryp kómektesedi.
Úıretilgen búrkit qońyr ańdarǵa da (buǵy, maral, kıik, taýeshki, t.b) túsedi. Kóbinde bıik quz shaǵyldardyń betinde, tasqa shyǵyp, sereıip turǵan sátinde qońyr ańdy qatty tebinmen túıilip kelip soǵyp, tastan qulatyp jiberedi. Kánigi qusbegiler búrkitti qaıyryp baptaǵan kezde, elik, arqar, taýeshki sııaqty qońyr ańdardyń óli basyn alyp kelip, eki múıiziniń arasyna et baılap, ony jegizip dániktiredi. Keıin ańǵa salǵan kezde dánikken qus úırengen ádetimen qońyr ańnyń basyna kelip qonady da, onyń eki kózin shoqyp alady. Soqyr bolyp qalǵan ań uzaı almaı aınalyp turyp qalady.
* * *
Odan keıin búrkitke ońaı aldyrmaıtyn qustyń biri – ular. Búrkit shúıilip kelip qalǵan kezde ol quıryǵyn dóńgelente jaıyp, basyn jaýyp, buǵa qalady. Búrkit ulardyń quıryq qaýyrsynyn sypyra ýystyp, qapy qalady. Úkini búrkittiń biri alsa da, endi biri ala almaıdy. Onyń qaýipti qarýy – ınedeı ótkir tuıaqtary. Sol tuıaqtarymen sheńgeldep, búrkittiń denesin jaraqattap, jemsaýyn jaryp jiberedi. Kóbinde búrkit ony ushyp júrgen kezinde eki aıaǵyn bir aıaǵymen qabattaı búrip, sheńgeldep ustaıdy.
Búrkitke málindi ustaý óte qıyn. Málinniń tulyby keń, maıy qalyń bolady. Terisi kólkildep bos jatady. Búrkit kelip ustaǵanda málinniń moıny-basy terisiniń ishinen aınalyp kirip ketip, aýzymen búrkittiń aıaǵyn shaınap tastaıdy. Málinniń tistegen jeri men jaraqaty kózge biline bermeıdi, biraq sońynan biteý jaraǵa aınalyp, ýyttanyp, asqynyp, búrkitti ólimge de soqtyrady. Onyń ótkir tisteriniń ýyty kúshti bolady. Málindi biletin alǵyr búrkitter onyń aýzyn búre ustap, óltiredi.
* * *
Saıatshylyqtyń eń qyzyqtysy da qundysy – búrkittiń túlki alýy. Qazaq qusbegileri: qaraúıek, qylshyqtary kúmisteı jyltyraǵan, pushpaqtary qoltyǵyna deıin qara, syrtqy qyzyly órtteı dala túlkisi, baǵasy qymbat, kezi kelse «qara túgili, hanǵa da baılamaıtyn» asa sırek kezdesetin qara túlki, óte qymbat qyrdyń qyrmyzy túlkisi jáne qyrdyń qyzyl túlkisi degen túrlerin ajyratady.
Túlki basqa ańdardaı emes, dybys, ıis, dúbirdi alystan sezedi, dereý jasyrynady. Búrkitti kórgen túlki shamasy kelse qyrannyń tasasyn saǵalap, qaraǵan-butany aralaı qashady. Túlkiniń bulaı jyqpyldata boı tasalaýyn qusbegiler «jabyttap qashý» deıdi. Al jasyrynyp túlki ústine qaǵýshy nemese ıt baryp qalmasa, jatqan jerinen typyr etpeıdi. Kóbinde búrkitti alystan baıqap osylaı buǵyp qalady.
Kánigi ańshylar búrkitiniń tomaǵasyn sypyryp jiberip, aınalasyn bir sholdyrady. Alystan túlkini baıqaǵan qus umsynyp baryp toqtaıdy. Sodan keıin buqqan túlki alysta ma, álde jaqyn mańda ma, sony bilý úshin ıesi qusyna tomaǵasyn qaıta kıgizip, azdan soń tomaǵasyn sypyryp, ony búrkittiń kóz aldyna kóldeneń ustaı qoıady. Eger búrkit tomaǵadan asyp ústinen qarasa, túlki alysta, al qoldyń astynan qarasa, túlki jaqyn jerde júr degen sóz.
Tastyń astynda nemese úńgir ishine buqqan túlkini kózi shalǵan búrkit sol mańnyń bir jerine qonyp, onyń shyǵýyn uzaq kútedi. Biraq túlki buqqan jerinen áste shyqpaıdy. Ańshylar túlkiniń osylaı buǵyp jatyp alýyn «qoryp qalý» deıdi de, búrkittiń ańdyp otyrǵanyn «qorytyp otyr» dep ataıdy. Al túlki tas-butany panalap búrkitke alǵyzbasa, ony «qorǵalady» dep ataıdy.
Qorǵalaýǵa murshasy kelmeı, sasqan túlki dereý tura qalyp, búrkitke qaraı arsyldap úredi. Tisin qaırap yryldaıdy, aıbar shegedi. Kókten sorǵalap, taqap qalǵan búrkitke quıryǵyn kóldeneń tartyp, aldaǵysy keledi. Mundaıda ózine-ózi sengen búrkit bolmasa, kóp rette sátsizdikke ushyraıdy da, túlki qutylady. О́z jaýyna túlkiniń kórsetken osy qarsylyq aılasyn qusbegiler «kergeni» dep ataıdy.
О́te aılaly, ádisqoı búrkit bolmasa, kergen túlkini ala qoıý ońaıǵa túspeıdi. О́ıtkeni joǵarylap baryp, qaıta shúıilgen qustyń ekpini óte qatty bolady da, jerge jaqyndap qalǵanda, ózin tejeý múmkindigi de azaıa túsedi. Qyrannyń ekpinin muqııat baıqap, kerip túrǵan túlki búrkit taıaǵan kezde yrshyp ketedi de, qyran óz ekpinimen baryp jerge soǵylady. Eger qus jerge qatty soǵylsa, mertigedi, óledi. Kergen túlkiniń aılasynan bolǵan osy sátsizdikti qusbegiler «jer soqtyrý» dep ataıdy.
Jer soǵyp qalý kóbinese ádis-aılasy az, nashar búrkitte nemese qolbala búrkitte kóbirek kezdesedi. Al óz álin biletin sarsha sııaqty qorqaq qustar kergen túlkige túspeıdi. Taıqyp shyǵa beredi. Áldi qustar onyń kergenine qaramastan túlkini sypyra iledi de, basyp qalady nemese sol ilgen boıy kóterip alyp, basqa jerge aparyp basady.
Keıbir qyran kergen túlkige túspesten, ústinen sypyryp óte shyǵady. Mundaı sátte aman qalǵan túlki jalma-jan tura qashady. Túlkiniń qashý sátin ádeıi ózi týdyrǵan qyran jarq etip qaıta aınalady da, túlkini basyp qalady. Osylaı alǵyr qyrandar kergen túlkiniń ózin aldap túsiredi.
Túlki men qyran arasyndaǵy arpalysta qyzyq sátter óte kóp kezigedi. Búrkit qashqan túlkini qýalap tegeýrinimen ile bergende, túlki kenet qaıyryla qarmanyp, aýyz salady. Sol kezde búrkittiń ekinshi aıaǵy kóz ilespes shapshandyqpen aýzyn ashtyrmaı noqtalap ustap, ekinshi aıaǵyn aýystyryp, ókpesine shersheýleı salyp, tyrp etkizbeı basyp qalady. Búrkittiń jyrtqysh ań ustaýdaǵy kóbirek qoldanatyn tásili osy. Taǵy bir tásili qyrandardyń uzaqtan qashqan túlkini tilep alýy. Ondaıda túlki búrkittiń ózine túsetin, túspeıtinin qanat qaǵysynan sýyldaǵan aıbyndy ekpininen biledi.
Saıat kezinde qansoqtany qusqa mólsherlep bermese, toıyp jegen búrkittiń jemsaýy maılanady da, ańǵa ushpaı qoıady. Eń jaqsysy ustaǵan túlkiniń tilin jylydaı kesip berse, qus dánigip túlki ustaǵysh bolady. Jemsaýy maılanyp ketken búrkitke bórtpe berip, ishin maıdan aryltady. Saıatta bir-eki kesek et kesip berse, qustyń kóńili kóterilip taǵy da ań ilýge shabyttanady.
Qyran búrkit qolǵa úıretilip, ony saıatqa alyp shyqqanda alǵash alǵan ańyn jasy úlken qaǵýshynyń qanjyǵasyna baılaıdy. Qanjyǵaǵa tuńǵysh ań baılaý da qusbegilik ónerdiń bir jaqsy sharty. Qusbegi qanjyǵaǵa ań baılaǵanda: «Qanjyǵa maılansyn!» dep aıtýy kerek. Qanjyǵasyna ań baılaǵan adam qusbegige alǵys, rahmet aıtyp, bata berip, jolyn jasaıdy.
