Sandyqtaýdyń samaly

Qoldyń salasyndaı aq qaıyń­dar men máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen, quzar jartastyń ete­ginde aq bulaǵy sarqyrap aǵyp jat­qan Sandyqtaý aýdanynyń kó­lemi 6,4 myń sharshy shaqyrym. Avto­mobıl joldarynyń uzyndyǵy tu­tastaı alǵanda 777 shaqyrymdy quraıdy. Sál ǵana taratyp aıtatyn bolsaq, onyń 68 shaqyrymy respýblıkalyq mańyzdaǵy, 135 shaqyrymy oblystyq mańyzdaǵy joldar. Sheber sýretshiniń kenepke kelistirip salǵan kórkem týyndysy ispetti ajary atqan tańdaı ǵajaıyp ólkeniń óńin nurlandy­ryp Jabaı, Sarqyrama, Jylandy, Ashyly, Atyjoq, Qońyr ózen­deri ótedi. Novonıkolsk, Jaqsy-Jal­ǵyztaý, Qumdykól tárizdi tushy sýy mólt-mólt etip jatqan, aq balyǵy taıdaı týlaǵan aıdyndar da bar. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, balyqtyń jıyrmadan astam túri óristeıdi. Jyl saıyn saı-salamen aǵyp kelip, qosylatyn qar sýynan keneresi keńip, burq-sarq etip, asyp-tasyp jatatyn Jabaı ózenine syzdyqtaı syzylyp Sarqyrama men Ashyly ózenderi kelip qosylady. Bir ǵajaby úsh ózenniń túıisken ańǵary alystan súısintip, kóz salǵan adamǵa qaly kilemdeı qulpyryp, myń túske boıa­nyp, kóńil arbap kórineri bar.

Sary saǵymnyń qyzyl jalqyn sáýlesi myń qubylyp, ózine tartyp, janyńdy baýrap turatyn Sandyqtaýdyń sarqylyp bitpes bir baılyǵy – ıt tumsyǵy ótpeıtin ný orman. Attanar jaǵyńda da, qamshylar jaǵyńda da kisiniń qushaǵy jetpeıtin júzjyldyq qaraǵaılar samsap turady. О́kpek jolaýshyny óńimen arbap, samaly terbep, qazynaly qoınaýymdy kór degendeı, jasyl dıdary jarqyldap shaqyrǵanda, janyń tebirenedi. Orman kólemi shamamen alǵanda 70,8 myń gektar alqapty quraıdy. Negizinen aýdannyń soltústik bóliginde ornalasqan. Adam aıaǵy sırek bolǵan soń jemis-jıdegi de óte mol. Qustyń da júzden astam túri meken etedi. Syńsyǵan ný ormannyń ishinen maral, qasqyr, túlki, tıin, qoıan, sýyr, borsyq, qarsaq tárizdi ańdardy kezdestirýge bolady. Osy óńirdi jaılaǵan kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, Sandyqtaýdyń ný ormandaryn ilki zamanda aıý da meken etken eken. Orman qojasynyń eń sońǵysyn sonaý 1897 jyly Rıabýhın degen ańshy atyp alypty.

Endi bir sát osynaý kóz arbaıtyn, kóńil toǵaıtatyn quıqaly óńirdiń nelikten Sandyqtaý ataýyna ıe bolǵany týraly aıta ketelikshi. Jurt jadynda saqtalǵan kóne ańyzdyń kebejesin ashsańyz, kókiregińizge áseri mol ádemi ańyzdy qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip jetkizip, sanańyzǵa sińireri bar. Baǵzy zaman bolsa kerek, Sandyqtaý ol kezde búgingiden de sulý, qazir­giden de ásem. Sol ǵajaıyp jerdi nıeti jaman sıqyrshy mekendepti. Birde qulaǵyna qara ormandaı qalyń eldiń ishinde aı dese aýzy, kún dese kózi bar has sulý bar degen habar jetedi. Jurttyń sıpattaýy solaı. Jas sulý týraly habar jetken soń sıqyrshydan deg­bir ketken. Qalaı da ustap almaq, alyp qashpaq. Kúnderdiń bir kúninde qara nıetin júzege asyrady. Jurt kózinen tasa jerge alyp ketedi. Túıeniń órkeshindeı bolyp tóńkerile búk túsip jatqan jotanyń astynda aýmaǵy ájeptáýir úńgir bar eken. Qyzdy sol úńgirge jasyrady. Arýdyń joǵalǵanyn Sandyqtaýdyń jigitteri de estip, qulaqtansa kerek. El emes pe, namys býǵan. Sıqyrshy bolmaq túgi­li, kim bolsa da sybaǵasyn berip, arýdy azat etpek. Jappaı atqa qonǵan. Kún júrgen, tún júrgen. Apta ótken, aı ótken. Aqyry taýypty. Biraq esil erler degenine jete almaǵan. Jotanyń ústinde jolyqqan sıqyrshy eldiń namysqoı jigitteriniń bárin sıqyrlap, tas qylyp jiberse kerek. Qazir ártúrli pishindegi tas bitken sol sulýdy izdep shyqqan jaýjúrek jigitter desedi. Al baýyryndaǵy bulaq, anyǵynda bulaq emes, arýdy arashalap alamyn dep shyqqan Alash jigitteriniń kóz jasy. Ańyz solaı deıdi. Astary ashylaý bolǵany­men, keıingige ǵıbrat. Bálkim, osyndaı mysal arqyly dana tabıǵat ózin qorǵaýdyń ońtaıly jolyn oılastyrdy ma eken. Ańyz sońy ádemi sabaqtalady. Kúnderdiń bir kúninde sıqyrshynyń ózi qara tasqa aınalyp ketse kerek. Mine, sol kezde ajarynan aıyqqan has sulý adam keıpine qaıta engen. Biraq elge oralmaǵan. Nýly, sýly Sandyqtaýdyń barqyt belderin, aq aıdynyn aralap júr desedi. El aýzynda ne kóp, ańyz kóp, sonyń taǵy bir parasynda sıqyrshynyń altyn toly sandyǵy kódedeı kóp jotanyń biriniń astynda kómilip jatyr degen de nusqasy bar. Aqyl tarazysyna salsańyz shynymen, altyn qazyna bókken, jaratqan ıe meıirin tókken jer.

Sońǵy jyldary jalpaq álem­di jarty tarynyń qaýyzyna syı­ǵyzǵan jaman tumaýdyń kesirinen el úıinen qarǵaadym jer uzap shy­ǵa almaı qaldy. Bıyl tar tusaý keńip, alqymnan baılaǵan arqan bosady. Endi syrly Sandyqtaý­dyń sulýlyǵyn kórýge ábden bolady. Meımanmen mereıi ósetin óńir de joly túsken jolaýshyny, ıakı týrısti kútýge daıyn. Aýdan­da tórt qonaqúı, 8 qonaqjaı bar, 13 qoǵamdyq tamaqtaný orny jasaqtalǵan. О́tken jyly 1 246 adamǵa qyzmet kórsetilipti. Odan 5 240,5 myń teńge qarajat túsken. Burnaǵy jylmen salystyratyn bolsaq, birshama ósim bar. Bıyl týrızm aýmaǵy aıtarlyqtaı keńeıýine baılanysty jańa jumys oryndary da ashylýda, halyqqa keregi de osy. Bul oraıdaǵy jospar 100 prosent oryndalǵan. Balkashın selosynda jeke kásipker F.Asadov júz oryndyq jol boıyndaǵy dámhana salypty. Basqa da qury­lystar boı kóterýde. Jalpy, San­dyq­taý aýdanyna týrızm sala­syn damytý baǵytyna 272,8 mln teńge ınvestısııa tartylǵan. Balka­shın selosyndaǵy stadıondy jańǵyr­týǵa 220,8 mln teńge qarajat bólin­gen. Maksımovka selosyndaǵy má­de­nıet úıin jóndeýge 43 mln teńge jumsalýda.

Aýdanǵa at izin salǵan adamnyń tarıhtan taǵylym almaı ketpesi anyq. Al kıeli jer bul óńirde az emes. Máselen, Alashqa aty shyqqan, Kenesary hannyń sońyna erip bar ǵumyryn halqynyń azattyǵyna arnaǵan Shamaı batyr. El qorǵaǵan erdiń kindik qany osy topyraqta tamǵan. Jer besigi de osy jerde. Shamaı batyr Maraldy ormany­nyń bir múıisinde, Novonıkolsk eldi mekeniniń janynda jerlengen. Batyrdyń beıitine baryp táý etemin, arýaǵyna qurmet kórsetemin deıtinder az emes. Bıyl Shamaı batyrdyń beıitine baratyn jol jóndelmek. Osyn­daı esil erdiń biri Kenjebaı batyr. Kóne­kóz qa­rııalardyń aıtýyna qaraǵanda, Kenje­baı at jalyn erte tartyp mingen azamat eken. О́se kele, Kene­sary, Naýryzbaı kóteri­lisine qosylǵan. Batyrdyń kózsiz erlik isteri ataqty Máshhúr Júsiptiń «Mes» jınaǵynda baıandalady. Bar ǵumy­ryn at jalynda ótkizgen esil er 1884 jyly dám-tuzy taýsylyp, qaıtpas sapar­ǵa attanǵan. Batyrdyń beıiti osy aýdan­daǵy Menshıkov­ka selosynan nebári alty shaqy­rym jerde. Keıin urpaqtary belgi­tas qoıǵan. Syrly ólkeniń samal esken saıyn dalasyndaǵy sansyz jotanyń baýyry baıyptap qarasańyz, tunǵan tarıh.

Sandyqtaýda taza aýa jutyp, orman-toǵaıyn erkin aralap, kúmis kóline shomylyp demalýmen qa­tar, ańsaryńyz aýyp bara jatsa, ańshy­lyq jasaýǵa da bola­dy. Rivc Ltd Sandyktau seriktestigi ańshy­lyq týrızmin damytýǵa nıettenip otyr.

Kógildir munarǵa tumshalanǵan sansyz jotanyń ústinen jańar­ǵan, jasarǵan eldiń samaly esip tur. Jazda jaıly bolǵanymen, shyn­dyǵyn aıtqanda, qysqy týrızm áli túren túspegen soqpaq. Osyndaı tabı­ǵattyń ózi peshenemizge bu­ıyrt­qan yryzdyqty durystap paı­­dalansaq, bıýdjettiń qaltasy tompaıa túser edi.

Aqmola oblysy,

Sandyqtaý aýdany