Ardager sýdıa seksendi eńserse de sot salasynan qol úzgen joq. Almaty qalalyq sotynyń ardagerler alqasyn basqaryp, jas sýdıalarǵa úlgi-ónege kórsetip keledi.
Mákeńniń azamattyq tulǵasy, adamı bolmysy erekshe. Syrt kózge birden shalynatyn sandal aǵashtaı symbatty tulǵasy, ustamdy álpeti, sabyrly júris-turysy, kelisti kelbeti árdaıym jylýlyq shashyp turady. Jaıshylyqta sondaı jaıdary kórinetin aqquba óńi, qym-qýyt qyzmet babynda, pikirsaıys, talasta birden ózgerip, qabaǵy qatýlanyp, daýysynan yzǵar esetini bar. Ondaı kezde ádilin aıtyp aq sóıleıtin, týrasyn aıtyp týǵanyna burmaıtyn prınsıpshildigi kimge bolsa da aıbarly kórinedi. Soǵan qarap syralǵy bolmaǵan keıbir adam Marat Nurbekulyn qatań minezdi qatal kisi dep qalýy múmkin. Ásili, Mákeń júregi jumsaq, úlkendi qurmetteıtin, kishige iltıpat kórsete biletin, aǵaıyn-týysqa baýyrmal, qandaı jaǵdaıda da aqty aq, qarany qara dep naqty aıtatyn ádiletshil kisi.
Marat Nurbekuly dúnıe júzin otqa oratqan, qanquıly soǵys údep turǵan 1942 jyldyń 25 maýsymynda ómirge keldi. Bir jyldaı buryn ǵana on toǵyz jasynda soǵysqa attanǵan ákesi Nurbek tuńǵysh perzentiniń dúnıege kelgenin estimegen kúıi qan maıdanda erlikpen qaza tabady. Taǵdyry osyndaı aýyrtpalyqpen bastalǵan bozbala ómirdiń nebir qıyndyǵyn kórip ósti. Eń bastysy, azamat bolýdy jadyna myqtap toqydy. On úsh jasynan bastap kolhozdaǵy aýyr jumystarǵa úlkendermen qatar júrip aralasty. Otan aldyndaǵy áskerı mindetin ótep kelgen soń qoǵamdyq tártipti qorǵaý basqarmasyna qatardaǵy mılısııa qyzmetkeri bolyp ornalasty. Osy jumys bolashaǵyna baǵdar berip, zańgerlik mamandyqty tańdaýyna jol ashty.
QazMÝ-dyń zań fakýltetinde oqyǵan Marat Nurbekuly únemi úzdikter qatarynan kórindi. Ýnıversıtetti bitirgende úzdik mamandy jumysqa shaqyrǵan quqyq qorǵaý oryndary kóp boldy. Bárine sabyrmen qaraǵan jas maman Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotyna baǵdarlama aldy. Eńbek pen oqýdyń tizginin teń ustap, ábden ysylǵan Marat Nurbekulyn oblystyq sottyń basshylyǵy, saqa sýdıalar qamqorlyǵyna alyp, jas mamannyń bolashaǵyna senim bildirdi. Sonyń arqasynda birden oblystyq sotqa múshe bolyp saılanǵan edi.
О́ziniń estelik sózinde Mákeń: «Men sol kezde oblystyq sottyń eń jas sýdıasy edim. Menimen qatar jumys istegen sýdıalardyń kóbi Uly Otan soǵysyna qatysyp kelgen egde jastaǵy kisiler bolatyn. Sottyń tóraǵasy M.Orlov soǵystan bir aıaǵynan aıyrylyp kelgen ardager edi. Ol jas mamandarǵa erekshe meıirimmen qaraıtyn. Aqyl-keńesin aıamaıtyn. Tek basshymyz ǵana emes sottyń basqa sýdıalary da bilgenin jaıyp salatyn keńpeıil, kópshil jandar edi. Bilmegenińdi túsindirip, úıretýden áste jalyqpaıtyn. Ádepti sýdıa qandaı bolý kerektigin sol ardager sýdıalardyń istegen isine, júris-turystaryna qarap, túsinip bildim. Sol mektep meniń bolashaq ómirime azyq boldy. Ujymymyz jumylǵan judyryqtaı yntymaqshyl edi. Olardyń meıirim-shapaǵaty áli kúnge deıin kókeıimde saırap tur», deıdi.
О́tkenge oısha oralǵan ardager: «Al sot isin qaraýda asa qatty qınala qoıǵan joqpyn. Is qaǵazdaryn júrgizýde azdy-kópti tájirıbem bar degendeı, onyń ústine oblystyq sotta qazaqsha is qaraıtyn maman tipti tapshy eken. Meniń ana tilimde sóılep qana qoımaı, saýatty jazatynymdy kórgen oblystyq sottyń basshysy qýanyp ketti, qazaqsha isterdiń bárin maǵan tapsyrdy. Namysqa tyrysyp, ana tilimizdiń mártebesin ósirýge bar kúshimdi saldym», degen edi.
Osylaısha, ol qyzmettiń bastalǵan sátinen óziniń biliktiligimen erekshelendi. Zań talaptaryn qatań saqtaı otyryp, sot prosesteriniń ádil ótýine aqyl-oıyn, alǵan bilimin sarqa jumsady. Jas sýdıa Marat Nurbekulynyń qos tildi erkin meńgergen biliktiligi, ádildigi, týrashyldyǵy oblys kóleminde keń tarap, ortalyqta otyrǵan basshylarǵa da tez jetti. 1987 jyly Mákeńdi Ádilet mınıstrligi men Joǵarǵy sot basshylary Mańǵystaý oblystyq komıtettiń ádilet bólimine basshy etip jiberdi.
Marat Nurbekulymen meniń tanystyǵym sol ýaqyttan bastaldy. Men ol kezde kórshi Gýrev (Atyraý) oblystyq sotynda qyzmet jasaıtynmyn. Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan, Almaty oblystyq sottaryn basqarǵan jyldar ishinde Mákeń óziniń atyna eshqandaı min keltirmedi. Halyq aldynda abyroıy artyp, Ádilet mınıstriniń birinshi orynbasary laýazymyna kóterildi.
Marat Nurbekulynyń osyndaı bilikti zańger, týrashyl sýdıa ekenine syrttaı qanyq bolsam da, onyń otanshyl, óz salasynyń naǵyz patrıottyǵyn qyzmet babynda qoıan-qoltyq aralasyp, sot salasyndaǵy reformany birlesip ótkizgen toqsanynshy jyldary tereń bile bastadym. Qandaı qıyn is bolsa da «nar jolynda júk qaldyrmaı» atqaratyn asa muqııattylyǵy, tıisti zańnamalardy jetik biletini, sot isine qatysty uıymdastyrý jumystaryn jedel ári tıimdi júrgizetini maǵan erekshe unady.
Qandaı is bolsa da bekemdikpen kirisetin Mákeń ózine júktelgen mindetin úlken jaýapkershilikpen atqardy. Jańasha qyrynan jumys júrgizip, sot júıesine qatysty barlyq reformaǵa belsene atsalysty. Sot sheshimderiniń ádil bolýyna, kadrlardyń biliktiligin arttyrý isine basa nazar aýdardy. Buqaralyq aqparat quraldarymen tıimdi jumys júrgize bildi.
Marat Nurbekuly Ádilet mınıstriniń orynbasary bolǵan elimizdegi sot reformasyn órkendetý baǵytyndaǵy eń syndarly kezeń edi. Ádilet mınıstri, ǵalym, reformator N.Sháıkenovpen birge quqyq salasyn reformalaýǵa kóp kúsh saldy. Sol kezdegi reformalyq qadamdarǵa saı sottardyń táýelsizdigin qamtamasyz etý birinshi kezekke qoıyldy. Ádilet mınıstriniń birinshi orynbasary retinde sot ǵımarattarynyń zamanaýı talaptarǵa saı qural-jabdyqtarmen tolyqtyrylýyna jáne sýdıalarǵa jaıly jumys oryndaryn jasaýǵa kóp eńbek sińirdi. Sonymen qatar Mákeń reforma aıasynda azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan jańashyldyqtardy iske asyrýdyń bel ortasynda júrdi.
Ásirese, Konstıtýsııada kózdelgen sot ádildigin alqa bılerdiń qatysýymen atqarýdyń prınsıpin júzege asyrý, mamandandyrylǵan sottar júıesin qurý, tergeý áreketterine sot baqylaýy ınstıtýtyn engizý máselelerine kóp kóńil bóldi. Ol suraqtardy Parlament, Úkimet aldynda qoıa da bildi qorǵaı bildi jáne sottardyń osy jumystarǵa daıyn bolýyna úlken mán berdi. Munyń bári jergilikti sot basshylarynan úlken jaýapkershilikti talap etti. Marat Nurbekuly sol talapty qatań baqylap, oryndata bildi.
Mákeń qaıda, qandaı iste júrmesin «Sottyń abyroıy – memleket abyroıy» dep, ózi basshylyq jasaǵan salada qol astyndaǵy mamandardyń minsiz qyzmet isteýine bar kúshin, tájirıbesin jumsaı bildi. Sonyń arqasynda abyroı-bedelge jetti. Alpys jyldyq mereıtoıynda «Qurmet» ordeniniń ıegeri atandy. Odan tys «Qazaqstannyń qurmetti zańgeri», «Qurmetti sýdıa», Qazaqstan Respýblıkasy Sýdıalar odaǵy Ortalyq keńesiniń sheshimimen «Úsh Bı» tósbelgisimen jáne kóptegen merekelik medalmen marapattaldy.
Zeınetke shyqqannan keıin de jumystan qol úzbedi. Almaty qalalyq soty Qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy bolyp, jas mamandarǵa, sýdıalarǵa ádepti bolý, qazaq tilin sheber meńgerý jáne sheshendik ónerdi úırený jaıly dáris oqydy, ádildik prınsıpterin qatań saqtaýǵa baýlydy.
Bılerdiń ónegeli joldaryn ustanyp, sot tóreliginde «Adal bı – ádil bı» qaǵıdatyna súıenýdi úıretti. Bul rette ádil bılikke tirek bolǵan dástúrli quqyǵymyzdy, onyń tarıhı-tanymdyq mańyzy zor úlgisi, akademık Salyq Zımanov qurastyrǵan «Qazaqtyń ata zańdary» kitabyn árbir sýdıa mindetti túrde oqyp bilýin nasıhattady. Osyndaı ultjandylyǵy, uly bılerdiń ulaǵatty isin, ádil bılik úlgisin tárbıe tálimi etken eńbegi jas sýdıalardyń júreginen oryn aldy.
Men biletin reformator, bilikti basshy Marat Nurbekuly osyndaı jan. Al sýdıa Marat Nurbekuly qandaı adam dep surasańyz, Toman bıdiń myna bir sheshendik sózi Marat bıge arnalǵandaı:
«Sheshilmeı jatqan daýdy sheship aıt,
Qııanat jolyn kesip aıt,
Qyzyl jeldeı esip aıt,
Aqıqattyń salmaq jolyna túsip aıt,
Aqıyq qyrandaı,
Nurly aspandy qushyp aıt,
Sóziń bolsyn sap altyndaı ustaǵan,
Ádil bılik aryń bolsyn nusqaǵan».
Iá, bilikti zańger, ardager sýdıa Marat Nurbekuly – óziniń otyz bes jyldan astam sýdıalyq qyzmetinde «janym – arymnyń sadaǵasy» dep, ádil bılikke qylaý túsirmeı ótken týrashyl sýdıa. Aǵamyzdyń mereıli seksen jasy qutty bolsyn!
Qaırat MÁMI,
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasy
