24-25 sáýirde Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda kezekti Eýrazııalyq Medıa-forým ótedi. Rettik sany boıynsha bıyl 12-shi ret bolǵaly otyrǵan bul forýmnyń mańyzy zor. Onda álemniń tanymal saıasatkerleri, qoǵam qaıratkerleri, BAQ-tyń úzdik mamandary bas qosyp, zamanymyzdyń eń ótkir, eń ózekti degen máseleleri boıynsha óz oılaryn ortaǵa salady, pikir alysady.
Sonyń ishinde jınalǵandardyń aldyna «Jańa álemdik tártip jáne úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń bolý yqtımaldyǵy», «Eýropa Shyǵysqa bet aldy, Ýkraınadaǵy ahýal. Reseı men Batystyń aıyrylysýy», «Taıaý Shyǵystaǵy óshpeıtin alaý», «Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy», «Eýrazııalyq ıntegrasııa» jáne t.b. álemdik eń ózekti taqyryptar kóldeneń tartylatyn bolady.
Biz osy forým qarsańynda onyń bas dırektory Rýslan Jemkovty áńgimege tartqan edik.
– Rýslan Sergeevıch, aldymen forýmnyń bıylǵy baǵdarlamasynda qandaı erekshe ózgerister bar ekeni týraly aıtsańyz?
– Qaı kezdegideı, bıyl da forýmda álemniń túkpir-túkpirindegi eń ózekti máseleler talqyǵa túsedi. Sonyń ishinde Ýkraınadaǵy jaǵdaıdy talqylaǵan pikirtalastar barynsha tartymdy ári qyzyqty bolatyn shyǵar dep oılaımyz. О́ıtkeni, bul oqıǵalar qazir búkil álemdi alańdatyp otyrǵany sózsiz. Sondaı-aq, Taıaý Shyǵystaǵy kıkiljińder týraly ortaǵa salynatyn oılar da qyzyqty bolar dep otyrmyz. Árıne, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy týraly pikirler de eshkimdi beıjaı qaldyrmaıtyny anyq. Bular, árıne, buryn da talqylanyp júrgen máseleler bolǵanymen, Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa baılanysty olardyń ózektiligi arta túsedi ǵoı dep oılaımyn.
– Forýmdy ótkizý tártibine bıyl qandaı da bir ózgerister engizile me?
– Joq, forýmnyń pishimi burynǵysha qalady. Onyń pikir almasýlar men pikirsaıystardyń barynsha ashyq alańy bolmaǵyn qamtamasyz etýge tyrysamyz. Biz barlyq saraptaýshy pikirlerdiń ortaǵa salynyp, talqyǵa túsýin qalaımyz. Sondyqtan da, spıkerlerdi tańdaý isine jitilikpen qaradyq. Olardyń arasynda AQSh, Eýropa,Taıaý Shyǵys elderi men Reseıdiń barynsha tanymal qoǵam qaıratkerleri bar.
Biz olardyń árqaısysy álemdik saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyqtyń saqtalýyna múddeli qaıratkerler dep bilemiz. Aıta ketetin mańyzdy jaıt – forýmda eshqandaı sheshim, deklarasııa nemese memorandým qabyldanbaıdy. Bizdiń sharanyń maqsaty bul emes.
– Spıkerlerdiń arasynda kimder baryn aıta ketseńiz.
– Olardyń bári de zamananyń aqyl-oıyna aıtarlyqtaı yqpal etetin aıtýly tulǵalar. Máselen, Mysyr ókili, MAGATE-niń eks-bas dırektory Muhammed ál-Baradeı, Izraıldiń burynǵy premer-mınıstri Ehýd Barak, Germanııanyń burynǵy syrtqy ister mııstri Gıdo Vestervelle, Italııadan NATO-nyń 2009 jylǵy Bas hatshysynyń orynbasary Alessandro Mınýto-Rızo, Reseıden Memlekettik Dýmanyń depýtaty, belgili telejúrgizýshi Alekseı Pýshkov pen Vladımır Pozner, AQSh-tan da birneshe ókil bolady, sonyń ishinde Kongrestiń О́kilder palatasynyń eks-spıkeri Nıýt Gıngrıch pen Nıkıta Hrýshevtiń uly Sergeı Hrýshev te keledi dep kútilýde.
– Forýmnyń álem jurtshylyǵyna beretin paıdasy bar dep oılaısyz ba?
– Forýmdy jasaý ıdeıasy 2001 jyly qolǵa alynyp, onda Eýrazııa Shyǵys pen Batystyń arasyn qosatyn kópir bolýy kerek, sony halyqtarǵa jetkizýimiz kerek degen maqsatty alǵa qoıǵan bolatynbyz. Bizdiń elimiz osy Eýrazııanyń kishi modeli sııaqty. О́ziniń geografııalyq jáne geosaıası ornalasýy jóninen ol Shyǵys pen Batystyń arasyn qosyp tur. Qazaqstan Eýropanyń kóptegen elderimen áriptestiktiń teńgerimdiligine qol jetkizdi. Sondaı-aq, Túrkııa, Iran, Aýǵanstan, Pákistan jáne basqa da Taıaý Shyǵys elderimen syndarly qarym-qatynas ornata bildi.
Bizdiń elimiz zaıyrly memleket, sonymen birge, onda ıslam jáne hrıstıan qundylyqtary qorǵalady. Sondyqtan da Qazaqstannyń kelissózdik áleýeti zor jáne qoǵamdyq negizde ol bizdiń forýmda iske asyrylýy kerek dep oılaımyz. Barlyq kelissózder, pikir almasýlar, pikirsaıystar, ıaǵnı debattar tomaǵa-tuıyqtyqtan aryltyp, álem elderiniń bir-birin túsinisýine jol ashady. Onyń ústine, bizdiń pikiralysý alańymyzda álemdik saıasattyń bilgirleri bas qosatynyn joǵaryda aıttym. Qoryta aıtqanda, forýmnyń paıdasy – pikir alysýlar arqyly ózara jaqyndasýǵa yqpal etý dep aıtýǵa bolady dep oılaımyn.
– Sonymen birge, forým Qazaqstanǵa álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarýǵa yqpal etetin quraldardyń biri bolady dep aıtýǵa da negiz bar shyǵar?
– Bul pikirdi joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Forým men memleket múddeleriniń túıisýi zańdylyq. Máselen, paneldik sessııalarda Qazaqstannyń Ýkraınamen bolashaqtaǵy yntymaqtastyǵy, onyń baǵyttary týraly pikir almasylady. Sonymen qatar, Keden odaǵynyń perspektıvalary, oǵan qatysýshy elderdiń jáne onyń qataryna enýge nıet etip júrgen memleketterdiń múmkinshilikteri týraly da pikirsaıystar ótedi.
– Osy máselelermen qatar, Medıa-forým Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy beıbitsúıgishtik rólin nyǵaıta tússe kerek.
– Álbette. 1991 jyly, táýelsizdigin alǵan sátten bastap Qazaqstan óziniń beıbitsúıgish saıasatyn iske asyra bastady. Osy baǵytta ol álemdik qoǵamdastyq tarapynan laıyqty baǵasyn da aldy. Sonyń ishinde, geosaıası arenada búgingi Qazaqstan yqpaldy oıynshynyń biri bolyp otyr. Ony Ýkraınadaǵy oqıǵalar kezinde anyq kórdik. Álemdik uly derjavalar basshylarynyń bári tóńkeriske baılanysty Qazaqstannyń bergen baǵasy men ustanymyna den qoıdy. Sondaı-aq, bizdiń elimizdegi kópetnostyq jáne kópkonfessııalyq ahýal keıbir elderdegideı kıkiljińniń kózi emes, kerisinshe, ulttyq uıysýdyń faktoryna aınaldy. Osynyń ózi qazaqstandyq saıasattyń ozyqtyǵynyń dáleli bolyp otyr. Búgingi kúni Qazaqstannyń tájirıbesin úırenýshiler de kóp. Ásirese, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń úlgisin zertteýshiler qatary artyp keledi. Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasymen ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi de dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń osy saladaǵy pikir alysý alańyna aınalyp otyr. Medıa-forým da Qazaqstannyń osyndaı bastamalarynyń qosymshasy tárizdes. Bul sharany elimizdiń beıbitsúıgish kópvektorly saıasatynyń bir parasy dese jarasady.
– Qazaqstannyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy rólin aıqyndaýda forýmnyń atqarar oń isteri qanshalyqty dep oılaısyz?
– Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy jetekshi rólin búkil álem tanyp otyr desem, artyq aıtqandyq emes. Bul kóshbasshylyqqa Qazaqstan zamananyń talabyna saı keletin bastamashylyq qyzmetterimen, syndarly saıasatymen jetti. Bul arada jalǵyz saıasat emes, ekonomıka da, áleýmettik sala da bar. Qazir Ortalyq Azııany zerttegisi kelgen adam onyń ortalyq qozǵaýshy kúshi retinde aldymen Qazaqstandy tanýǵa umtylady. Búgingi kúni Qazaqstan qandaı da bir geosaıası ambısııany kózdemeıdi, mundaı arzan dúnıeni qazir bizdiń elimiz kerek te qylmaıdy. Tek syndarly usynystar bolsa ǵana ondaıdy qoldaýǵa ázir ekenin Elbasymyz únemi eskertip keledi. Bizdiń forýmnyń da Qazaqstandy aımaqtaǵy kóshbasshy el retindegi rólin tanyta túsýde mańyzy bar.
– Forýmǵa belgili qoǵam jáne memleket qaıratkerleri qatysady dep otyrsyz. Sonymen qatar, onyń «medıa» degen ataýyna sáıkes jýrnalısterdiń de kóp bolatyny sózsiz. Jalpy, forým jumysynyń BAQ-pen úndesýi qandaı dárejede?
– Forýmǵa qazaqstandyq jáne halyqaralyq BAQ ókilderiniń qatysýy birneshe maqsattardy oryndaý úshin qajet. Aldymen, jýrnalısterdi konferensııada qaralatyn máselelerdiń qatty qyzyqtyratyny sózsiz. Sonymen qatar, jýrnalıstıka men qoǵamnyń ózara qarym-qatynasyn kásibı sheberlikpen, ustamdylyq jáne bilgirlikpen aıqyndaý joldary forýmda qyzý talqylanady degen úmittemin. Osynyń bári BAQ úshin óte paıdaly.
– Endi forýmnyń halyqaralyq shara retindegi reıtınginiń qandaı dárejede ekendigine toqtala ketseńiz.
– Biz álemdik shara retinde ózimizdiń reıtıngimizdi kóterý joldaryn kózdemeımiz. Bizdiń maqsatymyz basqa. Biz Qazaqstannyń ekonomıkadaǵy, saıasattaǵy, mádenıettegi halyqaralyq mańyzyn arttyrýdy kózdeımiz. Álemniń 46 elinen keletin BAQ ókilderi men qoǵam qaıratkerleriniń aldynda Qazaqstannyń barlyq jaǵynan tartymdylyǵyn kórsete alsaq, maqsatymyzdyń oryndalǵany.
Kóptegen álemdik korporasııalarda kez kelgen eldiń ınvestısııalyq ahýalyn zerttep, baǵa beretin arnaýly departamentterdiń bary qupııa emes. Olar qarjylyq qýatyn kez kelgen elge onyń ishki jaǵdaıyn zerttemeı jatyp, quıa bermeıdi. Tek ashyqtyq, tózimdilik, zańnyń ústemdigi talaby turǵysynan oıynan shyǵatyn elderge ǵana senim artylady. Al mundaı faktilerdiń kóbisi BAQ arqyly taraıtyny sózsiz. Osy turǵydan kelsek, Eýrazııalyq medıa-forým eldiń ımıdjin arttyrý sııaqty mindetterdi de atqarady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
