Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Naqty sektorda ósim bar
UEM basshysynyń málimetinshe, bıylǵy qańtar-mamyr aılarynda Qazaqstan ekonomıkasynyń ósý qarqyny 4,6%-dy qurady. Negizgi trendter boıynsha esepti kezeńde naqty sektordaǵy turaqty serpin, qyzmet kórsetý sektoryndaǵy ósýdiń jedeldeýi, eksport kóleminiń artýy baıqalady.
Naqty sektordaǵy ósim 4,8%-dy qurady. Qyzmet kórsetý salasynda iskerlik belsendilik 3,9%-ǵa deıin ulǵaıdy. Salalar arasynda saýda, qurylys, kólik jáne qoımalaý, aqparat jáne baılanys, óńdeý ónerkásibi, taý-ken óndirý ónerkásibi, sýmen jabdyqtaý, aýyl sharýashylyǵy oń ósim kórsetýde.
Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń ósý qarqyny 2,5%-dy qurady. Investısııalar bilim berýde 72%-ǵa, memlekettik basqarý men áleýmettik qamsyzdandyrýda 55%-ǵa, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmette 36%-ǵa, densaýlyq saqtaýda 28%-ǵa, jyljymaıtyn múlikpen jasalatyn operasııalarda 20,4%-ǵa, saýdada 14%-ǵa, qurylys salasynda 10,7%-ǵa ósti.
«Osy jylǵy qańtar-sáýirde syrtqy saýda taýar aınalymy 40,8%-ǵa ósip, 39,7 mlrd dollardy qurady. Onyń ishinde eksport boıynsha kórsetkish shamamen 60%-ǵa ósip, 26,5 mlrd dollarǵa jetti. Bul rette óńdelgen taýarlar eksporty 32%-ǵa artyp, 7,3 mlrd dollardy qurady. Taýarlar ımporty 13,2 mlrd dollar boldy. Jalpy, oń saýda balansy 13,2 mlrd dollar kóleminde qalyptasty», dedi Á.Qýantyrov.
Sonymen qatar óńdeý ónerkásibinde joǵary ósý qarqyny saqtalyp otyr. Bıylǵy qańtar-mamyr aılarynda óndiris kólemi 5,3%-ǵa ósti. 16 óńir boıynsha oń ósý kórsetkishi tirkeldi. Eń joǵarǵy ósý Almaty qalasynda, sondaı-aq Qostanaı, Atyraý jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda baıqalýda.
О́ńdeý ónerkásibi salalary boıynsha mashına jasaý óndirisiniń 9,9%-ǵa, onyń ishinde avtomobıl jasaý – 22,8%-ǵa, kompıýter, elektrondy jáne optıka quraldaryn jasaý – 17,3%-ǵa, qurylys materıaldary – 5,2%-ǵa, sýsyndar – 18,3%-ǵa, plastmassa buıymdary – 11,4%-ǵa, daıyn metall buıymdary – 10,2%-ǵa, farmasevtıka ónimderi – 4,7%-ǵa, kıim óndirisiniń 9,9%-ǵa ósýi qamtamasyz etildi.
Taý-ken ónerkásibinde óndiris kólemi 4,3%-ǵa ulǵaıdy. Salalar bólinisinde ósim taý-ken ónerkásibinde qyzmet kórsetýde – 18,9%-dy, gaz óndirýde – 6,3%-dy, shıki munaı óndirýde – 4,7%-dy, kómir óndirýde – 2,2%-dy, metall kenderin óndirýde – 1,9%-dy, ózge de paıdaly qazbalardy óndirýde 0,2%-dy qurady.
Qaralyp otyrǵan kezeńde qurylys sektorynyń ósý qarqyny jedeldep, oryndalǵan qurylys jumystarynyń kólemi 8,9%-ǵa ósti.
Esepti kezeńde aýyl sharýashylyǵynyń jalpy shyǵarylymy 1,3%-ǵa ulǵaıdy. Saladaǵy óndiristiń oń ósýi 11 óńirde tirkeldi. Eń joǵarǵy ósýdi Mańǵystaý, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary kórsetti. Eń tómen kórsetkish – Qostanaı, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda.
Inflıasııa baıaýlaýy yqtımal
Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov bıylǵy mamyrda jahandyq naryqtarda qubylmalylyq saqtalǵandyǵyn aıtty.
«Álemde aqsha-kredıt talaptary kúsheıtilip jatyr. Mamyrda AQSh Federaldyq rezerv júıesi mólsherlemeni 50 bazıstik tarmaqqa kóterip, 1-maýsymnan bastap balansty qysqartý bastalǵanyn jarııalady. Jyl sońyna deıin mólsherlemeniń taǵy 200 bazıstik tarmaqqa 3%-ǵa deıin kóterilý múmkindigi bar. Bıylǵy shildede Eýropa ortalyq banki 2011 jyldan beri alǵash ret mólsherlemeni birinshi bolyp kóterýi múmkin», dedi Ǵ.Pirmatov.
2022 jylǵy mamyrda Qazaqstandaǵy ınflıasııa jyldyq mánde bıylǵy sáýirde 13,2%-dan 14%-ǵa deıin qarqyn aldy. Aılyq ınflıasııa sáýirdegi 2%-ǵa jáne naýryzdaǵy 3,7%-ǵa qaraǵanda, mamyrda 1,4%-ǵa baıaýlady, biraq áli de joǵary jáne ótken jylǵy kórsetkishter men ortasha jyldyq mánderden asyp otyr.
Ulttyq bank 2022 jyldyń sońynda ınflıasııa 13-15% deńgeıinde bolady dep boljaıdy. Boljam tutyný naryqtarynyń teńgerimdi damýyna nazar aýdarylatyn Úkimettiń ınflıasııa deńgeıin baqylaý jáne tómendetý jónindegi sharalar keshenin iske asyrý barysy eskerile otyryp jasaldy. Osy sharalar kesheni tabysty iske asyrylǵan kezde ınflıasııa boljamnyń tómengi shegine deıin tómendeýi múmkin.
Ulttyq banktiń boljamy boıynsha 2023 jyly ınflıasııa aqsha-kredıt saıasaty salasynda qabyldanyp otyrǵan sharalar, syrtqy ınflıasııalyq qysymnyń birtindep tómendeýi jáne iske asyrý josparlanyp otyrǵan kontrsıkldik bıýdjettik qaǵıda aıasynda birtindep 7,5-9,5%-ǵa deıin baıaýlaıdy.
Ǵ.Pirmatovtyń aıtýynsha, mamyrda jahandyq qarjy naryqtaryndaǵy belgisizdik pen qubylmalylyqqa qaramastan teńge baǵamy 1 dollar úshin 415,16 teńgege deıin nemese 6,8%-ǵa nyǵaıdy.
Jalpy halyqaralyq rezervter bıylǵy mamyrdyń sońynda 86,5 mlrd dollar boldy. Ulttyq banktiń altyn-valıýta aktıvteri jyl basynan beri valıýtalyq ıntervensııalar, ekinshi deńgeıli bank shottaryndaǵy qaldyqtardyń jáne syrtqy borysh boıynsha tólemderdiń esebinen 1,6 mlrd dollarǵa tómendep, 32,8 mlrd dollardy qurady.
Ulttyq qordyń aktıvteri 53,8 mlrd dollar boldy. Respýblıkalyq bıýdjetke 1,9 trln teńge transfert bólý úshin bıylǵy 5 aıda 2,3 mlrd dollarǵa valıýtalyq aktıvter satyldy.
Munaı baǵasynyń aıtarlyqtaı ósýi aıasynda Ulttyq qorǵa túsetin túsimder ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 3,5 esege jýyq ulǵaıyp, jyl basynan beri 2,9 trln teńge boldy.
BJZQ-nyń zeınetaqy aktıvteri 12,7 trln teńgeni qurady. Osy jyldyń basynan beri ınvestısııalyq kiris kólemi teris mándi 154,1 mlrd teńge, zeınetaqy jarnalary 662,5 mlrd teńge, zeınetaqy tólemderi 106,8 mlrd teńge boldy.
Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, bıylǵy 5 aıdyń qorytyndysy boıynsha memlekettik bıýdjetke 6 trln 554 mlrd teńge somasynda kirister tústi nemese jospar 107%-ǵa oryndaldy. Kirister boıynsha jospar 41 mlrd teńgege, onyń ishinde salyqtar 11 mlrd teńgege, salyqtyq emes kirister 29 mlrd teńgege asyra oryndaldy.
Qarjy mınıstri jospardyń oryndalmaı qalǵan tustaryn da aıtyp ótti. Jospar korporatıvtik tabys salyǵy, ımportqa qosylǵan qun salyǵy jáne shıki munaıǵa eksporttyq keden bajy boıynsha oryndalmaǵan.
Al jergilikti bıýdjet kiristeri 2 trln 154 mlrd teńgeni qurady. Jospar 388 mlrd teńgege, onyń ishinde salyqtar boıynsha 351 mlrd teńgege asyra oryndaldy.
Baıandamashylardy tyńdaǵan Premer-Mınıstr ekonomıkanyń naqty sektorynyń qarqyndy damýyna óńdeý ónerkásibi aıtarlyqtaı úles qosatynyn atap ótti.
Azyq-túlik ónimderin óndirý 3%-ǵa, sýsyndar óndirisi 18%-dan asa artty. Jeńil ónerkásip 8%, hımııa ónerkásibi 11%-ǵa jýyq ósti. Sonymen qatar rezına jáne plastmassa buıymdaryn shyǵarý 11%-dan asty, munaı óńdeý 8%-ǵa, jıhaz jáne mashına jasaý ónimderin shyǵarý 10%-ǵa, farmasevtıka óndirisi 5%-ǵa ulǵaıdy.
«Taý-ken ónerkásibindegi 4% ósim tabıǵı gaz, munaı, kómir jáne metall kenderin óndirý esebinen qamtamasyz etildi. Qurylys salasy da 9%-ǵa jýyq turaqty ósim kórsetip otyr. Qurylys materıaldarynyń óndirisi 5%-ǵa ósti», dedi Á.Smaıylov.
Qyzmet kórsetý sektorynda saýda 11%-ǵa, kólik salasynda 8%-dan jáne baılanys 7%-dan astam ósti.
Bıylǵy 5 aıdyń qorytyndysyna sáıkes, Aqmola, Almaty, Qyzylorda jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda, sondaı-aq Shymkent qalasy men elordada barlyq negizgi kórsetkish boıynsha ósim tirkelip otyr.
Úkimet basshysy jaýapty memlekettik organdar men óńirlerdiń ákimdikterine osy jumys qarqynyn saqtaýdy tapsyrdy. Ol úshin ekonomıkany ártaraptandyrý, ınvestısııalar tartý jáne jańa turaqty jumys oryndaryn qurýdy jalǵastyrý qajet.
Á.Smaıylov ınflıasııa máselesine erekshe nazar aýdaryp, onyń jedeldeýine áser etetin basty faktorlardyń biri azyq-túlik taýarlaryna álemdik baǵanyń ósýi ekenin aıtty. Mamyr aıynyń qorytyndysy boıynsha eldegi jyldyq ınflıasııa 14%-dy qurady. Onyń ishinde azyq-túlik ınflıasııasynyń deńgeıi 19%-ǵa jetti.
«Memlekettik organdardyń birinshi basshylary men ákimder ınflıasııany tejeý jumysyn kúsheıtip, pármendi sharalar qabyldaýy tıis», dedi Premer-Mınıstr.
Dári-dármek ózimizde shyǵýy tıis
Úkimette medısınalyq jáne farmasevtıkalyq ónerkásipti damytý máselesi qaraldy. Bul taqyrypta baıandama jasaǵan Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat farmasevtıka salasynda óndiris kóleminiń óskenin atap ótti. 2021 jyly farmasevtıka ónerkásibi oń serpin kórsetti, bul oraıda farmasevtıkalyq ónimniń kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 123,9%-dy quraıdy.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi basshysynyń aıtýynsha, ósim «Hımfarm» AQ, «Nobel AFF» AQ, «Abdı Ibragım GlobalFarm» JShS, «Kelýn-Kazfarm» JShS óndiristik alańdarynda dárilik zattar óndirisi kóleminiń artýyna baılanysty boldy.
О́z kezeginde Á.Smaıylov Memleket basshysy 2025 jylǵa deıin farmasevtıka naryǵyndaǵy otandyq óndiristiń úlesin 50%-ǵa deıin jetkizý mindetin alǵa qoıǵanyn atap ótti.
Premer-Mınıstr biryńǵaı farmasevtıkalyq dıstrıbýsııa júıesi engizilgennen beri qazaqstandyqtardy dárimen qamtamasyz etýge, elimizdiń farmasevtıka salasynyń turaqtylyǵy men básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan jobalar sátti iske asyrylyp jatqanyn aıtty.
Úkimet basshysynyń pikirine qaraǵanda, uzaqmerzimdi shart jasasý arqyly kórsetilip otyrǵan memlekettik qoldaý ishki naryqty qamtamasyz etýmen qatar, otandyq óndirýshilerdi eksportqa shyǵýǵa da yntalandyrýy tıis.
Qazaqstandyq ónimniń jahandyq naryqtarǵa shyǵýyna járdemdesý maqsatynda jaýapty memlekettik organdar respýblıkaǵa Big Pharma sııaqty álemdik farmasevtıkalyq óndirýshilerdi tartý máselesin pysyqtaýy qajet.
«Otandyq óndirýshiler ozyq tehnologııalardy alyp kelip, biregeı, ınnovasııalyq preparattardy ózimizde shyǵarý úshin ónimniń sapasyna basa mán berýi qajet. Qazaqstan óz azamattaryn ózimizde shyǵatyn dári-dármekpen qamtamasyz etýi tıis», dedi Á.Smaıylov.
Bul oraıda daıyn ónimdermen qatar, farmasevtıkalyq komponentter men sýbstansııalardy jasap shyǵarý qajet. Otandyq óndirýshiler úshin farmasevtıkalyq naryqtyń bul salasynyń keleshegi bar.
Atalǵan sharanyń barlyǵy ózektendirilgen Farmasevtıka jáne medısına ónerkásibin damytýdyń keshendi josparynda kórinis tabýy tıis.
Premer-Mınıstr ózimizde shyǵarylatyn dáriler men medısınalyq buıymdardyń úlesin arttyrý elimizdiń dárilik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń kepili ekenin atap ótti. Osyǵan baılanysty Densaýlyq saqtaý mınıstrligine mynadaı tapsyrmalar berildi:
Biryńǵaı dıstrıbıýtormen birlesip, Qazaqstanda dárilik zattar óndirisin tolyq lokalızasııalaý, olardyń nomenklatýrasyn keńeıtý bóliginde uzaq merzimdi jetkizý sharttaryn bekitý krıterıılerin jetildirýdi pysyqtaý;
Qazaqstanda óndiristi jolǵa qoıý úshin Big Pharma-nyń ishinen iri transulttyq kompanııalardy tartý jumystaryn jandandyrý;
Farmasevtıka jáne medısına ónerkásibin damytýdyń 2025 jylǵa deıingi keshendi josparynyń ózektendirilgen jobasyn Úkimet qaraýyna engizý.
Sóz sońynda Á.Smaıylov densaýlyq saqtaý salasynyń barlyq qyzmetkerin aldaǵy kásibı mereke – Medısına qyzmetkeri kúnimen quttyqtady.
