EKSPO shejiresi: Sıetl, 1909 jyl
AQSh-tyń Sıetl qalasynda 1909 jyly ótkizilgen Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń basty maqsaty – Tynyq muhıty soltústik-batys óńiriniń damýyn jáne qol jetkizgen jetistikterin tórtkúl dúnıege pash etý edi.
Alǵashqy kezeńde bul aıtýly halyqaralyq sharany 1907 jyly Klondaık altyn alashapqynynyń 10 jyldyǵyna arnap ótkizý josparlanǵan bolatyn. Alaıda, Halyqaralyq kórmeni uıymdastyrýshylar naq sol jyly amerıkalyq Djeımstaýn qalasynda iri kórme ótkiziletindigin eskerip, Búkilálemdik jetistikter kórmesin 1909 jylǵa shegerdi. Shtattyń zań shyǵaratyn jınalysy eger kórmeni ótkizý barysynda ozyq arhıtektýralyq úlgidegi 4 ǵımarat salynatyn bolsa, oǵan basqa shtattar qarjy bóletin bolsa, onda Búkilálemdik kórmeni ótkizýge ruqsat beretindikterin málimdedi. Sóıtip, Amerıkanyń birqatar shtattary Halyqaralyq kórmeni uıymdastyrýǵa qarjylaı kómek kórsete bastady. Máselen, Sıetl qalasy ornalasqan Kıng okrýgi kórme qalashyǵynda bóreneden qurastyrylǵan úlken úı salý úshin 300 myń dollar qarjy bóldi. Naǵyz altyn Klondaık Kanadada qonys tebýine baılanysty kórme ataýyna – «Alıaska – Iýkon jádigerleri» degen tujyrym jalǵandy.
Kórme qalashyǵy ǵımarattaryn josparlaý jáne salý úshin Massachýsets shtatynan «Aǵaıyndy Brýklınder» atty fırma tańdap alyndy. Bul fırma budan buryn da Sıetl qalasynyń saıabaqtary men gúlzarlaryn abattandyrýǵa atsalysqan bolatyn. 1906 jyly atalmysh fırma kórmeniń negizgi qurylystaryn turǵyzatyn alańdy belgiledi. Bolashaq kórme qalashyǵy qalanyń ońtústik-shyǵysynda qonys tepken Gora Reınır degen jerge ornalasatyn boldy. Kórme qalashyǵynyń bas arhıtektorlyǵyna «Djeıms Fredrık Doýson» fırmasynyń sáýletshileri belgilendi.
Kórme qalashyǵy qonys tepken alańda shetel memleketteriniń ishinde tek Japonııa men Kanada ǵana óz qurylys nysandaryn turǵyzdy. Osynyń ózi-aq kórme ataýyndaǵy «tynyqmuhıttyq» degen tujyrymdy aqtady. Sonymen birge, kórme qalashyǵynda amerıkalyq birqatar shtattar qurylys ǵımarattaryn turǵyzdy. Al kórmege qatysýshy basqa shetelder ózderiniń qurylys nysandaryn salǵan joq. Kıng okrýgi kórshiles Nıýkaslde ornalasqan kómir shahtalarynyń orasan zor modelderin jasap, kórme taqyrybyn baıytýǵa úlken úles qosty. Kórmede tek ónerkásip taqyrybyna ǵana basymdyq berilip qoıǵan joq. Sonymen birge, amerıkalyq Batys óńirlerdi ıgerýdegi áıel rólin kórsetýge erekshe mán berildi. Máselen, kórmege kelýshilerdi arnaıy jabdyqtalǵan Áıel pavılony erekshe qyzyqtyrdy. Munda Amerıka qurlyǵyn ıgerýdegi názik jandardyń úlesi, sonymen birge, qaıyrymdylyq qyzmetin kórsetýdegi áıelderdiń róli erekshe kórinis tapty.
1909 jylǵy 1 maýsymda kórme qalashyǵynyń esigi aıqara ashyldy. Merekelik saltanatqa jınalǵan jurtshylyq áskerı-teńiz kúshteriniń orkestri oryndaǵan áýezdi mýzykaǵa tánti boldy. Kórme qalashyǵynyń ortalyq alańyndaǵy jurtshylyq Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń saltanatty ashylý rásimin taǵatsyzdana kútti. Túske taman AQSh-tyń 27-shi prezıdenti Ýılıam Govard Taft Vashıngton qalasyndaǵy Aq úıdiń Shyǵys zalynan kórmeniń ashylǵandyǵy týraly belgi berdi. Ol Klondaık altyn ken oryndarynan qazyp alynǵan alǵashqy altyn quımalarynan jasalǵan telegraf qulaǵyn burap, Sıetldegi Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń ashylǵandyǵyn jarııa etti. Sol-aq eken 21 zeńbirekten saltanatty salıýt berilip, kórme jalaýy jelbiredi.
Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń ashylý saltanatyna sáıkes bul kún qalalyq mereke dep jarııalandy. Kórme qalashyǵynda ótken saltanatty sharalarǵa 80 myńnan astam adam qatysty. Qala basshylyǵy mereke kúnderi kólik qatynasynyń múltiksiz júrýi úshin barlyq múmkindikterdi jasady. Kórme jalaýy jelbiregen 5 aı ishinde munda kelgen qonaqtar qalashyqtaǵy kólik, turmystyq jáne basqa da qyzmetterdiń erekshe joǵary dárejede uıymdastyrylǵandyǵyna kýá boldy. Munda kelgen týrısterdi kórme pavılondaryndaǵy mádenıet jáne óner jetistikterin kórsetetin jádigerler qyzyqtyrdy. Sonymen qatar, olar etnostyq toptar men dıasporalardyń turmys-tirshiligine arnalǵan pavılondardy da kóptep tamashalady. Sıetl qalasyndaǵy Búkilálemdik jetistikter kórmesi 1909 jyldyń 1 maýsymynan bastap 16 qazanyna deıin jalǵasty. Osy ýaqyt ishinde kórmeni 3,7 mıllıon adam tamashalady.
Jylqybaı JAǴYPARULY.
«Egemen Qazaqstan».
