(Jalǵasy. Basy 77-78-nómirlerde).
– Budan keıin ne boldy? Reıhstag qabyrǵasyna alǵashqy bolyp tý tikken siz ben qatardaǵy jaýynger Grıgorıı Býlatovtyń ǵajaıyp erligi ózderińiz qyzmet etken dıvızııa, korpýs, armııa basshylyǵy tarapynan qalaı baǵalandy? Sóz arasynda Jeńis kúninen keıingi Berlın qalasyna az-kem toqtalyp ketseńiz.
– 1 maıǵa qaraǵan túni nemisterdiń daýys kúsheıtkish, reprodýktorlary sóılep qoıa berdi. Olar: «Tyńdańyzdar, tyńdańyzdar! Oq atýdy toqtatýdy ótinemiz! Berlın ýaqyty boıynsha 24 saǵatta Potsdam kópirine parlamenterler jiberemiz. Belgi – aq jalaý», – degen sózderdi oryssha jáne nemisshe oqtyn-oqtyn qaıtalap jatty. Budan biz gıtlerlik komandovanıeniń berilýge boı usynyp, tize búgýge kelissóz júrgize bastaǵanyn bildik. Rasynda da solaı boldy. 2 mamyr kúni tań ata oıanyp, ornymyzdan tursaq, tóńirek typ-tynysh. Kúndegi tarsyl-gúrsil sap tyıylǵan. Tek qıraǵan úıindiler arasynan qoldaryn kóterip qybyrlaı qozǵalǵan jaý áskerleri kórinedi. Olardy erekshe tapsyrmalar jónindegi bizdiń arnaýly bólim jaýyngerleri ár jerge toptastyra jıyp, Korol alańynan jaıymen aıdap ótýde. Mine, Reıhstag irgesinen sondaı bir kolonna qozǵalyp barady. Olar: únjyrǵasy túsken ýnter ofıserler, feldfebelder men gaýptmandar, oberster jáne eses baskeserleri men gıtlerıýgendter. Aralarynda generaldar da bar. Báriniń bastary salbyrap, qoldary jansyz aǵash sekildi sulq tómen túsip ketken. Bulardyń kúni keshegi nasızm maqtanyshy bolyp sanalatyn áskerı kıimderindegi oqaly pogondar men fýrajka kokardalary jáne jeńderindegi aıshyqty svastıkalar búgin susty da sesti túrinen aıyrylyp, báriniń kók tıyn quny qalmaǵan. Osyndaı beıshara halge «Gımmler úıi» men Ratýsha ǵımaraty janyndaǵy baıaǵy ǵasyrlardan beri myzǵymaı turǵan nemis korolderi men qolbasshylarynyń mármár, qola músinderi únsiz kýáger bolyp, ishteı kúrsingendeı. Tipti alańdaǵy fashızm sımvoly sanalatyn anaý alyp eskertkish, surǵylt svastıka ústinde odyraıa qonaqtap otyrǵan samuryq ta qanattaryn tómen túsirip, úshinshi Reıhtiń masqara jeńilisine jabyǵa qaraǵandaı.
Al kerisinshe... ıá, kerisinshe Brandenbýrg qaqpasy men Treptov parki tóńireginde kópten kútken jeńis kúnine bizdiń áskerlerimiz shat-shadyman bolyp jatyr edi. Kórip, tamashalap kelemiz, akkordeon klavıshteri men balalaıka pernelerinde tynym bolmaı, mýzykaǵa ún qosqan soldat etikteriniń dybysy estrada bıshileriniń túsine de kirmeıtin kóz ilespes qozǵalyspen asfalt ústin ǵajap qımylǵa bóleýde. Osy jerde biz tuńǵysh ret aqyn Evgenıı Dolmatovskııdi kórdik. Ol ózin qorshap alǵan medsanbat bólimshesiniń adamdary aldynda óleń oqyp turdy. Maı aıynyń samal jeli onyń: «Gvardııashylar Berlındi aralaı júrip, Stalıngradty da esine alýda», – degen sózderin áýege qalyqtatyp áketip jatty.
Bul kúngi qyzyqtyń eń úlkeni túske taman Reıhstag alańynda: «Gıtler armııasy tize búkti», – degen habardy estigen kórshiles armııalardyń jaýyngerleri Tırgarten men Ýnter den Lındendi, Aleksandr plasty kórýge jan-jaqtan aǵylyp kele bastaǵandyǵy boldy. Sol kúngi Berlındegi shuǵyl shaqyrylǵan áskerı jıynǵa qatysý úshin Býharesten, Sofııa men Belgradtan, Venadan kóptegen generaldar da samoletpen ushyp jetti. Olardyń bári de aldymen Reıhstagty kelip kórýmen, eskertkishke sýretke túsýmen boldy. Sodan keıin jıylǵan jurt keshe ǵana kirpishpen bitelgen anaý susty terezelerden oq atqylanyp, gottar men prýssaktar tabynatyn áldebir qudaı músinderiniń shatyrlardan ushyp túsip qulap, ásem vestıýbılder men balkondar órnekteriniń kúlparshasy shyqqanyn óz kózderimen kórgen 150-shi Idrısk dıvızııasy jaýyngerleriniń áńgimelerinen estip bildi. Munymen birge olar órtenip, qańqasy ǵana qalǵan Reıhstagty aınala qarap júrip, atylǵan oqtar men snarıadtardan attary aıaqsyz, babalary bassyz qalǵan baralefterge týǵan jerleri men famılııalaryn jaza bastady. Sóıtip, ofıserler men jaýyngerler osy jerge ózderiniń joǵarydaǵydaı myńdaǵan «avtograftary» men «vızıt kartochkalaryn» qaldyrdy. О́z kezeginde biz – Grıgorıı Býlatov ekeýmizge de baspaldaqtaǵy avtomat oqtary shurq tesilgen kolonnaǵa «qoltańbamyzdy» qoıýǵa týra keldi. О́ıtkeni, sol kúnderi kim-kimniń de bulaı istemeýine múlde bolmaıtyn edi. Ol jazylmaǵan zań, ishki ıntýısııalyq buıryq-tyn.
Al endi: «Siz ben Grıgorıı Býlatov ekeýińizdiń Reıhstag qabyrǵasyna tý tikken erligińiz basshylyq tarapynan qalaı baǵalandy?» – degen suraǵyńa keler bolsaq, másele bylaı. Sol kúni de, odan keıingi aptada da bul oqıǵa búkil dıvızııa, armııaǵa belgili bolyp, muny jazbaǵan gazet, joǵary jaqqa habarlamaǵan adam qalǵan joq. Qaıta-qaıta komıssııa kelip, áldeneshe bettik baıanhat ta daıyndaldy. Sýretke túsirip, jeke anketamyz da toltyryldy. Tipti, 6 mamyr kúni erekshe tapsyrmalar jónindegi áskerı bólimniń qyzmetkerleri Grıgorıı ekeýmizdi ertip júrip, bizdiń 30 aprel kúni «Gımmler úıiniń» birinshi qabatyndaǵy qaı terezeden qalaı sekirip túskenimizdi, sóıtip Reıhstagqa qandaı joldarmen qansha ýaqytta jetkenimizdi shema túrinde syzyp alǵany da bar. Osy arada aıta ketetin bir jáıt, sol kezderi 30 aprel kúngi jaý ordasyna shabýylda onyń ekinshi bir jaǵynan da bizdiki sııaqty qyzyl jalaý ilinipti. Ony qabyrǵaǵa tikken serjanttar G.Savchenko men M.Eremın degen áńgimeler júrip jatty. Tekserý men anyqtaý mine, osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty bolsa kerek. Sodan aqyry ne kerek, 27 mamyr kúni Berlındegi 79-shy korpýstan kelgen arnaıy ókil sovet áskerleri kontıngentiniń shtabyna Reıhstagqa shabýyl jasaýshy áskerı bólimder arasynda erekshe kózge túsken erlik ıeleri dep bir top adamdy jınady da jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenin tapsyrdy. Bul nagrada sol jerde Grıgorıı Býlatov pen maǵan da berildi. Sonymen barlyǵy támam boldy.
Endi myna máseleniń basyn ashyp aıtyp, soǵan ózimshe bylaı dep jaýap bergim keledi. Ol osy kúni eldiń bári erliktiń óz dárejesinde baǵalanbaýy degen uǵymǵa qatysty jáıt. Beker obaly qane, sol kezde bul jaǵdaı durys baǵalanǵan. Basshylar bizdi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan. Biraq Grıgorıı ekeýmizdiń ákelerimizdiń 1937 jyly «halyq jaýy» dep ustalyp, isti bolýy sebepti sheshim keıinge shegerilgen. Sol relıasııa qazir SSSR Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń arhıvinde jatyr.
Men ol kezde ony oılaǵanym joq. Ataq, dańq emes, sol joly, ıaǵnı 30 aprel kúni qııamettiń qylkópirinen aman ótip, tozaq otynan tiri qalǵanyma qýandym. Buǵan bireý sener, bireý senbes, erteńine, 1 maıdyń tańynda oıanǵanymda, kókjıekten shyǵyp kele jatqan kún shuǵylasyn kórip: «Táýbe!» – dedim kúbirlep. О́ıtkeni, bul dúnıede qara tabanyńmen qara jerdi basyp, tirshilik belgisi – aq tańdy qos janaryńmen kórip, ony aman-esen qarsy alǵanyńnan artyq eshteńeniń keregi joq eken. Mundaı ómirlik ustanymymnyń týýyna myna jaǵdaı sebep boldy. Joǵaryda men 6 mamyr kúni erekshe tapsyrmalar jónindegi áskerı bólimniń qyzmetkerleri Grıgorıı Býlatov ekeýmizdiń «Gımmler úıi» men Reıhstagtyń arasyndaǵy júrip ótken jolymyzdy búge-shigesine deıin tekserip ótti dedim ǵoı. Mine, sonda: «Mynadaı ajal aýzynan osydan 7 kún buryn qalaı aman qalǵanbyz?» – dep jaǵamdy ustaǵan edim. Sebebi, jaý ordasynyń jan-jaǵy barrıkada tárizdes qum qaptarmen qorshalypty. Eni 600, uzyndyǵy 1200 metr bolatyn Korol alańyna 15 dot salynǵan. Buǵan qosymsha ózimiz sóz etip otyrǵan osy alańǵa kóldeneń, Reıhstagtan 120 metr jerde sý jiberilgen bóget or bar bolyp shyqty. Ol eshbir áskerı kartada kórsetilmegen. Oǵan jaý ordasyna jaqyn jerdegi úılerdiń shatyrlaryna ornatylǵan túrli kalıbrdegi zenıt zeńbirekteri men pýlemetterin, Tırgarten mańaıyndaǵy jerge kómilip qoıylǵan artıllerııalyq qarýlardy qosyńyz. Mine, keıin osy shaǵyn ǵana jer – Reıhstag aýdanyn ólispeı berispeýge bel baılaǵan 6 myń eses baskeserleri qorǵaǵanyn aıtty bizge erekshe bólim qyzmetkerleri. Al endi osyndaı jerden aman shyǵý... Bul endi Allanyń maǵan tartqan syıy qaraǵym. Sondyqtan osy kúnime shúkirshilik etemin.
– Elge qashan qaıttyńyz?
– Bizdiń 674-shi polk sovet áskerleriniń Berlındegi shekteýli kontıngenti quramynda 1947 jylǵa deıin turdy. Sodan soń elge qaıtýǵa ruqsat berildi. Varshava, Kıev, Máskeý, Chelıabini kókteı ótip Aqmolaǵa keldim. Júdeý ómir, kóńili qaıaý jurt. Jaǵdaı surap jaıbaraqat júretin zaman emes. Jan baǵý úshin jumysqa turdym. Pedýchılıshede oqıtyn Gúljıhan atty boıjetkenmen tanystym. Bir-birimizdi unatqan soń úı bolyp, otaý qurýǵa sóz baılastyq. Ata-anasy qarapaıym adamdar eken. Aqmoladan onsha qashyq emes, Búksin ózeniniń jaǵasyndaǵy «Jańa turmys» kolhozynda turatyn bolyp shyqty. Gúljıhan bes aǵaıyndy edi. Olar: ózi jáne Úmitjan, sodan soń Jantas, Sabyr, Qadyr. Ákesi Sársenbaı Qasenov sol kezdegi zamandastary sekildi aldymen kolhozda jumys istegen sharýa adamy, sodan soń soǵysqa barǵan maıdanger-tin. Otaǵasynyń aldynan ótip, batasyn alǵan soń ol kisimen jaqynyraq tanysyp, talaı áńgimege qanyqtym. Sonyń biri myna oqıǵa. Aqsaqal Uly Otan soǵysyna 1941 jyldyń kúzinde alynypty. Lenıngrad baǵytyndaǵy maıdanda bolǵan. 1942 jylǵy jaz aılarynyń birinde aýyr kontýzııa alyp, opyrylǵan transheıa topyraǵynyń astynda qalypty. Bul jaǵdaıdy Stepan Lazarenko degen qarýlasy kezdeısoq kórip qalady da Sársekeńdi basqa jaýyngerlerge aıtyp júrip okoptan qazdyrtyp alady. Sóıtedi de sanchastqa tapsyrtyp, esi jınalǵan soń elge qaıtartady.
Gúljıhan ekeýmiz úılenip, otbasyn quraǵan soń, sol kezdegi aty jıi estilip, jastardy jumysqa shaqyryp jatqan «Moıynty – Shý» temirjol qurylysyna attandyq. Saryshaǵan stansııasyndamyz. Úı berdi. Kásip bar. О́mir jaqsy. Biraq aýa raıy qatal. Kún yssy. Jer sortań. Sý ashy. Munyń bárine kóndigip keter me edik qaıter edik, eger bir baqytsyz oqıǵa bolmaǵanda...
Zaıybymnyń aıaǵy aýyr, ekiqabat-tyn. Áne-mine bosanady dep sábı kútip júrgenbiz. Kórshilerimiz de jandary qalmaı, Gúljıhan mektepten kitap, dápter býmalaryn ákele jatsa, olardy kótertpeı, aldynan shyǵyp ózderi úıge ákep tastaıtyn. Sóıtip júrgende bir kúni tolǵaq qysyp, aýrýhanaǵa tústi. Sodan ol sol jerden qaıtyp tiri shyqpady. О́z aıaǵymen baryp, óli kúıinde úıge oraldy. Sheshesin jutqan shaqalaq ul bala edi. Alty aıdan keıin ol da shetinep ketti. Sonymen basqa urǵan tanadaı meń-zeń bolyp, ne isterimdi bilmeı qaldym. Kórshi-kólem, jora-joldastarymnyń qoldarynan basý aıtqannan basqa ne keledi. Jyly sózderi men járdemderin aıamaıdy-aq. Biraq meniń eńsem kóteriler emes. О́stip júrgende eńbek demalysymnyń da ýaqyty keldi. «Almatyǵa baraıyn», – dep oıladym ishteı. Osy sheshimmen Alataý baýraıyna qaraı tarttym. Sodan Saryshaǵanǵa qaıta oralǵanym joq.
Almatyda ol kezde, aıtpaqshy qazirde de bar, «Gorkomhoz» degen mekeme boldy. Sonda ártúrli jumystar istep júrdim. 1953 jylǵy jeltoqsan aıynyń aıaǵynda qalalyq áskerı komıssarıat Uly Otan soǵysyna qatysqan zapastaǵy ofıserlerdi jınap, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń Ákimshilik bólimine alyp keldi. Bul basqosýdan uqqanymyz: taıaýda 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi men 1918-1920 jyldardaǵy azamat soǵysy jáne 1928-1932 jyldarǵy kollektıvtendirý kezinde Qytaıǵa aýyp ketken qandastarymyzdy Qazaqstanǵa qaıta oraltý jumysy bastalady eken. Maqsat – soǵystan keıin álsirep ketken jumys resýrsyn jandandyrý. Soǵan baılanysty Semeı óńirinen Baqty, Maqanshy, Almaty oblysynan Qorǵas, Narynqol shekara pýnktteri ashylyp, oǵan jaýapty adamdar 1954 jyldyń 1 martynan bastap arǵy betten beri ótken aǵaıyndardy laıyqty dárejede qarsy alýlary kerek. Bul jumysqa keshegi Uly Otan soǵysyndaǵy temirdeı tártip tezinen ótken, resmı is qaǵazdaryn toltyrýda tájirıbeleri bar biz sııaqty zapastaǵy ofıserler tartylatyn bolypty.
«Bárekeldi! – dedik myna sózdi estigende bárimiz. – Jaqsy habar, durys is eken. Qudaı endi elge eldi qostyratyn osy kóshtiń sátin bersin!». Sóıttik te jarty aı shamasynda býynyp-túıinip, osydan 10 jyl burynǵy maıdan dalasyndaǵy vzvod, rotaǵa jetekshilik etken leıtenanttar, batalonǵa basshy bolǵan kapıtandar men maıorlar, osy qurylymdardaǵy saıası jumystar júrgizgen polıtrýkter Ortalyq Komıtettiń jibergen jerlerine tarttyq ta kettik. Quramynda men bar 12 adamdyq top Jarkent qalasyna kelip tústik. Osyndaǵy Krasnoarmeıskaıa kóshesinde bizge arnalǵan keńse úıi bar eken. Oǵan «Qonystandyrý pýnkti» degen jazýy bar taqtaısha ilip qoıypty. Jumysymyz óte qaýyrt. Júktelgen tapsyrma túrleri: shekaradan ótip kelgen qandastarymyzdy otbasy boıynsha tizimge alý, árqaısysynyń qoldaryna pasport alǵansha dep ýaqytsha kýálik retinde júretin sýret japsyrmasy bar anyqtama-spravka berý, 3 kúndik karantınde ustap, dárigerlik-sanıtarlyq baqylaýdan ótkizý, sodan soń olardy Qazaqstannyń soltústigindegi tyń kóterilip jatqan óńirlerge jumys kúshi retinde jiberý edi. Biraq ýaqyt óte kele mynadaı qıyndyqqa keziktik. Ol bir kezderi Qytaıǵa aýǵandardyń deni osy óńirlerden bolǵandyqtan, kóbiniń endi 30-40 jyldan keıin áreń kórgen atamekeninen alysqa uzap ketkisi kelmegendigi edi. Jáne jumys kúshi jalǵyz tyń kóterilip jatqan soltústik oblystarǵa ǵana emes, soǵystan erkek kindik azaıyp ketken munda da óte qajet bolyp shyqty. Osyndaı problemalarǵa kezikken soń Úkimetke hat jazyp, telegramma saldyq. Joǵarǵy jaq buǵan tez jaýap qatty. Olardyń uıǵarymy boıynsha bizge, eger shekaradan beri ótken azamattyń Almaty ne Semeı óńirinde týysqany tabylyp, ol Qytaıdan kelgen jaqynyn bir jylǵa deıin baǵyp-qaǵyp, qatarǵa qosýǵa shamam keledi dep qolhat berse, mundaı otbasylardy tyń jerge jibermeı-aq, sol aýyl, aýdanda jumys kúshi retinde qaldyrýǵa ruqsat beripti. Mine, osydan keıin isimiz ilgeri basyp júre berdi. Shetten kelgen aǵaıyndarmen arada jaqsy bir syılastyqqa toly túsinistik ornady. Buǵan sol kezderi ózim kýá bolǵan myna ómirlik mysaldy aıtsam, sol kóp jaıdan habar beredi ǵoı dep oılaımyn.
1955 jyldyń kúzi bolýy kerek, bizdiń Krasnoarmeıskaıa kóshesindegi qonystandyrý pýnktine jasy 25-26 shamasyndaǵy jigit kelip kirdi. Aman-saýlyqtan keıin ol óziniń bir jyl buryn arǵy betten beri ótkenin, sodan osy Panfılov aýdanyndaǵy Jarkent pedagogıkalyq ýchılıshesin bitirip, qala irgesindegi Kishishyǵan aýylynda muǵalim bolyp ornalasqanyn aıtty da áńgime arnasyn basqa taqyrypqa burdy. Onyń sózine qaraǵanda osydan 2-3 kún buryn Qytaıda qalǵan Beksultan Jábikov degen jalǵyzbasty nemere inisi Qorǵas zastavasynan beri ótipti. Sybaı-saltań, aıaqqa oralǵy bala-shaǵasy joq jas adam bolǵandyqtan, baqylaý pýnktindegiler ony tyń ıgerilip jatqan soltústik óńirdegi Qostanaı oblysynyń Borovskoı aýdanyna jiberýge sheshim qabyldapty.
– О́zi momyn, saýaty da shamaly, onyń ústine orys tilinen múlde maqurym edi baýyrym. Aǵaıyn-týǵanynan alysqa baryp qalaı kúneltedi? – degen ýaıymyn aıtty áńgime ıesi.
– Aty-jóniń kim? – dep suraq qoıdym osy arada men oǵan.
– Toqbaı Isabekov.
– Jaraıdy, inishek... Endi másele bylaı, – dedim. – Nemere iniń óz-ózine kelip, myna ortaǵa beıimdelgenshe, ony baǵyp-qaǵa alatyn shamań bar ma?
– Oıbaı, o ne degenińiz?.. О́zim eshteńe iship-jemesem de, eshteńe kımesem de barymdy soǵan beremin ǵoı.
– Jeke basy men júris-turysy degen sııaqty tártip jaǵyna da jaýap beresiń ǵoı?
– Iá,
– Onda osylaı dep ótinish – qolhat jaz da inińdi myna aýladan taýyp alyp, aýylyńa qaıt.
– Oı, rahmet aǵasy! Bul jaqsylyǵyńyzdy óle-ólgenshe umytpaspyn. Kósegeńiz kógersin! – dep ol qatty qýandy.
...Sóıtken Toqbaı, ıá, sóıtip tanysqan Toqbaı Isabekov keıin Jarkent óńirine syıly ustaz atandy. Muǵalimdik qyzmetti qalamgerlikpen jalǵastyryp, birneshe kitaptyń avtory atanǵan soń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń músheligine qabyldandy. Al álgi jalǵyzbasty jigit – Beksultan Jábikov kolhozda jan aıamaı jumys istep, ozat sýshy – murap boldy. 5 ul, 2 qyzdy ómirge ákelip, áıeli Sarqyt ekeýi baqytty ómir súrýde. Toqbaı da, Jábik te qazir sol Jarkent óńirindegi ózderiniń ata-babalary týyp-ósken jerde. Barys-kelisimiz jaqsy. Únemi habarlasyp, hal-jaǵdaıymyzdy surasyp turamyz.
– Durys eken. Al endi mynany aıtyńyzshy, aǵa! Ol jaqtaǵy, ıaǵnı, shekaradaǵy jumystan qalaı bosap, Almatyǵa qashan qaıttyńyz? Sodan soń odan keıingi jáne qazirgi ómir jolyńyz týraly da qysqasha aıta ketseńiz. Sebebi, bular búgin jaı, qalypty nárse retinde kóringenimen, bolashaqta qajetti derekter bolary anyq.
– Almatyǵa Qorǵas shekarasynan bizdi 1956 jyly qaıtardy. Kelgen boıda sol baıaǵy qalalyq kommýnaldyq sharýashylyq jumysyna qaıta kirisip kettim. Keıin Chaıkovskıı men Sovet kóshesiniń qıylysyndaǵy monshanyń meńgerýshisi boldym. Sóıtip, júrgende 1965 jylǵy Jeńistiń 20 jyldyǵy merekesi qarsańynda meni Máskeý men GDR-dan túrli delegasııa ókilderi jıi izdep kele bastady. Suraıtyndary – Berlındegi baıaǵy Reıhstag oqıǵasy. Mine, sondaı kezdesýlerde syrt kóz adamdardyń bireýi bolmasa bireýi Uly Otan soǵysynyń áıdik batyryna kórsetken qurmetteriniń túri osy ma degen sııaqty eskertý aıtyp qala ma dep qaýiptendi-aý deımin, Almaty qalalyq soveti atqarý komıtetiniń tóraǵasy Esen Dúısenov meniń qyzmetimdi ósirdi de jiberdi. Sóıtip oıda-joqta monsha meńgerýshisinen qalalyq kommýnaldyq jáne kórkeıtý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bolyp shyǵa keldim. Al sodan eki jyl ótken soń Qazaqstan astanasynyń eń sulý ári ásem arhıtektýralyq týyndylarynyń tuńǵyshy – «Almaty» qonaq úıi ómirge keldi. 1967 jyly sóz etip otyrǵan ǵımarattyń lentasy qıylyp, saltanatty jaǵdaıda ashylǵannan beri men mine, osynda dırektor bolyp qyzmet atqaryp kelemin. Kollektıv músheleri – óz isiniń mamandary. Uıymshyl, tártipti, sanaly, mádenıetti jandar. Úlkenderge izetpen, kishilerge qamqorlyqpen qaraıtyn osyndaı adamdarmen jumys istep kele jatqanyma táýbe dep ózimdi baqytty sezinemin.
Áńgime aıaqtaldy. Saǵatyma qaradym. Sıferblat tili keshki 8-ge taıap qalǵan eken. «3 saǵatqa jýyq áńgimelesippiz ǵoı», – dedi osy kezde qabyldaý bólmesindegi qyzǵa shaı ákelýge tapsyrma berip jatyp Rahań da meniń qımylymdy baıqap qalyp. «Iá, kóp sóılestińder. Biraz nárse aıtyldy. О́zińmen 30 jyldan beri aralas-quralas bolyp kele jatsam da sen týraly keıbir jáıtterdi myna men de jóndi bilmeıdi ekenmin. Bul bir jaqsy áńgime boldy», – dep ornynan turdy bólmeniń bir buryshynda birese teledıdar kórip, birese gazet oqyp otyrǵan Qasym aǵa Qaısenov te.
Úsheýmiz shaıǵa otyrdyq. «Qazaq, – dep bir áńgime bastady osy kezde sál qýaqylana jymıǵan Rahań, – qonaǵyn qoı soıyp qarsy alǵan ǵoı. Biz saǵan qoı ǵana emes qalqam, myna jerge búkil jan-janýardy tizip ákep otyrmyz. Uıalma, qalaǵanyńdy alyp, iship-jep otyr». Bul sózge Qasekeń máz boldy. Al men áńgime ne týraly bolyp otyrǵanyn túsinbeı qaldym. Sosyn baryp dastarqandaǵy aıý, átesh, qulyn, torǵaı, balyq beınelengen usaq pechenelerdi kórip kúlip jiberdim. Rahań mine, solardy aıtyp qaljyńdap otyr eken.
Qaıtarymda maǵynaly da mándi áńgimesi úshin batyr aǵaǵa rahmetimdi aıtyp, dıplomat sómkemnen ol kisiniń 1978 jyly «Jalyn» baspasynan shyqqan «Jeńis jalaýy» kitabyn alyp, avtograf jazyp berýin ótindim. Rahań buǵan rızashylyqpen kelisip: «Janbolatqa. Zor densaýlyq, uzaq ómir tileımin. Aǵań Rahymjan Qoshqarbaev. 9 maı, 1984 jyl. Almaty», degen sózderdi jazyp usynyp jatty da: «Búgin 9 oktıabr ekenin bilemin. Biraq men el-jurtqa bergen qoltańbalaryma 9 maı kúnin jazýdy ádetke aınaldyrǵanmyn. Ol qandaı mereke ekenin bilesiń ǵoı», dedi. Sóıtti de stolynyń tartpasynan shaǵyn qatyrma qaǵazdy sýyryp alyp, oǵan óziniń qolyn qoıdy da: «Mynaý meniń 60 jyldyǵyma arnalǵan shaqyrý bıleti. Kelin ekeýiń kelip qatys. Jaraı ma?», dep shyǵaryp saldy. Syrtqa shyǵyp, qolymdaǵy qaǵazǵa úńilsem, onda orys tilinde: «...Sizdi Reıhstag shaıqasynyń qaharmany, soǵys ardagerleri komıteti Almaty seksııasynyń prezıdıým múshesi Rahymjan Qoshqarbaevtyń 60 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty keshke qatysýǵa shaqyramyz. Kesh 1984 jyldyń 19 oktıabrinde keshki saǵat 17-de Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń konferens-zalynda ótedi (Almaty qalasy, Kommýnıstik prospekt 105-shi úı). Mereıtoılyq komıssııa», dep jazylypty.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
–––––––––––––
Sýretterde: 3-shi armııaǵa qarasty «Frontovık» gazetiniń Reıhstag qaharmany R.Qoshqarbaevty tanystyrǵan 1945 jylǵy 17 mamyrdaǵy nómiri. 150-shi dıvızııadaǵy «Voın Rodıny» gazetiniń áskerı tilshisi bolǵan V.Sýbbotın men R.Qoshqarbaev. Máskeý. 1970 jyl. Jerlester (birinshi qatarda soldan ońǵa qaraı: M.Jumaǵojın, R.Qoshqarbaev, A.Aınabekov, ekinshi qatarda turǵandar: A.Tóleýbaev, S.Nurmaǵambetov, T.Bıgeldınov). Selınograd. 1971 jyl.
___________
(Jalǵasy bar).
– Budan keıin ne boldy? Reıhstag qabyrǵasyna alǵashqy bolyp tý tikken siz ben qatardaǵy jaýynger Grıgorıı Býlatovtyń ǵajaıyp erligi ózderińiz qyzmet etken dıvızııa, korpýs, armııa basshylyǵy tarapynan qalaı baǵalandy? Sóz arasynda Jeńis kúninen keıingi Berlın qalasyna az-kem toqtalyp ketseńiz.
– 1 maıǵa qaraǵan túni nemisterdiń daýys kúsheıtkish, reprodýktorlary sóılep qoıa berdi. Olar: «Tyńdańyzdar, tyńdańyzdar! Oq atýdy toqtatýdy ótinemiz! Berlın ýaqyty boıynsha 24 saǵatta Potsdam kópirine parlamenterler jiberemiz. Belgi – aq jalaý», – degen sózderdi oryssha jáne nemisshe oqtyn-oqtyn qaıtalap jatty. Budan biz gıtlerlik komandovanıeniń berilýge boı usynyp, tize búgýge kelissóz júrgize bastaǵanyn bildik. Rasynda da solaı boldy. 2 mamyr kúni tań ata oıanyp, ornymyzdan tursaq, tóńirek typ-tynysh. Kúndegi tarsyl-gúrsil sap tyıylǵan. Tek qıraǵan úıindiler arasynan qoldaryn kóterip qybyrlaı qozǵalǵan jaý áskerleri kórinedi. Olardy erekshe tapsyrmalar jónindegi bizdiń arnaýly bólim jaýyngerleri ár jerge toptastyra jıyp, Korol alańynan jaıymen aıdap ótýde. Mine, Reıhstag irgesinen sondaı bir kolonna qozǵalyp barady. Olar: únjyrǵasy túsken ýnter ofıserler, feldfebelder men gaýptmandar, oberster jáne eses baskeserleri men gıtlerıýgendter. Aralarynda generaldar da bar. Báriniń bastary salbyrap, qoldary jansyz aǵash sekildi sulq tómen túsip ketken. Bulardyń kúni keshegi nasızm maqtanyshy bolyp sanalatyn áskerı kıimderindegi oqaly pogondar men fýrajka kokardalary jáne jeńderindegi aıshyqty svastıkalar búgin susty da sesti túrinen aıyrylyp, báriniń kók tıyn quny qalmaǵan. Osyndaı beıshara halge «Gımmler úıi» men Ratýsha ǵımaraty janyndaǵy baıaǵy ǵasyrlardan beri myzǵymaı turǵan nemis korolderi men qolbasshylarynyń mármár, qola músinderi únsiz kýáger bolyp, ishteı kúrsingendeı. Tipti alańdaǵy fashızm sımvoly sanalatyn anaý alyp eskertkish, surǵylt svastıka ústinde odyraıa qonaqtap otyrǵan samuryq ta qanattaryn tómen túsirip, úshinshi Reıhtiń masqara jeńilisine jabyǵa qaraǵandaı.
Al kerisinshe... ıá, kerisinshe Brandenbýrg qaqpasy men Treptov parki tóńireginde kópten kútken jeńis kúnine bizdiń áskerlerimiz shat-shadyman bolyp jatyr edi. Kórip, tamashalap kelemiz, akkordeon klavıshteri men balalaıka pernelerinde tynym bolmaı, mýzykaǵa ún qosqan soldat etikteriniń dybysy estrada bıshileriniń túsine de kirmeıtin kóz ilespes qozǵalyspen asfalt ústin ǵajap qımylǵa bóleýde. Osy jerde biz tuńǵysh ret aqyn Evgenıı Dolmatovskııdi kórdik. Ol ózin qorshap alǵan medsanbat bólimshesiniń adamdary aldynda óleń oqyp turdy. Maı aıynyń samal jeli onyń: «Gvardııashylar Berlındi aralaı júrip, Stalıngradty da esine alýda», – degen sózderin áýege qalyqtatyp áketip jatty.
Bul kúngi qyzyqtyń eń úlkeni túske taman Reıhstag alańynda: «Gıtler armııasy tize búkti», – degen habardy estigen kórshiles armııalardyń jaýyngerleri Tırgarten men Ýnter den Lındendi, Aleksandr plasty kórýge jan-jaqtan aǵylyp kele bastaǵandyǵy boldy. Sol kúngi Berlındegi shuǵyl shaqyrylǵan áskerı jıynǵa qatysý úshin Býharesten, Sofııa men Belgradtan, Venadan kóptegen generaldar da samoletpen ushyp jetti. Olardyń bári de aldymen Reıhstagty kelip kórýmen, eskertkishke sýretke túsýmen boldy. Sodan keıin jıylǵan jurt keshe ǵana kirpishpen bitelgen anaý susty terezelerden oq atqylanyp, gottar men prýssaktar tabynatyn áldebir qudaı músinderiniń shatyrlardan ushyp túsip qulap, ásem vestıýbılder men balkondar órnekteriniń kúlparshasy shyqqanyn óz kózderimen kórgen 150-shi Idrısk dıvızııasy jaýyngerleriniń áńgimelerinen estip bildi. Munymen birge olar órtenip, qańqasy ǵana qalǵan Reıhstagty aınala qarap júrip, atylǵan oqtar men snarıadtardan attary aıaqsyz, babalary bassyz qalǵan baralefterge týǵan jerleri men famılııalaryn jaza bastady. Sóıtip, ofıserler men jaýyngerler osy jerge ózderiniń joǵarydaǵydaı myńdaǵan «avtograftary» men «vızıt kartochkalaryn» qaldyrdy. О́z kezeginde biz – Grıgorıı Býlatov ekeýmizge de baspaldaqtaǵy avtomat oqtary shurq tesilgen kolonnaǵa «qoltańbamyzdy» qoıýǵa týra keldi. О́ıtkeni, sol kúnderi kim-kimniń de bulaı istemeýine múlde bolmaıtyn edi. Ol jazylmaǵan zań, ishki ıntýısııalyq buıryq-tyn.
Al endi: «Siz ben Grıgorıı Býlatov ekeýińizdiń Reıhstag qabyrǵasyna tý tikken erligińiz basshylyq tarapynan qalaı baǵalandy?» – degen suraǵyńa keler bolsaq, másele bylaı. Sol kúni de, odan keıingi aptada da bul oqıǵa búkil dıvızııa, armııaǵa belgili bolyp, muny jazbaǵan gazet, joǵary jaqqa habarlamaǵan adam qalǵan joq. Qaıta-qaıta komıssııa kelip, áldeneshe bettik baıanhat ta daıyndaldy. Sýretke túsirip, jeke anketamyz da toltyryldy. Tipti, 6 mamyr kúni erekshe tapsyrmalar jónindegi áskerı bólimniń qyzmetkerleri Grıgorıı ekeýmizdi ertip júrip, bizdiń 30 aprel kúni «Gımmler úıiniń» birinshi qabatyndaǵy qaı terezeden qalaı sekirip túskenimizdi, sóıtip Reıhstagqa qandaı joldarmen qansha ýaqytta jetkenimizdi shema túrinde syzyp alǵany da bar. Osy arada aıta ketetin bir jáıt, sol kezderi 30 aprel kúngi jaý ordasyna shabýylda onyń ekinshi bir jaǵynan da bizdiki sııaqty qyzyl jalaý ilinipti. Ony qabyrǵaǵa tikken serjanttar G.Savchenko men M.Eremın degen áńgimeler júrip jatty. Tekserý men anyqtaý mine, osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty bolsa kerek. Sodan aqyry ne kerek, 27 mamyr kúni Berlındegi 79-shy korpýstan kelgen arnaıy ókil sovet áskerleri kontıngentiniń shtabyna Reıhstagqa shabýyl jasaýshy áskerı bólimder arasynda erekshe kózge túsken erlik ıeleri dep bir top adamdy jınady da jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenin tapsyrdy. Bul nagrada sol jerde Grıgorıı Býlatov pen maǵan da berildi. Sonymen barlyǵy támam boldy.
Endi myna máseleniń basyn ashyp aıtyp, soǵan ózimshe bylaı dep jaýap bergim keledi. Ol osy kúni eldiń bári erliktiń óz dárejesinde baǵalanbaýy degen uǵymǵa qatysty jáıt. Beker obaly qane, sol kezde bul jaǵdaı durys baǵalanǵan. Basshylar bizdi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan. Biraq Grıgorıı ekeýmizdiń ákelerimizdiń 1937 jyly «halyq jaýy» dep ustalyp, isti bolýy sebepti sheshim keıinge shegerilgen. Sol relıasııa qazir SSSR Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń arhıvinde jatyr.
Men ol kezde ony oılaǵanym joq. Ataq, dańq emes, sol joly, ıaǵnı 30 aprel kúni qııamettiń qylkópirinen aman ótip, tozaq otynan tiri qalǵanyma qýandym. Buǵan bireý sener, bireý senbes, erteńine, 1 maıdyń tańynda oıanǵanymda, kókjıekten shyǵyp kele jatqan kún shuǵylasyn kórip: «Táýbe!» – dedim kúbirlep. О́ıtkeni, bul dúnıede qara tabanyńmen qara jerdi basyp, tirshilik belgisi – aq tańdy qos janaryńmen kórip, ony aman-esen qarsy alǵanyńnan artyq eshteńeniń keregi joq eken. Mundaı ómirlik ustanymymnyń týýyna myna jaǵdaı sebep boldy. Joǵaryda men 6 mamyr kúni erekshe tapsyrmalar jónindegi áskerı bólimniń qyzmetkerleri Grıgorıı Býlatov ekeýmizdiń «Gımmler úıi» men Reıhstagtyń arasyndaǵy júrip ótken jolymyzdy búge-shigesine deıin tekserip ótti dedim ǵoı. Mine, sonda: «Mynadaı ajal aýzynan osydan 7 kún buryn qalaı aman qalǵanbyz?» – dep jaǵamdy ustaǵan edim. Sebebi, jaý ordasynyń jan-jaǵy barrıkada tárizdes qum qaptarmen qorshalypty. Eni 600, uzyndyǵy 1200 metr bolatyn Korol alańyna 15 dot salynǵan. Buǵan qosymsha ózimiz sóz etip otyrǵan osy alańǵa kóldeneń, Reıhstagtan 120 metr jerde sý jiberilgen bóget or bar bolyp shyqty. Ol eshbir áskerı kartada kórsetilmegen. Oǵan jaý ordasyna jaqyn jerdegi úılerdiń shatyrlaryna ornatylǵan túrli kalıbrdegi zenıt zeńbirekteri men pýlemetterin, Tırgarten mańaıyndaǵy jerge kómilip qoıylǵan artıllerııalyq qarýlardy qosyńyz. Mine, keıin osy shaǵyn ǵana jer – Reıhstag aýdanyn ólispeı berispeýge bel baılaǵan 6 myń eses baskeserleri qorǵaǵanyn aıtty bizge erekshe bólim qyzmetkerleri. Al endi osyndaı jerden aman shyǵý... Bul endi Allanyń maǵan tartqan syıy qaraǵym. Sondyqtan osy kúnime shúkirshilik etemin.
– Elge qashan qaıttyńyz?
– Bizdiń 674-shi polk sovet áskerleriniń Berlındegi shekteýli kontıngenti quramynda 1947 jylǵa deıin turdy. Sodan soń elge qaıtýǵa ruqsat berildi. Varshava, Kıev, Máskeý, Chelıabini kókteı ótip Aqmolaǵa keldim. Júdeý ómir, kóńili qaıaý jurt. Jaǵdaı surap jaıbaraqat júretin zaman emes. Jan baǵý úshin jumysqa turdym. Pedýchılıshede oqıtyn Gúljıhan atty boıjetkenmen tanystym. Bir-birimizdi unatqan soń úı bolyp, otaý qurýǵa sóz baılastyq. Ata-anasy qarapaıym adamdar eken. Aqmoladan onsha qashyq emes, Búksin ózeniniń jaǵasyndaǵy «Jańa turmys» kolhozynda turatyn bolyp shyqty. Gúljıhan bes aǵaıyndy edi. Olar: ózi jáne Úmitjan, sodan soń Jantas, Sabyr, Qadyr. Ákesi Sársenbaı Qasenov sol kezdegi zamandastary sekildi aldymen kolhozda jumys istegen sharýa adamy, sodan soń soǵysqa barǵan maıdanger-tin. Otaǵasynyń aldynan ótip, batasyn alǵan soń ol kisimen jaqynyraq tanysyp, talaı áńgimege qanyqtym. Sonyń biri myna oqıǵa. Aqsaqal Uly Otan soǵysyna 1941 jyldyń kúzinde alynypty. Lenıngrad baǵytyndaǵy maıdanda bolǵan. 1942 jylǵy jaz aılarynyń birinde aýyr kontýzııa alyp, opyrylǵan transheıa topyraǵynyń astynda qalypty. Bul jaǵdaıdy Stepan Lazarenko degen qarýlasy kezdeısoq kórip qalady da Sársekeńdi basqa jaýyngerlerge aıtyp júrip okoptan qazdyrtyp alady. Sóıtedi de sanchastqa tapsyrtyp, esi jınalǵan soń elge qaıtartady.
Gúljıhan ekeýmiz úılenip, otbasyn quraǵan soń, sol kezdegi aty jıi estilip, jastardy jumysqa shaqyryp jatqan «Moıynty – Shý» temirjol qurylysyna attandyq. Saryshaǵan stansııasyndamyz. Úı berdi. Kásip bar. О́mir jaqsy. Biraq aýa raıy qatal. Kún yssy. Jer sortań. Sý ashy. Munyń bárine kóndigip keter me edik qaıter edik, eger bir baqytsyz oqıǵa bolmaǵanda...
Zaıybymnyń aıaǵy aýyr, ekiqabat-tyn. Áne-mine bosanady dep sábı kútip júrgenbiz. Kórshilerimiz de jandary qalmaı, Gúljıhan mektepten kitap, dápter býmalaryn ákele jatsa, olardy kótertpeı, aldynan shyǵyp ózderi úıge ákep tastaıtyn. Sóıtip júrgende bir kúni tolǵaq qysyp, aýrýhanaǵa tústi. Sodan ol sol jerden qaıtyp tiri shyqpady. О́z aıaǵymen baryp, óli kúıinde úıge oraldy. Sheshesin jutqan shaqalaq ul bala edi. Alty aıdan keıin ol da shetinep ketti. Sonymen basqa urǵan tanadaı meń-zeń bolyp, ne isterimdi bilmeı qaldym. Kórshi-kólem, jora-joldastarymnyń qoldarynan basý aıtqannan basqa ne keledi. Jyly sózderi men járdemderin aıamaıdy-aq. Biraq meniń eńsem kóteriler emes. О́stip júrgende eńbek demalysymnyń da ýaqyty keldi. «Almatyǵa baraıyn», – dep oıladym ishteı. Osy sheshimmen Alataý baýraıyna qaraı tarttym. Sodan Saryshaǵanǵa qaıta oralǵanym joq.
Almatyda ol kezde, aıtpaqshy qazirde de bar, «Gorkomhoz» degen mekeme boldy. Sonda ártúrli jumystar istep júrdim. 1953 jylǵy jeltoqsan aıynyń aıaǵynda qalalyq áskerı komıssarıat Uly Otan soǵysyna qatysqan zapastaǵy ofıserlerdi jınap, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń Ákimshilik bólimine alyp keldi. Bul basqosýdan uqqanymyz: taıaýda 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi men 1918-1920 jyldardaǵy azamat soǵysy jáne 1928-1932 jyldarǵy kollektıvtendirý kezinde Qytaıǵa aýyp ketken qandastarymyzdy Qazaqstanǵa qaıta oraltý jumysy bastalady eken. Maqsat – soǵystan keıin álsirep ketken jumys resýrsyn jandandyrý. Soǵan baılanysty Semeı óńirinen Baqty, Maqanshy, Almaty oblysynan Qorǵas, Narynqol shekara pýnktteri ashylyp, oǵan jaýapty adamdar 1954 jyldyń 1 martynan bastap arǵy betten beri ótken aǵaıyndardy laıyqty dárejede qarsy alýlary kerek. Bul jumysqa keshegi Uly Otan soǵysyndaǵy temirdeı tártip tezinen ótken, resmı is qaǵazdaryn toltyrýda tájirıbeleri bar biz sııaqty zapastaǵy ofıserler tartylatyn bolypty.
«Bárekeldi! – dedik myna sózdi estigende bárimiz. – Jaqsy habar, durys is eken. Qudaı endi elge eldi qostyratyn osy kóshtiń sátin bersin!». Sóıttik te jarty aı shamasynda býynyp-túıinip, osydan 10 jyl burynǵy maıdan dalasyndaǵy vzvod, rotaǵa jetekshilik etken leıtenanttar, batalonǵa basshy bolǵan kapıtandar men maıorlar, osy qurylymdardaǵy saıası jumystar júrgizgen polıtrýkter Ortalyq Komıtettiń jibergen jerlerine tarttyq ta kettik. Quramynda men bar 12 adamdyq top Jarkent qalasyna kelip tústik. Osyndaǵy Krasnoarmeıskaıa kóshesinde bizge arnalǵan keńse úıi bar eken. Oǵan «Qonystandyrý pýnkti» degen jazýy bar taqtaısha ilip qoıypty. Jumysymyz óte qaýyrt. Júktelgen tapsyrma túrleri: shekaradan ótip kelgen qandastarymyzdy otbasy boıynsha tizimge alý, árqaısysynyń qoldaryna pasport alǵansha dep ýaqytsha kýálik retinde júretin sýret japsyrmasy bar anyqtama-spravka berý, 3 kúndik karantınde ustap, dárigerlik-sanıtarlyq baqylaýdan ótkizý, sodan soń olardy Qazaqstannyń soltústigindegi tyń kóterilip jatqan óńirlerge jumys kúshi retinde jiberý edi. Biraq ýaqyt óte kele mynadaı qıyndyqqa keziktik. Ol bir kezderi Qytaıǵa aýǵandardyń deni osy óńirlerden bolǵandyqtan, kóbiniń endi 30-40 jyldan keıin áreń kórgen atamekeninen alysqa uzap ketkisi kelmegendigi edi. Jáne jumys kúshi jalǵyz tyń kóterilip jatqan soltústik oblystarǵa ǵana emes, soǵystan erkek kindik azaıyp ketken munda da óte qajet bolyp shyqty. Osyndaı problemalarǵa kezikken soń Úkimetke hat jazyp, telegramma saldyq. Joǵarǵy jaq buǵan tez jaýap qatty. Olardyń uıǵarymy boıynsha bizge, eger shekaradan beri ótken azamattyń Almaty ne Semeı óńirinde týysqany tabylyp, ol Qytaıdan kelgen jaqynyn bir jylǵa deıin baǵyp-qaǵyp, qatarǵa qosýǵa shamam keledi dep qolhat berse, mundaı otbasylardy tyń jerge jibermeı-aq, sol aýyl, aýdanda jumys kúshi retinde qaldyrýǵa ruqsat beripti. Mine, osydan keıin isimiz ilgeri basyp júre berdi. Shetten kelgen aǵaıyndarmen arada jaqsy bir syılastyqqa toly túsinistik ornady. Buǵan sol kezderi ózim kýá bolǵan myna ómirlik mysaldy aıtsam, sol kóp jaıdan habar beredi ǵoı dep oılaımyn.
1955 jyldyń kúzi bolýy kerek, bizdiń Krasnoarmeıskaıa kóshesindegi qonystandyrý pýnktine jasy 25-26 shamasyndaǵy jigit kelip kirdi. Aman-saýlyqtan keıin ol óziniń bir jyl buryn arǵy betten beri ótkenin, sodan osy Panfılov aýdanyndaǵy Jarkent pedagogıkalyq ýchılıshesin bitirip, qala irgesindegi Kishishyǵan aýylynda muǵalim bolyp ornalasqanyn aıtty da áńgime arnasyn basqa taqyrypqa burdy. Onyń sózine qaraǵanda osydan 2-3 kún buryn Qytaıda qalǵan Beksultan Jábikov degen jalǵyzbasty nemere inisi Qorǵas zastavasynan beri ótipti. Sybaı-saltań, aıaqqa oralǵy bala-shaǵasy joq jas adam bolǵandyqtan, baqylaý pýnktindegiler ony tyń ıgerilip jatqan soltústik óńirdegi Qostanaı oblysynyń Borovskoı aýdanyna jiberýge sheshim qabyldapty.
– О́zi momyn, saýaty da shamaly, onyń ústine orys tilinen múlde maqurym edi baýyrym. Aǵaıyn-týǵanynan alysqa baryp qalaı kúneltedi? – degen ýaıymyn aıtty áńgime ıesi.
– Aty-jóniń kim? – dep suraq qoıdym osy arada men oǵan.
– Toqbaı Isabekov.
– Jaraıdy, inishek... Endi másele bylaı, – dedim. – Nemere iniń óz-ózine kelip, myna ortaǵa beıimdelgenshe, ony baǵyp-qaǵa alatyn shamań bar ma?
– Oıbaı, o ne degenińiz?.. О́zim eshteńe iship-jemesem de, eshteńe kımesem de barymdy soǵan beremin ǵoı.
– Jeke basy men júris-turysy degen sııaqty tártip jaǵyna da jaýap beresiń ǵoı?
– Iá,
– Onda osylaı dep ótinish – qolhat jaz da inińdi myna aýladan taýyp alyp, aýylyńa qaıt.
– Oı, rahmet aǵasy! Bul jaqsylyǵyńyzdy óle-ólgenshe umytpaspyn. Kósegeńiz kógersin! – dep ol qatty qýandy.
...Sóıtken Toqbaı, ıá, sóıtip tanysqan Toqbaı Isabekov keıin Jarkent óńirine syıly ustaz atandy. Muǵalimdik qyzmetti qalamgerlikpen jalǵastyryp, birneshe kitaptyń avtory atanǵan soń Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń músheligine qabyldandy. Al álgi jalǵyzbasty jigit – Beksultan Jábikov kolhozda jan aıamaı jumys istep, ozat sýshy – murap boldy. 5 ul, 2 qyzdy ómirge ákelip, áıeli Sarqyt ekeýi baqytty ómir súrýde. Toqbaı da, Jábik te qazir sol Jarkent óńirindegi ózderiniń ata-babalary týyp-ósken jerde. Barys-kelisimiz jaqsy. Únemi habarlasyp, hal-jaǵdaıymyzdy surasyp turamyz.
– Durys eken. Al endi mynany aıtyńyzshy, aǵa! Ol jaqtaǵy, ıaǵnı, shekaradaǵy jumystan qalaı bosap, Almatyǵa qashan qaıttyńyz? Sodan soń odan keıingi jáne qazirgi ómir jolyńyz týraly da qysqasha aıta ketseńiz. Sebebi, bular búgin jaı, qalypty nárse retinde kóringenimen, bolashaqta qajetti derekter bolary anyq.
– Almatyǵa Qorǵas shekarasynan bizdi 1956 jyly qaıtardy. Kelgen boıda sol baıaǵy qalalyq kommýnaldyq sharýashylyq jumysyna qaıta kirisip kettim. Keıin Chaıkovskıı men Sovet kóshesiniń qıylysyndaǵy monshanyń meńgerýshisi boldym. Sóıtip, júrgende 1965 jylǵy Jeńistiń 20 jyldyǵy merekesi qarsańynda meni Máskeý men GDR-dan túrli delegasııa ókilderi jıi izdep kele bastady. Suraıtyndary – Berlındegi baıaǵy Reıhstag oqıǵasy. Mine, sondaı kezdesýlerde syrt kóz adamdardyń bireýi bolmasa bireýi Uly Otan soǵysynyń áıdik batyryna kórsetken qurmetteriniń túri osy ma degen sııaqty eskertý aıtyp qala ma dep qaýiptendi-aý deımin, Almaty qalalyq soveti atqarý komıtetiniń tóraǵasy Esen Dúısenov meniń qyzmetimdi ósirdi de jiberdi. Sóıtip oıda-joqta monsha meńgerýshisinen qalalyq kommýnaldyq jáne kórkeıtý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bolyp shyǵa keldim. Al sodan eki jyl ótken soń Qazaqstan astanasynyń eń sulý ári ásem arhıtektýralyq týyndylarynyń tuńǵyshy – «Almaty» qonaq úıi ómirge keldi. 1967 jyly sóz etip otyrǵan ǵımarattyń lentasy qıylyp, saltanatty jaǵdaıda ashylǵannan beri men mine, osynda dırektor bolyp qyzmet atqaryp kelemin. Kollektıv músheleri – óz isiniń mamandary. Uıymshyl, tártipti, sanaly, mádenıetti jandar. Úlkenderge izetpen, kishilerge qamqorlyqpen qaraıtyn osyndaı adamdarmen jumys istep kele jatqanyma táýbe dep ózimdi baqytty sezinemin.
Áńgime aıaqtaldy. Saǵatyma qaradym. Sıferblat tili keshki 8-ge taıap qalǵan eken. «3 saǵatqa jýyq áńgimelesippiz ǵoı», – dedi osy kezde qabyldaý bólmesindegi qyzǵa shaı ákelýge tapsyrma berip jatyp Rahań da meniń qımylymdy baıqap qalyp. «Iá, kóp sóılestińder. Biraz nárse aıtyldy. О́zińmen 30 jyldan beri aralas-quralas bolyp kele jatsam da sen týraly keıbir jáıtterdi myna men de jóndi bilmeıdi ekenmin. Bul bir jaqsy áńgime boldy», – dep ornynan turdy bólmeniń bir buryshynda birese teledıdar kórip, birese gazet oqyp otyrǵan Qasym aǵa Qaısenov te.
Úsheýmiz shaıǵa otyrdyq. «Qazaq, – dep bir áńgime bastady osy kezde sál qýaqylana jymıǵan Rahań, – qonaǵyn qoı soıyp qarsy alǵan ǵoı. Biz saǵan qoı ǵana emes qalqam, myna jerge búkil jan-janýardy tizip ákep otyrmyz. Uıalma, qalaǵanyńdy alyp, iship-jep otyr». Bul sózge Qasekeń máz boldy. Al men áńgime ne týraly bolyp otyrǵanyn túsinbeı qaldym. Sosyn baryp dastarqandaǵy aıý, átesh, qulyn, torǵaı, balyq beınelengen usaq pechenelerdi kórip kúlip jiberdim. Rahań mine, solardy aıtyp qaljyńdap otyr eken.
Qaıtarymda maǵynaly da mándi áńgimesi úshin batyr aǵaǵa rahmetimdi aıtyp, dıplomat sómkemnen ol kisiniń 1978 jyly «Jalyn» baspasynan shyqqan «Jeńis jalaýy» kitabyn alyp, avtograf jazyp berýin ótindim. Rahań buǵan rızashylyqpen kelisip: «Janbolatqa. Zor densaýlyq, uzaq ómir tileımin. Aǵań Rahymjan Qoshqarbaev. 9 maı, 1984 jyl. Almaty», degen sózderdi jazyp usynyp jatty da: «Búgin 9 oktıabr ekenin bilemin. Biraq men el-jurtqa bergen qoltańbalaryma 9 maı kúnin jazýdy ádetke aınaldyrǵanmyn. Ol qandaı mereke ekenin bilesiń ǵoı», dedi. Sóıtti de stolynyń tartpasynan shaǵyn qatyrma qaǵazdy sýyryp alyp, oǵan óziniń qolyn qoıdy da: «Mynaý meniń 60 jyldyǵyma arnalǵan shaqyrý bıleti. Kelin ekeýiń kelip qatys. Jaraı ma?», dep shyǵaryp saldy. Syrtqa shyǵyp, qolymdaǵy qaǵazǵa úńilsem, onda orys tilinde: «...Sizdi Reıhstag shaıqasynyń qaharmany, soǵys ardagerleri komıteti Almaty seksııasynyń prezıdıým múshesi Rahymjan Qoshqarbaevtyń 60 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty keshke qatysýǵa shaqyramyz. Kesh 1984 jyldyń 19 oktıabrinde keshki saǵat 17-de Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń konferens-zalynda ótedi (Almaty qalasy, Kommýnıstik prospekt 105-shi úı). Mereıtoılyq komıssııa», dep jazylypty.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
–––––––––––––
Sýretterde: 3-shi armııaǵa qarasty «Frontovık» gazetiniń Reıhstag qaharmany R.Qoshqarbaevty tanystyrǵan 1945 jylǵy 17 mamyrdaǵy nómiri. 150-shi dıvızııadaǵy «Voın Rodıny» gazetiniń áskerı tilshisi bolǵan V.Sýbbotın men R.Qoshqarbaev. Máskeý. 1970 jyl. Jerlester (birinshi qatarda soldan ońǵa qaraı: M.Jumaǵojın, R.Qoshqarbaev, A.Aınabekov, ekinshi qatarda turǵandar: A.Tóleýbaev, S.Nurmaǵambetov, T.Bıgeldınov). Selınograd. 1971 jyl.
___________
(Jalǵasy bar).
