«Ǵalamtorǵa shyrmalyp, aqparattar aǵynynda alasurǵan búginginiń býyny kitapty qajetsinbeıdi, keleshek urpaq ekibastan», deıdi bireýler. Biraq, bul naqty aqıqat emes, tek boljamnan týǵan pikir, zaman aýanyn sholǵan kózqaras. Bolashaqtyń qalaı bolaryn eshkim bilmeıdi, bálkim, kitap ekinshi orynǵa yǵysar, múmkin qolmen ustap, jastana oqýdy jaqsy kóretin qalyń oqyrman kitapqa qaıtyp oralar... Qalaı bolǵanda da, dál qazir kitapty mansuqtap, kitaphanalardy kúıretip, kitap oqýdan birjola bas tartyp jatqandardy estimedik. Tek, kúızelisti bastan keship turǵan kitaphanalardy kórdik... Mańǵystaýdan!
Nege ekeni belgisiz, Mańǵystaýda halyqtyń salaýatty ómir súrýine, rýhanı baılyǵyn arttyrýǵa negizdelgen áleýmettik nysandar kóp jyldardan beri syrtoraı kúıde qalyp keledi. Eńseli dúkender, sáýletti meıramhanalar men san túrli keńseler sánimizdi asyryp, saltanattyń kórkin qyzdyra túser, áıtse de áleýmettik saladaǵy marǵaýlyq rýhanı mesheýlikke aparmasa bolǵany...
Munaı jáne gaz óndirisimen máshhúr ólkeniń ortalyǵy Aqtaý qalasynda jóni túzý sport kesheni kúni búginge deıin joq, «Mańǵystaý oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy» degen dyrdaı ataqty arqalap, ishin óńir, el tarıhyna, turmysyna qatysty myńdaǵan qundy jádigerlermen jasantqan murajaı qaltarystaǵy bir qabatty jataǵan ǵımarattyń syńar qanatynda tirlik etýde. Al 1,5 mıllıonǵa tarta qory bar, bildeı oblystyq kitaphana men oǵan qarasty aýdandyq, qalalyq kitaphanalar júıesindegi kitap ordalarynyń ahýaly adam aıaǵandaı.
Kitaphana 1973 jyly jańadan qurylǵan oblystyń ǵylymı kitaphanasy bolyp ashylyp, oǵan óńirge basshylyqqa kelgen Tutqabaı Áshimbaevtyń jary Neıla Áshimbaeva basshy bolǵan eken. Keıinnen bólek-bólek balalar jáne jasóspirimder kitaphanasy ashylyp, bári birigip tutas bir aımaqtyń rýhanı qajettiligin qanaǵattandyra alǵan. Talap pen tegeýrinniń myqtylyǵy ma, álde kitap oqýǵa qumarlyq kóp pe, jaz jaılaý, qys qystaýlardy aralap, belinen býa tartqan kitaptardy nasıhattap júrý mindettelgen zamandarda osy kitaphanalar júıesi Mańǵystaýdyń oıy men qyryn túgel qamtyp otyrdy. 1988 jyly oblys taraǵan kezde álgi úsheýi «ámbebap» bop biriktirilip, kúni búginge deıin sol kúıinde qalyp qoıdy. Árqaısysy óz aldyna jeke kitaphana bolsa da artyq etpes edi, biraq eń basty másele bul emes, kitaphananyń basybaıly ǵımaratynyń bolmaýynda bolyp tur. Buǵan deıin qalanyń alǵashqy baraq úılerinde, onan soń Abaı atyndaǵy mádenı-demalys kesheninde, sosyn ýnıversıtet qabyrǵasynda kóship-qonyp júrgen oblystyq kitaphananyń qazirgi balabaqsha ǵımaratyn panalaǵanyna 16 jyl. Salynǵaly 40 jyl bolǵan, osy jyldar ishinde kúrdeli jóndeýden ótpegen ǵımarat ishinde, 2200 m² jerdegi tar bólmelerde syǵylysyp kún kórgen «ámbebap» kitaphananyń balalar kitaphanasynyń qory syımaǵandyqtan kir jýatyn bólmelerde býýly-túıýli jatyr. Pavlodardan basqa oblystarda óz aldyna jeke kitaphana bop turǵan, balalar men jasóspirimder kitaphanasynyń Mańǵystaýda tek abonoment bólimi men shaǵyn oqý zaly jumys isteýde. Al ólkedegi munaı, kólik-transport salasy, ózge de tehnıkalyq oqý oryndarynyń stýdentteri surastyryp jıi keletin tehnıkalyq kitaptar «Maıak» sport kesheniniń bir bólmesine ornalasqan. «Kisideginiń kilti aspanda» demekshi, «bosatyńyz» degen dúńk-dúńk habar dúrkin-dúrkin bul jaqtan da jetip turady eken.
Kitaphana jaıly jaqsy úmittiń otyn úrlegen «2007-2009 jyldarǵa arnalǵan oblys kitaphanalaryn damytý men jańartýdyń» óńirlik baǵdarlamasy boldy. Ǵımarat salý, kólikpen qamtý, kompıýterlendirý sekildi kitaphanalar úshin «jandy» tetikterdi tap basqan baǵdarlamanyń úsh jylda Mańǵystaýǵa bergeni – Aqtaý qalalyq kitaphananyń «taqymyna» «Gazel» kóliginiń tııýi men keıbir aýyldardaǵy kitaphanalardyń dúnıe-múlkin jańartýy, oblystyq zaǵıptar úshin jáne jańa kitaphana ashý úshin Aqtaýdan úsh bólmelik eki páterdiń berilýi boldy. Osy qarsańda birqatar kitaphanalar kúrdeli, endi bireýleri aǵymdaǵy jóndeýden ótip qaldy. Baǵdarlamanyń «bissimillási» oblystyq kitaphanaǵa óz aldyna ǵımarat salý jáıi boldy. Ol úshin jobalyq-smetalyq qujattar jasaqtaýǵa arnaıy qarjy qaralǵanmen, berilmegen. Tek, 60 mln. teńge qaralǵan Qaraqııa aýdandyq kitaphanasy qurylysynyń 30 mln. teńgege irgetasy qalanǵan, ol osy kúıinde birneshe jyldan beri turalap tur. Atalmysh baǵdarlama aıasynda biri Jaıyq jaǵasynan, ekinshisi qalanyń qaq ortasynan eńseli ǵımarat salyp alǵan Atyraý jáne Qyzylorda oblystaryna tamsanýmen mańǵystaýlyq kitaphanashylar men oqyrmandardyń tańy atyp, kúni batýda. Ásirese, kitaphana máselesi tek kitaphanashylardyń ǵana muńy bolyp qalǵan tárizdi, únin eshkim estimeıdi, kóz jasyn eshkim kórmeıdi, kitabyn býyp-túıip, azyn-aýlaq jalaqymen ártúrli mádenı-rýhanı, ádebı-tanymdyq keshter ótkizip, jastardyń basyn biriktirip, qazaqtyń uly tulǵalaryn «tiriltip», olardyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattap shapqylap júrgen – solar. Kezinde prozashy O.Bókeı: «Adamzatqa aýa qanshalyqty qajet bolsa, kitaphanashylar da sonshalyqty qajet», dep al Á.Kekilbaı: «Kitaphanalardy aqyl-bilim, adamgershilik, parasat ordasy dep, al kitaphanashylardy eshqashan joǵalmaýǵa tıisti sol asyl qazynanyń saqshylary dep bilemin», dep baǵalaǵan mamandyq ıeleriniń qazirgi mártebesi qandaı kúıde? Shaǵyn zaldy shara úshin bosatyp, shaqyrylǵan qonaǵy syımaı abyrjyp, ústelderin ári-beri tasyp oryn daıyndap qarbalasatyndaryn qaıtersiń?! Rýhanı sananyń názik, álsiz, biraq saf sáýleleri sekildi...
Jalpy, oblys boıynsha mádenıet basqarmasyna qaraıtyn 66 kitaphana bar. «Kitaphana eken ǵoı» dep mańdaıdan sıpaǵandar ǵana jańadan salynǵan klýb úıiniń ishinen oryn bere alǵan, osy 66-nyń 17-si tıptik úlgidegi kitaphana, qalǵandarynyń biri burynǵy ákimniń úıin qalqalasa, ekinshisi memleket esebindegi qyrýar kitapqa aıaýshylyq bildirgen áldebir qaıyrymdy jannyń dúkeniniń bir bólmesinde syqap tur. О́zgelermen salystyrǵanda kitaphanasynyń kúıi kóshilgeri turǵan Túpqaraǵan aýdany eken. Mundaǵy teńizdegi munaı operasııalaryn qoldap, servıstik qyzmet kórsetetin kompanııalardyń, ásirese, «Adjıp» kompanııasynyń ishken-jegeni adal eken, aýdannyń áleýmettik-ınfraqurylymdyq damýyna demeý kórsetip keledi. Osy nazardan qaǵys qalmaǵan Aqshuqyr, Qyzylózen, Atash aýyldarynyń kitaphanalarynyń «beti beri qarady», al turǵyndarynyń sany 2-3 ese ósken Saıyn aýylynda bul másele bolyp tur.
Jyl saıyn kitaphanasynyń jel keýlemesin dep irgesin qymtap, sý tambasyn dep tóbesin japsyrmalaǵan Shetpeden aýdandyq kitaphana salamyz dep burynyraq 4 mln.teńgege jobalyq-smetalyq qujat jasalǵan, biraq qurylys materıaldarynyń quny ózgerýiniń áseri me, merzimi ótip ketkendikten ol qaıta qaralýdy kútip qalǵan syńaıly. Biraq, 2008 jyly kitaphana aýlasynan ǵımarat salý úshin 1000 metr² jer paıdalanýǵa berilsin degen sheshimniń bolýy – kóńilge medeý. Mańǵystaý aýdanynyń Saı-О́tes aýyly vokzal mańyndaǵy eki qabatty úıdiń tómengi qabatynyń eki bólmeli páterine jaıǵasqan kitaphananyń jaǵdaıy jóndeý kórmegen múshkil halde. Al Tushybek halqynyń «baspaq túgil, bas qaıǵy» qylmaýǵa haqy bar, týberkýlez dertimen aýyratyn naýqastar jatatyn sanatorıı ishine, bakzerthanaǵa ornalasqan aýyl kitaphanasy óz-ózinen oqshaýlanyp qalǵan. Sebebi, aıtpasa da túsinikti. Halyq pen kitap arasyn kózapara alshaqtatýdyń astarynda ne tur – basshylar halyqty kitap oqymaıdy dep sanaıdy ma, álde «kitaphana bar» degen esep-qısapqa ǵana qajet pe?! Atalmysh aýdanda «Munaı kompanııalary Shebir men Aqshymyraý aýyldaryna kitaphana salady eken» degen jylymyq jańalyq qulaqqa tıedi...
Aqtaý qalalyq kitaphanasy kúni búginge deıin Abaı atyndaǵy mádenı-demalys kesheni qanatynyń astynda. Keshende jýyrda bastalǵan kúrdeli jóndeý bulardy kitaptaryn býyp-túıip, baratyn jer izdeý tyǵyryǵyna tiredi. Túrli úıirmeleri, klýbtary men toptary kóp keshenniń basshylyǵy kúrdeli jóndeý bitken soń, artynyp-tartynǵan kitaphanaǵa esigin qaıtadan aıqara ashpasa, «tórlet» demese, tańǵalýdyń qajeti joq.
Monoqala sanatynda bolý Jańaózen qalasy men onyń mańaıyndaǵy shaǵyn aýyldardyń joǵyn túgendeıdi degen oı bar. Senekte 3-4 jyl buryn salynǵan jańa klýb úıinen syńǵyraǵan kitaphana bólmesi ashylsa, osy jaǵdaılar Teńge men Qyzylsaıda jalǵasyn tapty. Biraq, 130 myńǵa jýyq halqy bar Jańaózendegi joǵarydaǵy eki aýyldy qospaǵanda qalǵan 5 kitaphana qalanyń ózine shoǵyrlanǵan. Al, Rahat-1, Rahat-2, Araı shaǵyn aýdandary úshin kitaphana ashylmaǵan. Mundaı jaǵdaı Munaıly jáne Beıneý aýdandaryna da ortaq. Mádenıet salasynyń kitaphana qyzmetiniń zańdylyǵyna saı, árbir myń turǵyny bar aýylda kitaphana bolýy tıis, al aýmaǵy atshaptyrym qashyqtyqqa ulǵaıyp, turǵyndary birneshe myńǵa arta túsken aýdandardyń shet aýyldarynda kitaphana joq. Oqýlyqtar men mektep baǵdarlamalaryna qatysty qosymsha quraldardy usynatyn mektep kitaphanalaryn jalpyǵa arnalǵan deýge bolmaıdy, olar bilim salasyna qatysty mekemeler. Mektepte sapaly bilim berý isin, balabaqshamen qamtýdy, úsh aýysymdyq oqytýdy joıýdy jolǵa qoıý jolynda júrgen bul salanyń jalpy turǵyndardyń «saýatyn ashyp, bilimin jetildirýge» mindettiligi de, shamasy da joq. Osylaı tizbektep, túrtpektep kete berseń, óńirde birinen-biri «asyp túsken» kitaphanalardy kezdestirýge bolady. Jýyq arada josparda turǵandar da bar bolar, biraq buǵan deıingi josparlar júnjip, ýádeler úgitilip, sózder suıylyp ketken soń senýdiń ózi qıyn.
Qazir turmysqa kompıýter dendeı engen zaman, osy baǵytta kitaphanalardy kompıýterlendirý máselesi kún tártibinde tursa da, Mańǵystaýdaǵy 66 kitaphananyń qoldanysynda 100 kompıýter bar, onyń 25-i oblys ortalyǵynda degende, aýdandardaǵynyń jáıin ózińiz shamalaı berińiz. Mysaly, Mańǵystaý aýdanynyń 15 kitaphanasynda kompıýter sany – 3! Al oblystyq ámbebap kitaphananyń ózderine poıyzben kelgen kitaptardy tasymaldap alyp, aýdan, qalalarǵa shyǵatyn kóligi – kóne «Jıgýlı». Kitaphanalardaǵy ahýaldy kórgen jastar bul salada qyzmet etýden at-tondaryn ala qashady. Qazir oblysta 170 kitaphana qyzmetkeri bar, onyń da jartysyna jýyǵy ózge «jóni túzý jumys tabylǵansha «staj» jınap» júrgen basqa mamandyq ıeleri. Osy jaǵdaılarǵa qarap otyryp oıǵa qalasyń – kitaphanalarymyz qaıda «bettep» barady? Olar rasynda kúıreýge baǵyt alǵan joq pa? Olarǵa nege qoldaý joq? Jastardy kinálaýǵa daıyn turatyn qoǵam urpaqty rýhanı ıen baılyqtan ózderi ajyratyp alyp otyrǵan joq pa? Kitaphanalarmen qaıta qaýyshý úshin ne isteý kerek?
Mańǵystaýdyń oblystyq kitaphanasy jylyna 18 myń oqyrmanǵa qyzmet kórsetedi eken. Aınalymǵa kelmeıtin tar zal, syımaı jınaýly jatyp kónergen kitaptar, qural-jabdyqtardyń jetispeýi, ıaǵnı materıaldyq-tehnıkalyq baza tolyqqandy qyzmet kórsetýge múmkindik bermeı otyr. Zańǵa saı keminde 10-20 jyl saqtalýǵa tıis respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzdaǵy BAQ ónimderin bir kúni qajet bolaryn bile tura 2-3 jyldan soń «esepten shyǵarýǵa» májbúr.
Mańǵystaýda elektrondy oqý zaly, ınternet zaly bar kitaphana ǵımaraty salynsa, «bir oqpen eki qoıan atyp alý» degen sol bolǵaly tur. Birinshisi, árıne, kitaphana máselesi sheshilip, oqyrmandarǵa ońtaıly, zamanaýı talaptarǵa saı qyzmet kórsetiledi, ekinshiden, balabaqsha ǵımaraty bilim salasyna qaıtarylyp, onsyz da sheti kórinbeı turǵan shırettiń bir bólegi qysqarǵan bolar edi. Alaıda, tıisti oryndar tarapynan jyldar boıy jańylmaı kelip jetetin «kitaphana salatyn jer joq» degen jaýap aýyzǵa qaqpaq, aıaqqa tusaý.
Qazirgi tańda Mańǵystaý oblystyq ámbebap kitaphanasy ujymy tyrmysyp tirligin isteýde. Kitaptar kitaphanalarǵa mindettelgen «RABIS» baǵdarlamasyna ótýde. Jýyrda kitaphanaǵa «KIBO» bıblıobýs-kóligi (kompleksnyı ınformasıonnyı-bıblıotıchnyı obslýjıvanıe) alyndy. Ishinde faksy, kseroksy, ǵaryshtyq antennalar arqyly ǵalamtorǵa qosylǵan kompıýteri, kitap jınaıtyn sóreleri men onshaqty jınalmaly oryndyǵy bar. Quny 27-30 mln. teńge turatyn kólik-kitaphana aýyldardy aralaıtyn bolady. Bul da jaqsy. Biraq, oblystyq kitaphana kólik ishin qonys etpeıtini belgili, sondyqtan oblysqa eńseli kitaphana ǵımaraty kerek-aq.
Memleket basshysy N.Nazarbaev «Mádenı mura» baǵdarlamasynda: «О́ziniń bıik, taza, rýhanı qasıetimen Kitap – mádenıet pen rýhanııatty qorǵaýda teńdesi joq qarý bolyp tabylady» degen bolatyn. Oblystyń kitaphanasy maqtana kirip, uıalmaı kórsetetin aq ordaǵa ıe bolsa, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń Mańǵystaýda júzege asqan mańyzdy isteriniń biri retinde jurtshylyqtyń yqylasyna bólenetini sózsiz.
P.S. Maqala redaksııaǵa jiberilip jatqanda kitaphanadan qońyraý shalyndy – kitaphana salýǵa Aqtaý qalasynan jer telimin suraǵan oblystyń mádenıet basqarmasyna Aqtaý qalasy ákiminiń orynbasary N.Aqqulov qol qoıǵan jaýap hat kelipti. Onda «...16, 18, 19a, 34, 35 shaǵyn aýdandardyń egjeı-tegjeıli josparlaý jobalaryn jasaqtaý boıynsha jumystar bastaldy. Jobany jasaqtaý barysynda shaǵyn aýdandardyń birine kitaphana ǵımaratynyń qurylysyna jer ýchaskesin belgileý josparymyzda bar» delinipti.
«Jaqsy sóz – jarym yrys»...
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.
Nege ekeni belgisiz, Mańǵystaýda halyqtyń salaýatty ómir súrýine, rýhanı baılyǵyn arttyrýǵa negizdelgen áleýmettik nysandar kóp jyldardan beri syrtoraı kúıde qalyp keledi. Eńseli dúkender, sáýletti meıramhanalar men san túrli keńseler sánimizdi asyryp, saltanattyń kórkin qyzdyra túser, áıtse de áleýmettik saladaǵy marǵaýlyq rýhanı mesheýlikke aparmasa bolǵany...
Munaı jáne gaz óndirisimen máshhúr ólkeniń ortalyǵy Aqtaý qalasynda jóni túzý sport kesheni kúni búginge deıin joq, «Mańǵystaý oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy» degen dyrdaı ataqty arqalap, ishin óńir, el tarıhyna, turmysyna qatysty myńdaǵan qundy jádigerlermen jasantqan murajaı qaltarystaǵy bir qabatty jataǵan ǵımarattyń syńar qanatynda tirlik etýde. Al 1,5 mıllıonǵa tarta qory bar, bildeı oblystyq kitaphana men oǵan qarasty aýdandyq, qalalyq kitaphanalar júıesindegi kitap ordalarynyń ahýaly adam aıaǵandaı.
Kitaphana 1973 jyly jańadan qurylǵan oblystyń ǵylymı kitaphanasy bolyp ashylyp, oǵan óńirge basshylyqqa kelgen Tutqabaı Áshimbaevtyń jary Neıla Áshimbaeva basshy bolǵan eken. Keıinnen bólek-bólek balalar jáne jasóspirimder kitaphanasy ashylyp, bári birigip tutas bir aımaqtyń rýhanı qajettiligin qanaǵattandyra alǵan. Talap pen tegeýrinniń myqtylyǵy ma, álde kitap oqýǵa qumarlyq kóp pe, jaz jaılaý, qys qystaýlardy aralap, belinen býa tartqan kitaptardy nasıhattap júrý mindettelgen zamandarda osy kitaphanalar júıesi Mańǵystaýdyń oıy men qyryn túgel qamtyp otyrdy. 1988 jyly oblys taraǵan kezde álgi úsheýi «ámbebap» bop biriktirilip, kúni búginge deıin sol kúıinde qalyp qoıdy. Árqaısysy óz aldyna jeke kitaphana bolsa da artyq etpes edi, biraq eń basty másele bul emes, kitaphananyń basybaıly ǵımaratynyń bolmaýynda bolyp tur. Buǵan deıin qalanyń alǵashqy baraq úılerinde, onan soń Abaı atyndaǵy mádenı-demalys kesheninde, sosyn ýnıversıtet qabyrǵasynda kóship-qonyp júrgen oblystyq kitaphananyń qazirgi balabaqsha ǵımaratyn panalaǵanyna 16 jyl. Salynǵaly 40 jyl bolǵan, osy jyldar ishinde kúrdeli jóndeýden ótpegen ǵımarat ishinde, 2200 m² jerdegi tar bólmelerde syǵylysyp kún kórgen «ámbebap» kitaphananyń balalar kitaphanasynyń qory syımaǵandyqtan kir jýatyn bólmelerde býýly-túıýli jatyr. Pavlodardan basqa oblystarda óz aldyna jeke kitaphana bop turǵan, balalar men jasóspirimder kitaphanasynyń Mańǵystaýda tek abonoment bólimi men shaǵyn oqý zaly jumys isteýde. Al ólkedegi munaı, kólik-transport salasy, ózge de tehnıkalyq oqý oryndarynyń stýdentteri surastyryp jıi keletin tehnıkalyq kitaptar «Maıak» sport kesheniniń bir bólmesine ornalasqan. «Kisideginiń kilti aspanda» demekshi, «bosatyńyz» degen dúńk-dúńk habar dúrkin-dúrkin bul jaqtan da jetip turady eken.
Kitaphana jaıly jaqsy úmittiń otyn úrlegen «2007-2009 jyldarǵa arnalǵan oblys kitaphanalaryn damytý men jańartýdyń» óńirlik baǵdarlamasy boldy. Ǵımarat salý, kólikpen qamtý, kompıýterlendirý sekildi kitaphanalar úshin «jandy» tetikterdi tap basqan baǵdarlamanyń úsh jylda Mańǵystaýǵa bergeni – Aqtaý qalalyq kitaphananyń «taqymyna» «Gazel» kóliginiń tııýi men keıbir aýyldardaǵy kitaphanalardyń dúnıe-múlkin jańartýy, oblystyq zaǵıptar úshin jáne jańa kitaphana ashý úshin Aqtaýdan úsh bólmelik eki páterdiń berilýi boldy. Osy qarsańda birqatar kitaphanalar kúrdeli, endi bireýleri aǵymdaǵy jóndeýden ótip qaldy. Baǵdarlamanyń «bissimillási» oblystyq kitaphanaǵa óz aldyna ǵımarat salý jáıi boldy. Ol úshin jobalyq-smetalyq qujattar jasaqtaýǵa arnaıy qarjy qaralǵanmen, berilmegen. Tek, 60 mln. teńge qaralǵan Qaraqııa aýdandyq kitaphanasy qurylysynyń 30 mln. teńgege irgetasy qalanǵan, ol osy kúıinde birneshe jyldan beri turalap tur. Atalmysh baǵdarlama aıasynda biri Jaıyq jaǵasynan, ekinshisi qalanyń qaq ortasynan eńseli ǵımarat salyp alǵan Atyraý jáne Qyzylorda oblystaryna tamsanýmen mańǵystaýlyq kitaphanashylar men oqyrmandardyń tańy atyp, kúni batýda. Ásirese, kitaphana máselesi tek kitaphanashylardyń ǵana muńy bolyp qalǵan tárizdi, únin eshkim estimeıdi, kóz jasyn eshkim kórmeıdi, kitabyn býyp-túıip, azyn-aýlaq jalaqymen ártúrli mádenı-rýhanı, ádebı-tanymdyq keshter ótkizip, jastardyń basyn biriktirip, qazaqtyń uly tulǵalaryn «tiriltip», olardyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattap shapqylap júrgen – solar. Kezinde prozashy O.Bókeı: «Adamzatqa aýa qanshalyqty qajet bolsa, kitaphanashylar da sonshalyqty qajet», dep al Á.Kekilbaı: «Kitaphanalardy aqyl-bilim, adamgershilik, parasat ordasy dep, al kitaphanashylardy eshqashan joǵalmaýǵa tıisti sol asyl qazynanyń saqshylary dep bilemin», dep baǵalaǵan mamandyq ıeleriniń qazirgi mártebesi qandaı kúıde? Shaǵyn zaldy shara úshin bosatyp, shaqyrylǵan qonaǵy syımaı abyrjyp, ústelderin ári-beri tasyp oryn daıyndap qarbalasatyndaryn qaıtersiń?! Rýhanı sananyń názik, álsiz, biraq saf sáýleleri sekildi...
Jalpy, oblys boıynsha mádenıet basqarmasyna qaraıtyn 66 kitaphana bar. «Kitaphana eken ǵoı» dep mańdaıdan sıpaǵandar ǵana jańadan salynǵan klýb úıiniń ishinen oryn bere alǵan, osy 66-nyń 17-si tıptik úlgidegi kitaphana, qalǵandarynyń biri burynǵy ákimniń úıin qalqalasa, ekinshisi memleket esebindegi qyrýar kitapqa aıaýshylyq bildirgen áldebir qaıyrymdy jannyń dúkeniniń bir bólmesinde syqap tur. О́zgelermen salystyrǵanda kitaphanasynyń kúıi kóshilgeri turǵan Túpqaraǵan aýdany eken. Mundaǵy teńizdegi munaı operasııalaryn qoldap, servıstik qyzmet kórsetetin kompanııalardyń, ásirese, «Adjıp» kompanııasynyń ishken-jegeni adal eken, aýdannyń áleýmettik-ınfraqurylymdyq damýyna demeý kórsetip keledi. Osy nazardan qaǵys qalmaǵan Aqshuqyr, Qyzylózen, Atash aýyldarynyń kitaphanalarynyń «beti beri qarady», al turǵyndarynyń sany 2-3 ese ósken Saıyn aýylynda bul másele bolyp tur.
Jyl saıyn kitaphanasynyń jel keýlemesin dep irgesin qymtap, sý tambasyn dep tóbesin japsyrmalaǵan Shetpeden aýdandyq kitaphana salamyz dep burynyraq 4 mln.teńgege jobalyq-smetalyq qujat jasalǵan, biraq qurylys materıaldarynyń quny ózgerýiniń áseri me, merzimi ótip ketkendikten ol qaıta qaralýdy kútip qalǵan syńaıly. Biraq, 2008 jyly kitaphana aýlasynan ǵımarat salý úshin 1000 metr² jer paıdalanýǵa berilsin degen sheshimniń bolýy – kóńilge medeý. Mańǵystaý aýdanynyń Saı-О́tes aýyly vokzal mańyndaǵy eki qabatty úıdiń tómengi qabatynyń eki bólmeli páterine jaıǵasqan kitaphananyń jaǵdaıy jóndeý kórmegen múshkil halde. Al Tushybek halqynyń «baspaq túgil, bas qaıǵy» qylmaýǵa haqy bar, týberkýlez dertimen aýyratyn naýqastar jatatyn sanatorıı ishine, bakzerthanaǵa ornalasqan aýyl kitaphanasy óz-ózinen oqshaýlanyp qalǵan. Sebebi, aıtpasa da túsinikti. Halyq pen kitap arasyn kózapara alshaqtatýdyń astarynda ne tur – basshylar halyqty kitap oqymaıdy dep sanaıdy ma, álde «kitaphana bar» degen esep-qısapqa ǵana qajet pe?! Atalmysh aýdanda «Munaı kompanııalary Shebir men Aqshymyraý aýyldaryna kitaphana salady eken» degen jylymyq jańalyq qulaqqa tıedi...
Aqtaý qalalyq kitaphanasy kúni búginge deıin Abaı atyndaǵy mádenı-demalys kesheni qanatynyń astynda. Keshende jýyrda bastalǵan kúrdeli jóndeý bulardy kitaptaryn býyp-túıip, baratyn jer izdeý tyǵyryǵyna tiredi. Túrli úıirmeleri, klýbtary men toptary kóp keshenniń basshylyǵy kúrdeli jóndeý bitken soń, artynyp-tartynǵan kitaphanaǵa esigin qaıtadan aıqara ashpasa, «tórlet» demese, tańǵalýdyń qajeti joq.
Monoqala sanatynda bolý Jańaózen qalasy men onyń mańaıyndaǵy shaǵyn aýyldardyń joǵyn túgendeıdi degen oı bar. Senekte 3-4 jyl buryn salynǵan jańa klýb úıinen syńǵyraǵan kitaphana bólmesi ashylsa, osy jaǵdaılar Teńge men Qyzylsaıda jalǵasyn tapty. Biraq, 130 myńǵa jýyq halqy bar Jańaózendegi joǵarydaǵy eki aýyldy qospaǵanda qalǵan 5 kitaphana qalanyń ózine shoǵyrlanǵan. Al, Rahat-1, Rahat-2, Araı shaǵyn aýdandary úshin kitaphana ashylmaǵan. Mundaı jaǵdaı Munaıly jáne Beıneý aýdandaryna da ortaq. Mádenıet salasynyń kitaphana qyzmetiniń zańdylyǵyna saı, árbir myń turǵyny bar aýylda kitaphana bolýy tıis, al aýmaǵy atshaptyrym qashyqtyqqa ulǵaıyp, turǵyndary birneshe myńǵa arta túsken aýdandardyń shet aýyldarynda kitaphana joq. Oqýlyqtar men mektep baǵdarlamalaryna qatysty qosymsha quraldardy usynatyn mektep kitaphanalaryn jalpyǵa arnalǵan deýge bolmaıdy, olar bilim salasyna qatysty mekemeler. Mektepte sapaly bilim berý isin, balabaqshamen qamtýdy, úsh aýysymdyq oqytýdy joıýdy jolǵa qoıý jolynda júrgen bul salanyń jalpy turǵyndardyń «saýatyn ashyp, bilimin jetildirýge» mindettiligi de, shamasy da joq. Osylaı tizbektep, túrtpektep kete berseń, óńirde birinen-biri «asyp túsken» kitaphanalardy kezdestirýge bolady. Jýyq arada josparda turǵandar da bar bolar, biraq buǵan deıingi josparlar júnjip, ýádeler úgitilip, sózder suıylyp ketken soń senýdiń ózi qıyn.
Qazir turmysqa kompıýter dendeı engen zaman, osy baǵytta kitaphanalardy kompıýterlendirý máselesi kún tártibinde tursa da, Mańǵystaýdaǵy 66 kitaphananyń qoldanysynda 100 kompıýter bar, onyń 25-i oblys ortalyǵynda degende, aýdandardaǵynyń jáıin ózińiz shamalaı berińiz. Mysaly, Mańǵystaý aýdanynyń 15 kitaphanasynda kompıýter sany – 3! Al oblystyq ámbebap kitaphananyń ózderine poıyzben kelgen kitaptardy tasymaldap alyp, aýdan, qalalarǵa shyǵatyn kóligi – kóne «Jıgýlı». Kitaphanalardaǵy ahýaldy kórgen jastar bul salada qyzmet etýden at-tondaryn ala qashady. Qazir oblysta 170 kitaphana qyzmetkeri bar, onyń da jartysyna jýyǵy ózge «jóni túzý jumys tabylǵansha «staj» jınap» júrgen basqa mamandyq ıeleri. Osy jaǵdaılarǵa qarap otyryp oıǵa qalasyń – kitaphanalarymyz qaıda «bettep» barady? Olar rasynda kúıreýge baǵyt alǵan joq pa? Olarǵa nege qoldaý joq? Jastardy kinálaýǵa daıyn turatyn qoǵam urpaqty rýhanı ıen baılyqtan ózderi ajyratyp alyp otyrǵan joq pa? Kitaphanalarmen qaıta qaýyshý úshin ne isteý kerek?
Mańǵystaýdyń oblystyq kitaphanasy jylyna 18 myń oqyrmanǵa qyzmet kórsetedi eken. Aınalymǵa kelmeıtin tar zal, syımaı jınaýly jatyp kónergen kitaptar, qural-jabdyqtardyń jetispeýi, ıaǵnı materıaldyq-tehnıkalyq baza tolyqqandy qyzmet kórsetýge múmkindik bermeı otyr. Zańǵa saı keminde 10-20 jyl saqtalýǵa tıis respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzdaǵy BAQ ónimderin bir kúni qajet bolaryn bile tura 2-3 jyldan soń «esepten shyǵarýǵa» májbúr.
Mańǵystaýda elektrondy oqý zaly, ınternet zaly bar kitaphana ǵımaraty salynsa, «bir oqpen eki qoıan atyp alý» degen sol bolǵaly tur. Birinshisi, árıne, kitaphana máselesi sheshilip, oqyrmandarǵa ońtaıly, zamanaýı talaptarǵa saı qyzmet kórsetiledi, ekinshiden, balabaqsha ǵımaraty bilim salasyna qaıtarylyp, onsyz da sheti kórinbeı turǵan shırettiń bir bólegi qysqarǵan bolar edi. Alaıda, tıisti oryndar tarapynan jyldar boıy jańylmaı kelip jetetin «kitaphana salatyn jer joq» degen jaýap aýyzǵa qaqpaq, aıaqqa tusaý.
Qazirgi tańda Mańǵystaý oblystyq ámbebap kitaphanasy ujymy tyrmysyp tirligin isteýde. Kitaptar kitaphanalarǵa mindettelgen «RABIS» baǵdarlamasyna ótýde. Jýyrda kitaphanaǵa «KIBO» bıblıobýs-kóligi (kompleksnyı ınformasıonnyı-bıblıotıchnyı obslýjıvanıe) alyndy. Ishinde faksy, kseroksy, ǵaryshtyq antennalar arqyly ǵalamtorǵa qosylǵan kompıýteri, kitap jınaıtyn sóreleri men onshaqty jınalmaly oryndyǵy bar. Quny 27-30 mln. teńge turatyn kólik-kitaphana aýyldardy aralaıtyn bolady. Bul da jaqsy. Biraq, oblystyq kitaphana kólik ishin qonys etpeıtini belgili, sondyqtan oblysqa eńseli kitaphana ǵımaraty kerek-aq.
Memleket basshysy N.Nazarbaev «Mádenı mura» baǵdarlamasynda: «О́ziniń bıik, taza, rýhanı qasıetimen Kitap – mádenıet pen rýhanııatty qorǵaýda teńdesi joq qarý bolyp tabylady» degen bolatyn. Oblystyń kitaphanasy maqtana kirip, uıalmaı kórsetetin aq ordaǵa ıe bolsa, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń Mańǵystaýda júzege asqan mańyzdy isteriniń biri retinde jurtshylyqtyń yqylasyna bólenetini sózsiz.
P.S. Maqala redaksııaǵa jiberilip jatqanda kitaphanadan qońyraý shalyndy – kitaphana salýǵa Aqtaý qalasynan jer telimin suraǵan oblystyń mádenıet basqarmasyna Aqtaý qalasy ákiminiń orynbasary N.Aqqulov qol qoıǵan jaýap hat kelipti. Onda «...16, 18, 19a, 34, 35 shaǵyn aýdandardyń egjeı-tegjeıli josparlaý jobalaryn jasaqtaý boıynsha jumystar bastaldy. Jobany jasaqtaý barysynda shaǵyn aýdandardyń birine kitaphana ǵımaratynyń qurylysyna jer ýchaskesin belgileý josparymyzda bar» delinipti.
«Jaqsy sóz – jarym yrys»...
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.
