Otandyq saýda jelileri

Qymbatshylyqqa ne sebep?

SMALL kompanııasynyń bas dırektory Demıd Samoshkınniń aıtýynsha, geosaıası jaǵdaıǵa baılanys­ty biraz jetkizýshiler taýar baǵa­syn kóterip jibergen. Sáıkesinshe, SMALL-daǵy baǵa da 30-35 paıyzǵa joǵarylaǵan.

«Bul rette kórsetkishter belgili bir taýarǵa emes, ortasha chekke negizdelgen. Sonymen qatar qazirgi jaǵdaıǵa baı­la­nys­­ty assortıment boıynsha jet­kizý­shiler úshin jańa múmkindikter ashylyp jatyr. Alaıda olar satyp alýshylardyń talap-tártibi ózgergenin de eskerýi kerek. Endi bári burynǵydaı bolmaıdy. Tutyný qurylymy ózgerdi. Satyp alýshylar meılinshe arzan taýarlarǵa basymdyq bere bastady. Ortasha baǵa segmenti qyzyq emes, odan da tómen qaraı ketip baramyz. Adamdardy ekige bólýge bolady: biri az satyp alady, biraq sapalysyn tańdaıdy, ekinshileri kóp alady, biraq ortasha sapadaǵy ónimderdi kózdeıdi», deıdi D.Samoshkın.

Onyń aıtýynsha, sáýirde dollar kýrsynyń tómendeýine baılanys­ty jetkizýshiler de baǵany tómendetýge májbúr bolǵan.

«Sonyń nátıjesinde biraz jet­kizý­shimen aradaǵy burynǵy baǵany ustap qaldyq. Biraq ony únemi ustap turý múmkin emes. О́ndirýshilerdiń aıtýynsha, qazir baǵa kýrstyń kóterilýine baılanysty emes, barlyq elde óndirýshi baǵasynyń artýyna baılanysty ósip jatyr. Shıkizat qymbattady. Onyń ústine Reseı men Ýkraınadan jetkizile­tin shıkizat baǵasy odan ári óse beredi. Demek áýeli shıkizat, sosyn daıyn ónimniń qymbatshylyǵy týyndaıdy. Sonymen qatar keıbir logıstıkalyq baǵyt uzaqtyǵy 1 kúnnen 18 kúnge kóbeıdi. Soǵan oraı keıbir ımporttyq taýarlar 30, 40, al keıbiri tipti 100 paıyzǵa qymbattady. Jaqyn arada assortıment azaıýyn qatty sezinetin bolamyz», deıdi ol.

Magnum kompanııasy bizge bergen jaýabynda geosaıası jaǵdaı shıelenise bastalǵan kezeńde taýar assortımentiniń azaıyp ketkenin, qazir birtindep qalypqa kelip jatqanyn aıtady.

«Jetispeýshilik negizinen turmystyq hımııa, kosmetıka, gıgıenalyq zattarǵa qatysty boldy. Reseı men Qytaıdan non-fýd (azyq-túlik emes) ónimderdi alyp kelý boıynsha qıyndyqtar týyndady. Biraq taýar tapshylyǵy baǵa saıasatyna áser etken joq. Tipti áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary men ekonom-segmenttegi ónimder baǵasy tómendedi. Al turmystyq hımııa taýarlary jyl basynan beri 20-40 paıyzǵa qymbattady. Sáýir aıyndaǵy qatty qymbattaýdan soń biraz jetkizýshiler baǵany tómendete bas­tady. Maýsymdyq kókónis pen jemis-jıdekter arasynda tamyrly jemister (sábiz, qyzylsha – red) baǵasy ósti. Bul tyńaıtqyshtar baǵasynyń ósýine baılanysty. Jem baǵasynyń ósýine baılanys­ty qus baǵasy 10-15 paıyzǵa, Reseıden keletin ósimdik maıy 30 paıyzǵa, tátti sýsyndar 10-15 paıyzǵa qymbattady», delingen resmı jaýapta.

Baǵany ósirgen 5 faktor

Kompanııa ókiliniń sózine súıensek, ınflıasııaǵa baılanysty qymbat taýarlardyń dúken sóresinde uzaǵyraq jatyp qalý faktisi kezdesedi. Premıým-segmenttegi suranystyń ortasha jáne ortasha+ segmentine qaraı aýysqany baıqalady. Kompanııanyń bas dırektory Azamat Osmanovtyń aıtýynsha, qazir saýda jelilerindegi baǵa ósimine áser etip otyrǵan 5 negizgi faktor bar, olar – geosaıası jaǵdaı, jahandyq ınflıasııa, eńbek naryǵyndaǵy qıyndyq, tabystyń tómendeýi jáne jetkizý tizbeginiń buzylýy.

«Baǵa, árıne mańyzdy faktor. Biraq keıde oǵan obektıvti faktor áser etedi, al keıde emosııa yqpal etip jatady. Mysal retinde qantqa qatysty ajıo­tajdyq suranysty keltire alamyz. Baǵa­ǵa qatysty jyldam sheship tastaıtyn da, uzaqqa sozylatyn da problemalar bar. Tabystyń tómendeýi, jetkizý tizbe­gi­­niń buzylýy sııaqty faktorlarmen áli uzaq ómir súrýge týra keledi. Muny bar­­lyq dıstrıbıýtorlardyń eńsere al­ma­ı­ty­nyn túsiný kerek. 2021 jyldyń jel­toq­sany­nan 2022 jyldyń mamyryna deıin satyp alý baǵasynyń aıtarlyqtaı ósýi baıqalady. Buǵan aıyrbas kýrsy, ja­handyq naryqtaǵy shıkizat pen ener­getı­ka baǵasynyń ózgerisi jáne logıs­tıkalyq kidirister sebep boldy», deıdi A.Osmanov.

Magnum basshysynyń aıtýynsha, naryqta kishkentaı men úlken oıynshy úshin de, otandyq pen sheteldik óndirýshi úshin de teń jaǵdaı jasalýy kerek, sonda ǵana ádil báseke paıda bolady, bul óz kezeginde ishki naryqtaǵy qaýip­sizdiktiń artýyna jol ashady. «Bizge óndirýshilerdiń fýndamentaldy júıelik problemalarymen jumysty jalǵastyra berý qajet. Al rıteıldi qadaǵalaý tıimdi sheshim bolmaıdy», deıdi ol.

Otandyq ónim nege az?

Sondaı-aq Magnum sóresindegi otandyq taýarlar úlesi artyp jatyr, biraq barlyq kategorııa boıynsha emes.

«Turmystyq hımııa men azyq-túlik emes taýarlardyń 95 paıyzy, kondı­terlik ónimderdiń 80 paıyzy, kúshti alko­gol, sharaptyń 70 paıyzy, shaı men kofeniń 65 paıyzy – ımporttyq sanatqa jatady. Otandyq ónimder úlesi birtindep kóbeıip keledi. Degenmen barlyq kategorııa boıynsha emes. Soǵan qaramastan bizdiń oıymyzsha qazir otandyq óndirýshilerge sóreden óz ornyn alý úshin jaqsy múmkindik, qolaıly kezeń týyp tur», dep sanaıdy kompanııa basshylyǵy.

Alaıda bizdiń óndirýshiler saýda dúkenderiniń sóresinen oryn alý ońaı emes ekenin aıtady. Olardyń sózine qaraǵanda, saýda jelileri taýardyń sapasyn emes, onyń eń tómengi satyp alý baǵasyn basty krıterıı etip alǵan.

«Jelilerdiń ózi elde tómengi sortty ónimder naryǵyn qalyptastyryp otyr. Tıisinshe, barlyq óndirýshiler solardyń yńǵaıyna jyǵylýǵa májbúr. Jeliler jaqsy servıs quryp, assortımentti baı etý turǵysynan emes, óndirýshilerden meılinshe arzan baǵaǵa taýar satyp alý turǵysynan básekelesedi. Aqyrynda, qazaqstandyq ónimder dúken sórelerine túspeıdi. Sýpermarketterde ımporttyq ónimderdiń keń assortımenti saltanat quryp tur. Memlekettiń otandyq óndirýshilerdi qoldap jatqanyna rızamyz, túrli jeńildetilgen baǵdar­la­malar bar, ártúrli preferensııa­lar qarastyrylǵan. Biraq ónimdi ón­dirý jetkiliksiz, ony sata alý kerek. О́nimderimizdiń kóbi iri saýda jelileri arqyly satylýǵa tıis, alaıda olardyń 30 jyl boıy qalyptastyrǵan óz zańy men erejesi bar. Bul jergilikti óndirý­shilerge qıyn», deıdi taýar óndirýshiler «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynda ótken jıynda.

Importtyń mysy basyp tur

Sút odaǵynyń dırektory Vladımır Kojevnıkovtyń aıtýynsha, damyǵan elderde otandyq ónimder saýda jelilerine kedergisiz túsip, erkin satylýy úshin qajet­ti jaǵdaı jasalǵan. Mysaly, sóre­lerden mindetti oryn bólinedi, satyl­ǵan taýar úshin jyldam tólem jasa­­lady, otandyq ónim jarnamalanady degendeı. Al bizde mundaı shara­lar joq. Ne naryqtan ketedi, ne tómen baǵamen saýda jelilerine satady. Tómen baǵamen satqan soń jarytyp tabys túspeıdi. Tabys túspegen soń qu­ryl­ǵysy jańarmaıdy, modernızasııa jasalmaıdy, jańa ónimder jasap shyǵarýǵa degen yqylas ta, kúsh te qalmaıdy.

«2021 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha azyq-túlik ımporty 4,9 mlrd dollardy qurady. Biz óz naryǵymyzdy ózge eldiń tamaqtaný ónimderimen toltyryp otyrmyz. Sońǵy jaǵdaılar kez kelgen ımporttyń valıýta kýrsyna qatysy bar ekenin kórsetip berdi. Otandyq óndiristi qoldaıtyn, damytatyn kez keldi», deıdi «Atameken» UKP agroónerkásip kesheni jáne tamaq ónerkásibi departamentiniń dırektory Erbol Esenov.

Úkimet bolsa ımportty almastyratyn baǵdarlama jasap jatyrmyz deıdi. 2025 jylǵa deıin júzege asýǵa tıis basym ınvestısııalyq jobalar pýly anyqtalǵan. Sonyń aıasyndaǵy 700 jobanyń 286-sy ımportty almastyrýǵa arnalǵan. Bul Úkimettiń kezekti jobalary ma, álde shynymen ýaqyt synyna tótep berer dúnıe me, ony ýaqyt kórseter. Qazirgi shyndyq – Magnum-nyń ózinde 3 myń ataýly reseılik taýardyń bar ekeni. О́zge saýda jelilerindegi reseılik ónimniń úlesi kemi 15-20 paıyzdy mańaılaıdy. Endi reseılik taýar ımportynyń tejelýi otandyq óndiriske jol asha ma, álde saýda jelileri Qytaı, Túrkııa, Iran ónimderimen sóresin toltyryp, otandyq óndirýshilermen baıaǵydaı baqas bolyp otyra bere me, ol da belgisiz.

2022 jyl qalaı bolady?

«Saýda jelileriniń odaǵy» basqarma tóraǵasynyń orynbasary Elbegı Abdıevtiń aıtýynsha, 2022 jyl ońaı bolmaıyn dep tur. Taýar tapshylyǵy avtomatty túrde baǵa ósimine sebep bolady. Qymbat baǵany eshkim de qoldan tómen túsire almaıdy.

«Kóptegen iri kompanııanyń Reseıden ketýine baılanysty azyq-túlik emes taýar­lar, turmystyq hımııa men fashion baǵa­sy ósedi. Reseıge salynyp jat­qan sank­sııalardyń salqyny, ásirese tur­mystyq hımııa salasyna aýyr soqqy bolatyn túri bar. Kıim de qymbattaıdy. Azyq-túlik taýarlarynyń ishinde kondı­terlik ónimderdiń jaǵdaıy qıyn. Mars kom­panııasy búkil ónimin Reseıde óndirýshi edi. Endi ol jaqtan ketti. Budan ári bul fırmanyń shokoladtary Eýropadan ákelinedi. Alaıda Eýropa baǵytty jyldam ózgertip, orys jáne qazaq tilderinde etıketka jasaı almaıdy. Buǵan qazirgi zańnama múmkindik bermeıdi. Bul eki aıǵa jýyq ýaqytty alatyn prosess», deıdi ol.

E.Abdıevtiń aıtýynsha, qazir qantqa qatysty týyndap otyrǵan jaǵdaı – jasandy problema. «Bizdiń esebimiz boıynsha sońǵy bes kúnde saýda jelilerinen úsh-tórt aptalyq qant satyp alynǵan. Bazarda onyń baǵasy 800 teńgege deıin jetti. Qant bolady, biraq qazirgiden áldeqaıda qymbat baǵada», dedi ol.

Jaǵdaı jaqsaryp, taýarǵa qatysty tapshylyq bolmaýy úshin sarapshy mynadaı sharalar tizbegin jasaýdy usynady: Keden odaǵynyń tehnıkalyq reglamentteriniń talaptaryna sáıkes ónimdi tańbalaýǵa qoıylatyn talaptardy ýaqytsha joıý; mindetti tańbalaýdy engizý boıynsha bastamany joıý; áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary boıynsha 8 paıyzǵa deıin qosylǵan qun salyǵy stavkasyn tómendetý.

Sarapshy rıteıl jaqyn keleshekte nege nazar aýdarý keregin aıtady. Onyń paıymdaýynsha, saýda jelileri birinshi kezekte elektrondy kommersııany, ınfraqurylymdy damytyp, jetkizip berý merzimin qysqartýy qajet. Sondaı-aq ekonom segmentti damytyp, taýarlar assortımentin baıytý boıynsha jumystar óz kezegin kútip tur. Reseıden aǵylǵan taýarlardyń ornyn basatyn jańa arnalar tabý, klıenttermen jumys isteýdi jańa deńgeıge kóterý de kezek kúttirmeıtin sharýa sanatynda.

Baǵany baqylaýdyń qajeti shamaly

«Atameken» UKP Saýda departa­mentiniń dırektory Áset Aıtbaev ózimiz ónim shyǵarmaı, oǵan dúkenderden tór usynbaı, baǵa qadaǵalaımyz deý bos áýreshilik degen oı qosady.

«Baǵany, onyń ishinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn retteý degendi alyp tastaý kerek. О́ıtkeni bul jumys istemeıtin tásil. Úkimettiń ondaı qadaǵalaýshylyq ınstrýmentiniń paıdasy joq. Qant pen un baǵasyn qatań baqylaý onyń baǵasyn tejeı almaıdy. Tejeı alsa, qant pen un baǵasy óspeýshi edi. Al bular qymbattap jatyr. Sheteldik taýarmen básekege túsý úshin otandyq óndiristi qoldaý qajet. Túrli memlekettik baǵdarlamalar arqyly baǵany ustap turýǵa jáne halyqtyń jekelegen kategorııasyn qoldaýǵa bólinip jatqan aqshany nelikten óndirýshilerge úlestirip bermeımiz. Múmkin aqshany óndiristiń ózine emes, onyń marketıngine berermiz. Biz jyl saıyn otandyq ónimdi jergilikti naryqta marketıngtik ilgeriletý úshin jeke baǵdarlama bolýy kerek dep usynys aıtyp kelemiz», deıdi Á.Aıtbaev.

Saýdagerdiń saýdasy júrip, zaty ótý úshin de halyqtyń tabysy táýir bolýy kerek qoı. Al elimizdegi kiris kózi kún sanap tarylyp, jalaqy kólemi jyl sanap qysqaryp keledi. Joq, jalaqy báz-baıaǵydaı shyǵar, biraq Er Tóstikteı kúrt ósken ınflıasııa aılyq tabysty mánsiz, baıansyz aqshaǵa aınaldyrýyn qoıar emes (oılasań kóziń qaraýytady). Qazir kóp adam azyq-túliktiń ózin bólip tóleý arqyly satyp alýǵa daǵdylandy. Kádimgi, kredıt. Nielsen Kazakhstan zertteý kompanııasynyń málimetinshe, el turǵyndarynyń 40 paıyzynda jınap otyrǵan qosymsha aqsha joq. Saýaldamaǵa qatysqandardyń 31 paıyzy sońǵy úsh aıda tabystary tómendep ketkenin aıtsa, 46 paıyzy kiris mólsheri ózgergen joq dep jaýap beripti. Shynaıy kartına osy bolsa kerek.

Biz kompanııa jasaǵan zertteýge záredeı shúbá keltirmeımiz, biraq jı­ǵan-tergeni joq jurtshylyqtyń 46 pa­ıyz mejesinen de asyp túserin ishki túısigimiz sezedi. Buǵan bola baǵany túsireıin dep turǵan saýda jelileri joq. Aradaǵy alshaqtyq ulǵaıa berse ne bolady? Saýda dúkenderinen otandyq taýarlardy (kóbirek) qashan kóremiz? Saýda jelileri men bizdiń óndirýshiler ortaq mámilege kele ala ma? Taýar assortımenti­niń kedeılenýin tutynýshylar qalaı qabyldaıdy? Inflıasııa deńgeıi jyl sońyna deıin taǵy qansha paıyzǵa ósedi jáne ol dúkenderdegi azyq-túlik pen kerek-jaraq baǵasyna qalaı áser etedi? Halyqqa jany ashıtyn saýda jelisi ashyla ma? Qysqasy, qarashada, Almatyda ótetin TMD-nyń eń ozyq rıteılerleriniń kezdesýinde osy saýaldardy qoısaq, soǵan jaýap tapsaq dep úmit etemiz.