Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdandyq prokýratýrasy sáýir aıynyń ortasynda jergilikti atqarýshy jáne ýákiletti memlekettik organdardyń mamandarynyń qatysýymen «Jyljymaly ekomádenıet» atty aksııa ótkizdi. Onda aýdan aýmaǵynda ornalasqan kentter men aýyldyq okrýgterdegi turǵyndar arasynda ekologııalyq zańnamany túsindirý jumystary júrgizildi.
Aksııanyń maqsaty Syr óńiri halqynyń ál-aýqatyn, ómir súrý sapasyn men aımaǵymyzda qorshaǵan ortaǵa túsetin júkteme men tabıǵı resýrstardyń qazirgi tańdaǵy jaǵdaıyn anyqtaý maqsatynda jyljymaly zerthanamen zertteý jumystaryn júrgizýmen qatar, halyq arasynda ekologııalyq zańnamany túsindirý jumystaryn júrgizý arqyly, ekomádenıettilikti kóterý boldy.
Bizdiń elimizde eki ekologııalyq apat aımaǵy bar: Olardyń birinshisi - burynǵy Semeı ıadrolyq polıgon aýmaǵy bolsa, ekinshisi - Aral óńiriniń qazaqstandyq bóligi. Mine, atalmysh aksııa basyrynda osy Aral mańyndaǵy ekologııalyq ahýal boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zańy qabyldanyp, ol boıynsha ekologııalyq qasiret aýmaǵyna Qyzylorda oblysynyń búkil aımaǵy enetini, resmı statıstıkalyq málimetterge sáıkes, Zań qabyldanǵannan bastap oblysymyzda halyq sany 111 400 adamǵa, ıaǵnı 15 paıyzǵa jáne halyq arasyndaǵy demografııalyq ósimniń orta eseppen 8-12 paıyzǵa óskeni, degenmen, bul kórsetkish ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýynan emes, bala týylý kórsetkishiniń esebinen kóbeıip otyrǵany atap ótildi. Al halyq óliminiń sany 1993 jyldan bastap búgingi kúnge deıin sol deńgeıde qalyp otyr.
Ekologııalyq ahýal boıynsha atmosferalyq aýadaǵy lastaýshy zattardyń mólsheri tıisti normatıvten 2,8 esege asqan. Sýdyń sapasy «ortasha», 3 klass bolyp tabylady, sýlfattar men mystyń konsentrasııasy tıisti normatıvten 5,4 ese, nıtrıtter pen magnıı 2,2 esege kóbeıgen. Atalǵan málimetter oblys boıynsha tabıǵı ortadaǵy lastaýshy zattardyń shoǵyrlaný kólemi normatıvtik deńgeıden joǵary ekendigin kórsetip otyr. Halyqtyń aýrýshandyq deńgeıi de jyldan jylǵa ósip keledi. Shóleıttengen Aral teńiziniń túbinen tuzdy shań qaldyqtarynyń kóterilýi saldarynan topyraqtyń belsendi tuzdaný prosesi bastalyp, jer asty sýlary deńgeıiniń ırrıgasııalyq júıeden tys tómendeýi men kóldeneń sý almasýdyń joqtyǵy shóleıttený prosesiniń damýyna septigin tıgizdi. Budan bólek, ekologııalyq qasiret aımaǵy bolyp tabylatyn Qyzylorda oblysynda qazirgi kezde qorshaǵan ortaǵa óz áserin tıgizbeı qoımaıtyn óndiris oryndarynyń kóptep ashylýy men jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń, onyń ishinde munaı óndirýshi kompanııalardyń kóptep ashylýy óndiristik qaldyqtar men lastaýshy zattardyń aýaǵa tastalýyna ákelip soǵatyny sózsiz. Buǵan dálel: tek byltyrǵy jyldyń ózinde 21 mln. tekshe metrden astam lastaýshy zattardyń aýaǵa tastalǵan. Osyǵan oraı prokýrorlyq sharalarmen qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalal retinde emıssııa úshin 3 mlrd. teńgeden asa emıssııa memleketke túsirildi.
Aımaqta memleket menshigi bolyp tabylatyn jer asty qoınaýy baılyqtary kóp. Munda Qazaqstandaǵy mıneraldy shıkizattyń qorynyń jalpy kólemimen salystyrǵanda, orta eseppen vanadııdiń 65, ýrannyń 9, sınktiń 15, myryshtyń 9, jerasty sý qorlarynyń 4 paıyz kólemi bar. Sonymen qatar, aýdandyq prokýratýra elimizdiń ındýstrıaldy-ınnovasııalyq baǵyttaǵy saıası ustanymdaryn eskere otyryp, jer qoınaýy baılyqtaryn paıdalaný barysynda zańsyzdyqtardyń oryn almaýyna baqylaýdy kúsheıtip ǵana qoımaı, osy baǵytta halyq arasynda ony paıdalanýǵa qatysty túsindirme jumystaryn júrgizildi.
Syr óńirine tán flora men faýna, onyń ishinde aýlaýǵa arnaıy tyıym salynǵan Betpaqdala taralymynyń kıikteri men Aral teńizindegi balyq klassterindegi zańdylyqtyń saqtalýy pármendi qadaǵalaýdy qajet etedi. Oblystyń shóleıtti mekender qataryna jatatynyn eskersek, ondaǵy orman qoryndaǵy quryp ketý qaýipi tóngen sekseýil men dárilik quraldar óndirisi úshin shıkizat bolyp tabylatyn mııa ósimdigin zańsyz jınaý faktilerine tosqaýyl qoıý basty mindetterdiń biri bolyp tabylady. Osy rette Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń.2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi» Tujyrymdamanyń ózi, sý resýrstaryn ornyqty paıdalanýdy, ónimdiligi joǵary aýyl sharýashylyǵyn damytýdy, qaldyqtardy basqarý júıesin túbegeıli qaıta qaraýdy, aýanyń lastanýyn azaıtýdy, ekojúıelerdi saqtap qalý jáne tıimdi basqarýdy kózdeıdi.
Sondyqtan, halyqtyń ál-aýqaty, ómir súrý sapasy men aımaǵymyzda qorshaǵan ortaǵa túsetin júkteme men tabıǵı resýrstardyń qazirgi tańdaǵy jaǵdaıyn anyqtaý arqyly halyq arasynda ekologııalyq zańnamany túsindirý jumystaryn júrgizý, ekomádenıettilikti kóterip qana qoımaı, sonymen qatar, jurshylyqtyń memlekettik organdarǵa degen senimin arttyrady.
Nurjan Aıekenov,
Jańaqorǵan aýdany prokýrorynyń kómekshisi.
Qyzylorda oblysy.
